Elements of early modern hand-held firearms from the site of Ciołeks’ castle in Żelechów, Garwolin County

Bis, Wojciech; Strzyż, Piotr

doi:0081-3834

- ris
- BibTeX
- EndNote
- Csv

Elements of early modern hand-held firearms from the site of Ciołeks’ castle in Żelechów, Garwolin County Bis, WojciechStrzyż, Piotr

Object structure

Elements of early modern hand-held firearms from the site of Ciołeks’ castle in Żelechów, Garwolin County

Archaeological Reports ; Archäologische Berichte

Bis, Wojciech ; Strzyż, Piotr

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

archaeology ; Żelechów castle ; Ciołek family ; fortalicium ; Middle Ages ; hackbut

In 2022, fragments of hand-held firearms were discovered at the site of the castle of the Ciołek family in Żelechów, Garwolin County, Masovian Voivodeship. Based on the craftsmanship, analogies known from the literature, and museum artefacts, it can be assumed that these were elements of a 16th-century hackbut. They most likely originated from a single barrel, which was damaged during use. Metallurgical analyses have shown that the barrel was forged from iron. A formal analysis allowed for a graphical reconstruction of its original form.

AGAD, ASK. 1673. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Skarbu Koronnego, Rejestry pogłównego generalnego woj. sandomierskiego. Ref. no. 1/7/0/3/67, fol. 486. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/7b175df8f43a06e045e1251a4c2e29249b6355ffe7b15fcd202cccef1b68df1d
AGAD, MK. 1527. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, 42, fol. 264v, http://agadd2.home.net.pl/metrykalia/MK/0042/PL_1_4_1-042_0533.html.
Barbu D. 2013. Arme de foc portative din secolele XV-XVIII în muzeele din Transylvania. Sibiu: Editura Muzeului Naţional Brukenthal.
Bielińska M., Gąsiorowski A. and Łojko J. 1985. In A. Gąsiorowski (ed.), Urzędnicy wielkopolscy XIIXV wieku. Spisy, vol. 1: Wielkopolska (Województwa poznańskie i kaliskie) 1. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Bis W. 2021. Wilczyska – mieszkalno-obronna siedziba na pograniczu Mazowsza i Małopolski z końca XV – drugiej połowy XVII wieku. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 69/3, 301-320.
Bis W., Herbich T. and Ryndziewicz R. 2019. Geofizyka w służbie archeologii: badania późno średniowiecznego fortalicjum Ciołków w Żelechowie. Archaeologia Historica Polona 27, 27-50.
Bis W., Herbich T., Ryndziewicz R., Osiadacz M., Radomski M., Cembrzyński P., Zbieranowski M. and Majewski J. 2021. An integrated geophysical and archaeological approach to the study of the Late Medieval castle in Żelechów in Mazovia, Poland. Archaeological Prospection 28/4, 485-503.
Bis W., Herbich T., Ryndziewicz R. and Zbieranowski M. 2018. Żelechowska siedziba rodu Ciołków w świetle źródeł historycznych i nieinwazyjnych badań archeologicznych. In T. Nowakiewicz, M. Trzeciecki and D. Błaszczyk (eds), Animos labor nutrit. Studia ofiarowane Profesorowi Andrzejowi Buko w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Archeologii UW, 351-359.
Boguszewicz A. 2020. Auf der Suche nach der Adelskultur. Das Beispiel Burgen in Schlesien. In A. Boguszewicz and J. Radziszewska (eds), A castle as a status symbol, Castrum Bene 15 (= Studia Castellologica 1). Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 251-267.
Boniecki A. 1900. Herbarz Polski, vol. 3: Chmielewscy – Czetowscy. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Chlebowski B. ed. 1893. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, vol. XIII, Warmbrun – Worowo. Warszawa: Drukarnia ‘Wiek’.
Chudzińska B. 2011. Pozostałości średniowiecznej ręcznej broni palnej z zamku w Muszynie. Acta Militaria Mediaevalia 7, 203-214.
Długosz J. 1864. Liber beneficiorum dioecesis cracoviensis nunc primum e codice autographo editus, vol. 2. Prepared to print by A. Przezdziecki. Kraków: Ex typographia Kirchmajeriana.
Dunin-Wąsowicz A. 1993. Charakter i wielkość osiedli. In W. Pałucki (ed.), Atlas Historyczny Polski. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. II. Komentarz i indeksy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Durdík J. 1979. Nejstarší typy ručních palných zbraní, počátky zámků 2. Oběžník klubu Vojenské Historie při 5./6. Svazarmu Praha 9/4, 4-8.
Durdík J., Mudra M. and Šáda M. 1977. Alte Handfeuerwaffen. Praga: Artia.
Fligel’ D., Hložek M., Hošek J., Schenk Z. and Žakovský P. 2010. Interdisciplinární analyza roztržené železné hákovnice z hradu Helfštýn. Castelolologica Bohemica 12, 477-488.
Górski K. 1902. Historia artyleryi polskiej. Warszawa: Skład Główny w Księgarni E. Wende i S-ka.
Górska I., Paderewska L., Pyrgała J., Szymański W., Gajewski L. and Okulicz Ł. eds 1976. Grodziska Mazowsza i Podlasia (w granicach dawnego województwa warszawskiego). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Grygiel R. and Jurek T. 1999. Zduny. Późnośredniowieczne i nowożytne rezydencje właścicieli miasta. Łódź: Wydawnictwo Fundacji Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego.
Hański O. 2022. Artyleria i ręczna broń palna zamku kamienieckiego w epoce jagiellońskiej. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica 111, 9-28.
Hensel Z., Gan P. and Jakubczak M. 2025. Sprawozdanie z badań materiałoznawczych fragmentu hakownicy z Żelechowa. Typescript in the Archives of the Laboratory of Bio- and Archaeometry IAE PAN. Warszawa.
Justyniarska-Chojak K. and Pielas J. 2016. Inwentarze dóbr ziemskich z XVII-XVIII wieku (cz. 2). In K. Justyniarska-Chojak and J. Pielas (eds), Źródła i materiały do dziejów szlachty województwa sandomierskiego w XVI XVIII wieku, vol. 2. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Klimek L., Stępiński J., Strzyż P. and Żabiński G. 2013. Late medieval wrought iron firearms from the Museum in Biecz. Fasciculi Archaeologiae Historicae 26, 83-97.
Kurtyka J., Nowakowski T., Sikora F., Sochacka A., Wojciechowski P. K. and Wyrozumska B. eds 1990. Urzędnicy małopolscy XII-XV wieku: spisy. In A. Gąsiorowski (ed.), Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII-XVIII wieku. Spisy, vol. 4/1, Małopolska (Województwa: krakowskie, sandomierskie i lubelskie). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Lazar T. 2025. Late-medieval Artillery in Slovenia. A Study of Two Early Artillery Pieces from the Regional Museum of Ptuj-Ormož. Ljubljana: Narodni muzej Slovenije.
Libicki P. and Libicki M. 2009. Dwory i pałace wiejskie na Mazowszu (obecne województwo mazowieckie). Poznań: Dom wydawniczy REBIS.
Nagielski M., Kossarzecki K., Przybyłek Ł. and Haratym A. 2015. Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655-1660. Warszawa: Wydawnictwo DIG.
Marek L. and Konczewski P. 2010. Oblężenie i upadek zamku Karpień. Interpretacja źródeł archeologicznych. Acta Militaria Mediaevalia 6, 93-120.
Matuszewski R. 2000. Muszkiety, arkebuzy, karabiny… Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm.
McLachlan S. 2010. Medieval Handgonnes. The first black powder infantry weapons. Oxford: Osprey Publishing.
Müller H. 1957. Historische Waffen. Kurze Entwicklungsgeschichte der Waffen vom Frühfeudalismus bis zum 17. Jahrhundert. Berlin: Militärverlag der Deutschen Demokratischen Republik.
Nowakowski P. A. 2006. Arsenały domowe rycerstwa polskiego w średniowieczu. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Okamoto H. 1990. The Fe-P (iron-phosphorus) system. Bulletin of Alloy Phase Diagrams 11, 404-412.
Pałucki W. 1993. Granice i podziały polityczno-administracyjne. In W. Pałucki (ed.), Atlas Historyczny Polski. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. II. Komentarz i indeksy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 31-49.
Piotrowicz K. 1938. Andrzej Ciołek. In J. Chwalczewski and I. Dąbrowski (eds), Polski Słownik Biograficzny 4. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Sawicki T. 2024. Fragment późnośredniowiecznej ręcznej broni palnej z zamku w Kruszwicy. In J. Sawicka and W. Dzieduszycki (eds), Zamek kazimierzowski w Kruszwicy. Najnowsze badania. Poznań-Kruszwica: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, 199-202.
Smith R. D. 2000. The technology of wrought-iron artillery. Royal Armouries Yearbook 5, 68-80.
Smith R. D. and Rhynas Brown R. 1989. Bombards: Mons Meg and Her Sisters. London: Trustees of the Royal Armouries.
Stewart J. W., Charles J. A. and Wallach E. R. 2000. Iron-phosphorus-carbon system: Part 1 – Mechanical properties of low-carbon iron-phosphorus alloys. Materials Science and Technology 16/3, 275-282.
Stobiecki A. 1957. Dzieje zniszczenia Archiwum Głównego Akt Danych. In A. Stobiecki (ed.), Straty Archiwów i Bibliotek Warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 14-28.
Strzyż P. 2014. Broń palna w Europie Środkowej w XIV-XV w. Łódź: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Ośrodek Badań nad Dawnymi Technologiami.
Strzyż P. 2019. A hackbut from the Museum in Jarosław – a contribution to our knowledge of the hand-held firearms of the Polish infantry in the 16th c. Przegląd Archeologiczny 67, 307-312.
Strzyż P., Dzieńkowski T. and Gołub S. 2016. Hakownice z ratusza w Chełmie. Przyczynek do znajomości środkowoeuropejskiej ręcznej broni palnej w XVI stuleciu. Acta Archaeologica Lodziensia 62, 99-108.
Šnajdrová E. 2014. Arma ofensiva et defensiva. Historické zbraně a zbroj ze sbírky Národního muzea. Praha: Národní muzeum.
Szymczak J. 2004 Początki broni palnej w Polsce (1383-1533). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Ustohal V., Stránský K. and Hanák V. 1991-1992. Hákovnice ze Slovácké Půdy. Slovacko 33, 159-170.
Volkau M. A. 2019. Gakaunicy u Valikim Knastve Lětouskim pavodle pěsmovykh kryněc. Arkhivaryyc. Zbornik navykovykh pavedamlennau i artykylau 17, 131-148.
Volkau M. A. 2023. Zamki i drogi na białoruskim Podźwiniu w czasie wojny inflanckiej (1558-1583). Zapiski Historyczne 88/3, 27-57.
Wierzbowski T. ed. 1910. Matricularum Regni Poloniae Summaria. Part IV, Sigismundi I regis tempora complectens (1507-1548), vol. 1, Acta cancellariorum 1507-1548. Warszawa: Typis Officinae C. Kowalewski.
Wolff A. 1957. Akta partykularne przedrozbiorowe Archiwum Głównego 1381-1835. In A. Stobiecki (ed.), Straty Archiwów i Bibliotek Warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, vol. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 175-221.
Wróblewski S. 2006. Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu. Nowy Sącz: Wydawnictwo Goldruk.
Žákovský P. and Schenk Z. 2017. Středověké a raně novověké zbraně Přerovska. Zbraně a zbroj od kolapsu Velké Moravy do konce třicetileté války. Přerov, Brno: Muzeum Komenského v Přerovĕ, p. o., Archeologický ústav AV ČR Brno, v.v.i.
Żemigała M. and Grabarczyk E. 1982. Zamek w latach 1401-1615. In T. Poklewski (ed.), Zamki środkowopolskie 2. Bolesławiec nad Prosną (= Acta Archaeologica Lodziensia 30). Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, 41-51.