Metadata language
Przegląd Geograficzny T. 97 z. 4 (2025)
Creator: Publisher: Place of publishing: Date issued/created: Description: Subject and Keywords:
kompresja czasu i przestrzeni ; konwergencja czasoprzestrzenna ; dostępność czasowa ; transport pasażerski ; mapy anamorficzne ; ziemie polskie
Abstract:
Wraz z wdrażaniem kolejnych innowacji w transporcie i telekomunikacji, następowało zjawisko zmniejszania się czasu potrzebnego do pokonania odległości fizycznych przez ludzi, towary i informację, zwane kompresją czasu i przestrzeni. W ciągu ostatnich 200 lat poszczególne miejsca na Ziemi przybliżyły się do siebie pod względem odległości czasowych. Skala i tempo zjawiska były jednak zróżnicowane w zależności od obszaru. Artykuł stanowi próbę scharakteryzowania przebiegu kompresji czasu i przestrzeni w wymiarze transportowym na ziemiach polskich w okresie 1825–2025. Fala innowacji związana z uruchomieniem pierwszej publicznej kolei parowej w Wielkiej Brytanii (1825) dotarła do Warszawy w latach 40. XIX w. Natomiast większość dzisiejszych miast wojewódzkich uzyskała dostęp do nowego środka transportu dopiero w następnych dekadach. Przed jego uruchomieniem, połączenia dalekobieżne obsługiwały dużo wolniejsze konne wozy pocztowe. Rozwój kolei, choć przerywany w XX w. przez zniszczenia wojenne oraz regres sieci, przyczyniał się do stopniowego skracania odległości czasowych. Proces ten postępuje nadal, w ślad za inwestycjami wykonanymi po akcesji Polski do UE. Badania objęły analizę czasów podróży wozem konnym i pociągiem do Warszawy z pięciu wybranych miast (Krakowa, Torunia, Białegostoku, Łodzi i Lublina). Długookresowe ujęcie oraz identyfikacja kluczowych czynników były możliwe dzięki sięgnięciu do dawnych map i archiwalnych rozkładów jazdy.
Abler, R. (1975). Effects of Space-Adjusting Technologies on The Human Geography of the Future. W: R. Abler, D.G. Janelle, A.K. Philbrick, & J.W. Sommer (red.), Human Geography in a Shrinking World (s. 35-56). North Scituate: Duxbury Press.
Bielecka, E., & Filipczak, A. (2010). Zasady opracowywania map dostępności. Roczniki Geomatyki, 8(6), 29-38.
Bradshaw's Continental Railway Guide. (1880). 396(maj 1880).
Bunge, W. (1966). Theoretical Geography. Lund: C.W.K. Gleerup.
Cauvin, C. (2005). A systemic approach to transport accessibility. A methodology developed in Strasbourg: 1982-2002. Cybergeo, 311, 1-22. https://doi.org/10.4000/cybergeo.3425
Cauvin, C., & Vuidel, G. (2013). Logiciel de transformation cartographique unipolaire IsoDistAngle. Mode d'emploi. Besançon, Strasbourg: ThéMA Laboratoire (Université Marie & Louis Pasteur), Laboratoire image, ville, environnement (Université de Strasbourg).
Cheysson, É. (1889). Album de Statistique Graphique de 1888. Paris: Imprimie Nationale.
Coleman, L. (1971). A Book of Time. New York, Camden: Thomas Nelson.
Czernik, M. (1987). Poczta Królestwa Polskiego w latach 1815-1851. Organizacja i dokumentacja działalności. Wrocław: Muzeum Poczty i Telekomunikacji.
Czerny, M. (2005). Globalizacja a rozwój. Wybrane zagadnienia geografii społeczno-gospodarczej świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Denain, J.-Ch., & Langlois, P. (1998): Cartographie en anamorphose. Mappemonde, 49(1998.1), 16-19. https://doi.org/10.3406/mappe.1998.1347
Dicken, P. & Lloyd, P.E. (1981). Modern Western Society: A Geographical Perspective on Work, Home, and Well-Being. New York: Harper & Row.
Dreścik, J.J. (2002). Która godzina? Zegarów krakowskich droga do Europy. Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, 47, 87-104.
Ellegård, K. (2018). Thinking Time Geography: Concepts, Methods and Applications. London, New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203701386
Erlandsson, U. (1982). What Is Time Distance? Area, 14(2), 167-170. Retrieved from: https://www.jstor.org/stable/20001805 (21.04.2025).
Faliszewska, A. (2013). Zarys historii anamorfoz kartograficznych. W: J. Ostrowski, & P. Weszpiński (red.), Kamienie milowe w kartografii. Z dziejów kartografii (t. 17, s. 309-323). Warszawa: IHN PAN.
Forer, P. (1978). A Place for Plastic Space?. Progress in Human Geography, 2(2), 230-267. https://doi.org/10.1177/030913257800200203
Gatrell, A.C. (1983). Distance and space. A Geographical Perspective. Oxford: Clarendon Press.
Gawin, M. (2013). Przemiany cywilizacyjne na ziemiach polskich w XIX wieku. W: A. Nowak (red.), Historie Polski w XIX wieku (t. 1, s. 179-268). Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Gawryszewski, A., & Pietkiewicz, S. (1966). Zmiany dostępności czasowej obszaru Polski z Warszawy w okresie 1952-1962, Przegląd Geograficzny, 38(2), 223-238.
Gorzelak, G., & Smętkowski, M. (2005). Metropolia i jej region w gospodarce informacyjnej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe "Scholar".
Guzik, R. (2003). Przestrzenna dostępność szkolnictwa ponadpodstawowego. Kraków: Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Guzik, R. (2006). Konwergencja czasoprzestrzenna. W: A. Jackowski (red.), Geografia: encyklopedia szkolna (s. 230-231). Kraków: Zielona Sowa.
Hall, P. (1966). Britain's Uneven Shrinkage. New Society, 7(185), 18-19.
Harvey, D. (1989). The Condition of Postmodernity. An Enquiry into the Origins of Cultural Change. Cambridge, Oxford: Blackwell.
Hayes, D. (2017). The First Railways. Atlas of Early Railways. Glasgow: Times Books.
Heine, H. (1854). Vermischte Schriften. Dritter Band. Lutezia. Berichte über Politik, Kunst und Volksleben. Zweiter Theil. Hamburg: Hoffmann und Campe.
Horner, A. (2000). Changing Rail Travel Times and Time-Space Adjustments in Europe. Geography, 85(1), 56-68. https://doi.org/10.1080/20436564.2000.12219731
Janelle, D.G. (1969). Spatial Reorganization: A Model and Concept. Annals of the Association of American Geographers, 59(2), 348-364.
Janelle, D.G. (2014). Time-space convergence. W: R.J. Stimson (red.), Handbook of Research Methods and Applications in Spatially Integrated Social Science (s. 43-60). Cheltenham, Northampton: Edward Elgar. https://doi.org/10.4337/9780857932976.00009
Janelle, D.G. (2015). Time-space in geography. W: J.D. Wright (red.), International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (s. 415-420). Amsterdam, Oxford, Waltham: Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-097086-8.72070-8
Jerczyński, M. (2021). Czas kolejowy. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 66(3), 61-84. https://doi.org/10.4467/0023589XKHNT.21.019.14180
Jezierski, A., & Wyczański, A. (red.). (2006). Historia Polski w liczbach. Tom II. Gospodarka. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.
Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1879. (1879). Kraków: Drukarnia "Czasu".
Józefa Ungra Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok przestępny 1860. (1860). Warszawa: Józef Unger.
Józefa Ungra Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok przestępny 1880. (1880). Warszawa: Józef Unger.
Kabacińska-Łuczak, K., & Ratajczak, K. (2014). Dynamika przemian od społeczeństwa tradycyjnego do ery nowoczesności. W: D. Hejwosz-Gromkowska (red.), Rekonstrukcje tożsamości w kulturze natychmiastowości (s. 23-97). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Kalendarzyk Polityczny na Rok 1841. (1841). Warszawa: F. Radziszewski.
Karta Dróżna Królestwa Polskiego z pokazaniem odległości na traktach pocztowych i bocznych. (1859). Warszawa: Zarząd General Kwatermistrza 1ej Armii.
Karta Pocztowa Królestwa Polskiego. (1827). Warszawa: Instytut Litograficzny Szkolny.
Karta Pocztowa Królestwa Polskiego. (1841).
Knowles, R.D. (2006). Transport shaping space: differential collapse in time-space. Journal of Transport Geography, 14(6), 407-425. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2006.07.001
Kołodziejczyk, R. (1961). Bohaterowie nieromantyczni. O pionierach kapitalizmu w Królestwie Polskim, Warszawa: Wiedza Powszechna.
Komornicki, T. (2013). Propozycje wskaźników powiązań. W: P. Śleszyński (red.), Wskaźniki zagospodarowania i ładu przestrzennego w gminach. Biuletyn KPZK PAN (z. 252, s. 164-175). Warszawa: KPZK PAN.
Komornicki, T., Śleszyński, P., Pomianowski, W., Rosik, P., Siłka, P., & Stępniak, M. (2008). Opracowanie metodologii liczenia wskaźnika międzygałęziowej dostępności transportowej terytorium Polski oraz jego oszacowanie. Warszawa: IGiPZ PAN.
Kossowski, T. (2002). Szybkie połączenia kolejowe w Polsce i ich zmiany w latach 1975-1999. Przegląd Geograficzny, 74(2), 229-242.
Koziarski, S. (2017). Kierunki modernizacji sieci kolejowej w Polsce. Prace Komisji Geografii Komunikacji PTG, 20(3), 7-30. https://doi.org/10.4467/2543859XPKG.17.013.7487
Kurjer Warszawski. (1845, 15 czerwca). 155, s. 753.
L'Hostis, A. (2009). The shrivelled USA: Representing time-space in the context of metropolitanization and the development of high-speed transport. Journal of Transport Geography, 17(6), 433-439. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2009.04.005
Lijewski, T., & Koziarski, S. (1995). Rozwój sieci kolejowej w Polsce. Warszawa: Kolejowa Oficyna Wydawnicza.
Lijewski, T., Lenk, J., & Piotrowska, H. (1967). Rozwój komunikacji kolejowej i autobusowej w Polsce w okresie 1946-1965 (Dokumentacja Geograficzna, 5/1967). Warszawa: IG PAN.
Lisowski, A. (2003). Koncepcje przestrzeni w geografii człowieka. Warszawa: Wydział Geografii i Studiów Regionalnych. Uniwersytet Warszawski.
Löschburg, W. (1982). A History of Travel. New York: Hippocrene Books.
Marks, K. (1986). Zarys krytyki ekonomii politycznej (przekł. Z.J. Wyrozembski). Warszawa: Książka i Wiedza. (Oryginał pochodzi z lat 1857-1858).
Mesa Santos, L.E. (2016). Atlas. High Speed Rail in Spain. Madrid: Fundación de los Ferrocarriles Españoles.
Nelson, A., Weiss, D.J., van Etten, J., Cattaneo, A., McMenomy, T.S., & Koo, J. (2019). A suite of global accessibility indicators. Scientific Data, 6(266), 1-9. https://doi.org/10.1038/s41597-019-0265-5
Opaliński, D. (2010). Kolejowe rozkłady jazdy w okresie II RP - funkcje społeczne źródła. W: K. Stępnik, M. Rajewski (red.), Komunikowanie i komunikacja w dwudziestoleciu międzywojennym (s. 325-335). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Opaliński, D. (2016). Dawne kolejowe rozkłady jazdy i ich przydatność w badaniach historycznych. Studia Źródłoznawcze, 54, 115-127.
Ostrowski, W. (1970). Metakartografia - nowe spojrzenie na kartograficzną formę prezentacji. Polski Przegląd Kartograficzny, 2(2), 49-62.
Pawson, E. (1992). Time-space convergence in New Zealand: 1850s to 1990s. New Zealand Journal of Geography, 94, 14-19. https://doi.org/10.1111/j.0028-8292.1992.tb00433.x
Pisarski, M. (1974). Koleje polskie 1842-1972. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności.
PKP Intercity. (2023). Od września skrócą się czasy przejazdów pociągów PKP Intercity. Pobrane z: https://www.intercity.pl/pl/site/o-nas/dzial-prasowy/aktualnosci/od-wrzesnia-skroca-sie-czasy-przejazdow-pociagow-pkp-intercity!.html (25.09.2025).
PKP PLK. (2025). Portal Pasażera. https://portalpasazera.pl
PKP PLK. (2025). Regulamin sieci 2025/2026. Pobrane z: https://www.plk-sa.pl/klienci-i-kontrahenci/warunki-udostepniania-infrastruktury-i-regulaminy/regulamin-sieci/regulamin-sieci-2025/2026 (25.09.2025).
PLK Inwestycje. (2025). https://www.plk-inwestycje.pl
Polański, W. (1925). Jak przewożono pocztę polską w dawnych czasach. Toruń: Dom Filatelistyczno-Wydawniczy Henryka Kamińskiego.
Rakowski, W. (red.). (1900). "Expresse". Przewodnik kolejowy i handlowy. Warszawa: Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie.
Ratajczak, W. (1992). Dostępność komunikacyjna miast wojewódzkich Polski w latach 1948-1988. W: Z. Chojnicki, & T. Czyż (red.), Współczesne problemy geografii społeczno-ekonomicznej Polski. Seria Geografia nr 55 (s. 173-203). Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Ratajski, L. (1973). Metodyka kartografii społeczno-gospodarczej. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych.
Rodrigue, J.-P. (2020). The Geography of Transport Systems. Fifth Edition. London, New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429346323
Rodrigue, J.-P., Comtois, C., & Slack, B. (2006). The Geography of Transport Systems. London, New York: Routledge.
Rosik, P. (2021). Świat dostępności - metody i komponenty. Przykłady analiz empirycznych przestrzeni Polski (Prace Geograficzne, 276). Warszawa: IGiPZ PAN. https://doi.org/10.7163/9788361590767
Rossijskij počtovyj dorožnik, s kartoû. (1842). Sankt Petersburg: Karl Kraj.
Rozkład Jazdy "Puff". Lato roku 1914. (1914). Warszawa.
Rozkład jazdy pociągów wszystkich państwowych dróg żelaznych byłej: Galicji, Królestwa Kongresowego, Księstwa Poznańskiego, Śląska Cieszyńskiego oraz kolejach podjazdowych z uwzględnieniem ostatnich zmian. (1919).
Rynek Kolejowy. (2025). 200 km/h w Polsce już tylko na 12 kilometrach sieci PLK. W tle ETCS i GSMR. Pobrane z: https://www.rynek-kolejowy.pl/wiadomosci/200-kmh-w-polsce-juz-tylko-na-12-kilometrach-sieci-plk-122883.html (25.09.2025).
Sala, S. (2014). Procesy globalizacji - istota i geograficzne implikacje. Kielce: Instytut Geografii, Uniwersytet Jana Kochanowskiego.
Schivelbusch, W. (1977/2007). Geschichte der Eisenbahnreise. Zur Industrialisierung von Raum und Zeit im 19. Jahrhundert. München, Wien, Frankfurt am Main: Carl Hanser Verlag.
Shimizu, E. (1992). Time-space mapping based on topological transformation of physical maps. W: Land Use, Development and Globalisation. Selected Proceedings of the Sixth World Conference on Transport Research (s. 219-230). Lyon: World Conference on Transport Research Society.
Shimizu, E., & Inoue, R. (2009). A new algorithm for distance cartogram construction. International Journal of Geographical Information Science, 23(11), 1453-1470. https://doi.org/10.1080/13658810802186882
Sieciowy Rozkład Jazdy Pociągów 1990/92. Ważny od 27.V.90-30.V.92. (1990). Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności.
Sieciowy Rozkład Jazdy Pociągów PKP 1970/71. Ważny od 31.V.70 do 22.V.71. (1970). Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności.
Sieciowy Rozkład Jazdy Pociągów. Ważny od 14.12.2003 do 11.12.2004 r. (2003). Warszawa: PKP Przewozy Regionalne.
Śleszyński, P. (2014). Dostępność czasowa i jej zastosowania. Przegląd Geograficzny, 86(2), 171-215. https://doi.org/10.7163/PrzG.2014.2.2
Śleszyński, P. (2014). Zmiany dostępności czasowo-przestrzennej w wyniku inwestycji drogowych finansowanych ze środków Unii Europejskiej (2004-2012). Czasopismo Geograficzne, 85(1-2), 29-54.
Sobczyk, W. (1985). Dostępność komunikacyjna w układach osadniczych miast. Warszawa: Komitet Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Solarz, W. (red.). (2022). Geograficzno-polityczny atlas Polski. Polska w świecie współczesnym: Perspektywa 2022. Warszawa: Wydział Geografii i Studiów Regionalnych. Uniwersytet Warszawski.
Spiekermann, K. (2000). Eisenbahnreisezeiten 1870-2010 Visualisierung mittels eines interaktiven Computerprogramms. KN - Journal of Cartography and Geographic Information, 50, 265-274. https://doi.org/10.1007/BF03544761
Spiekermann, K., & Wegener, M. (1994). The Shrinking Continent: New Time-Space Maps of Europe. Environment and Planning B: Planning and Design, 21(6), 653-673. https://doi.org/10.1068/b210653
Tabella traktów pocztowych w Królestwie Polskiem. (1860).
Tabella wszelkich traktów i komunikacyy pocztowych w Królestwie Polskiem. (1825). Warszawa: Dyrekcja Generalna Poczt Królestwa Polskiego.
Taylor, Z. (1980). Studia z zakresu dyfuzji innowacji w geografii transportu. W: M. Potrykowski, Z. Taylor (red.), Metody ilościowe i modele w geografii transportu. Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej, 4, (s. 140-153). Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: IGiPZ PAN.
Taylor, Z. (1998). Procesy towarzyszące transformacji systemów transportowych. Prace Komisji Geografii Komunikacji PTG, 4, 5-34.
Taylor, Z. (2007). Rozwój i regres sieci kolejowej w Polsce (Monografie, 7). Warszawa: IGiPZ PAN.
ThéMA Laboratoire. (2025). IsoDist/Angle. Logiciel de transformation cartographique vectorielle. Pobrane z: https://thema.univ-fcomte.fr/productions/software/isodist (30.06.2025).
Thévenin, T., Schwartz, R., & Sapet, L. (2013). Mapping the Distortions in Time and Space: The French Railway Network 1830-1930. Historical Methods: A Journal of Quantitative and Interdisciplinary History, 46(3), 134-143. https://doi.org/10.1080/01615440.2013.803409
Thorner Zeitung. Fahrplan der Königlichen Ostbahn von 15. Mai 1879 ab. (1879).
Tomasik, W. (2021). Dwie podróże Sienkiewicza (o labiryncie czasowym XIX-wiecznej Europy). Autobiografia. Literatura. Kultura. Media, 1(16), 109-122. https://doi.org/10.18276/au.2021.1.16-07
Urzędowy Rozkład Jazdy i Lotów. Lato 1939. Ważny od 15 maja do 7 października 1939 r. (1939). Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Komunikacji.
Urzędowy Rozkład Jazdy. Lato 1950. Ważny od 14.V.1950-7.X.1950. (1950). Warszawa: Wydawnictwa Komunikacyjne.
Warakomska, K. (1992). Zagadnienie dostępności w geografii transportu. Przegląd Geograficzny, 64(1-2), 67-76.
Warf, B. (2008). Time-Space Compression: Historical Geographies. London, New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203938058
Wątroba, W. (2001). Kompresja czasu i przestrzeni. Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu. Nauki Humanistyczne, 897(6), 257-264.
Zimowski, L. (1972). Geneza i rozwój komunikacji pocztowej na ziemiach polskich. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności.
Zorska, A. (2000). Ku globalizacji? Przemiany w korporacjach transnarodowych i w gospodarce światowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
0033-2143 (print) ; 2300-8466 (on-line) ; 10.7163/PrzG.2025.4.2
Source:CBGiOŚ. IGiPZ PAN, sygn.: Cz.181, Cz.3136, Cz.4187 ; click here to follow the link
Language: Language of abstract: Rights:Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0
Terms of use:Zasób chroniony prawem autorskim. [CC BY 4.0 Międzynarodowe] Korzystanie dozwolone zgodnie z licencją Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0, której pełne postanowienia dostępne są pod adresem: ; -
Digitizing institution:Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk
Original in: Projects co-financed by:Programme Innovative Economy, 2010-2014, Priority Axis 2. R&D infrastructure ; European Union. European Regional Development Fund
Access: