Szklane butelki z XVII-XIX w. – potencjał źródeł na przykładzie znalezisk z zamku w Tykocinie

Bis, Magdalena; Marciniak-Maliszewska, Beata

doi:0003-8180

- ris
- BibTeX
- EndNote
- Csv

Szklane butelki z XVII-XIX w. – potencjał źródeł na przykładzie znalezisk z zamku w Tykocinie Bis, MagdalenaMarciniak-Maliszewska, Beata

Object structure

Szklane butelki z XVII-XIX w. – potencjał źródeł na przykładzie znalezisk z zamku w Tykocinie

Bis, Magdalena ; Marciniak-Maliszewska, Beata

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

glass bottles ; historical glass ; post-medieval glass ; glass seals ; archaeological sources ; analytical methods ; Tykocin castle

The article focuses on 17th- to 19th-century glass bottles discovered during archaeological excava-tions and on demonstrating their research potential. Although these artefacts are numerous, they are recovered in highly variable states of preservation, most commonly fragmentary and corroded. Despite this, they remain undervalued by Polish researchers and are frequently omitted from analyses of archaeological assemblages. The article discusses the techno-stylistic features of bottles (among others, overall vessel forms, rim construction, and traces visible on bases), which evolved over the period in question. Reference is made to major foreign studies based on collections of complete and precisely dated artefacts. Against this background, the article highlights opportunities for further research on such material within the Polish context. It also considers areas in which these finds may prove particularly valuable, including the dating of archaeological contexts and the reconstruction of historical glass-making technologies. Examples are drawn from the assemblage recovered at the Tykocin castle site.

Adams W.H. 2003. Dating historical sites: the importance of understanding time lag in the acquisition, curation, use, and disposal of artifacts, „Historical Archaeology”, 37(2), s. 38–64.
Andrzejewska A. 1996. Szkło naczyniowe z klasztoru OO. Dominikanów w Brześciu Kujawskim, województwo włocławskie, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, 20, s. 123–153.
Banks F. 1997. Wine drinking in Oxford 1640–1850. A story revealed by tavern, inn, college and other bottles. With a catalogue of bottles and seals from the collection in the Ashmolean Museum, BAR British series, 257, Oxford.
Baturo K. 2017. Szklane naczynia zasobowe z badań prowadzonych na terenie placu Zamkowego, [w:] Z. Polak, K. Meyza (red.), Między miastem a dworem. Badania archeologiczne placu Zamkowego w Warszawie w latach 1977–1983. Część 2, Archeologia dawnej Warszawy, 4, Warszawa, s. 201–235.
Baturo K., Kasprzak A.J. 2018. Mazowieckie huty leśne szkła gospodarczego. Lutkówka – Huta Lutkowska (1838–1851/1852), woj. mazowieckie, pow. żyrardowski, „Szkło i Ceramika”, 5, s. 36–39.
Baturo K., Kasprzak A.J. 2019. Mazowieckie huty leśne szkła gospodarczego. Wałowice – Huta Wałowska (1830–1839), woj. łódzkie, pow. rawski, „Szkło i Ceramika”, 4, s. 38–40.
Baturo K., Kasprzak A.J. 2020. Mazowieckie huty leśne szkła gospodarczego. Piekary – Huta Piekarska (1802/1804–1836/1837), woj. mazowieckie, pow. żyrardowski, „Szkło i Ceramika”, 2, s. 32–37.
Baturo K., Kasprzak A.J. 2023. Mazowieckie huty leśne szkła gospodarczego. Krasnybór: I. Huta – Huta Cisowska (1771–po 1806), woj. mazowieckie, pow. garwoliński. II. Huta Sztabińska (1819–po 1860), woj. podlaskie, pow. augustowski, Cz. 2, „Szkło i Ceramika”, 2, s. 1–5.
Baugher-Perlin S. 1982. Analyzing glass bottles for chronology, function, and trade networks, [w:] R.S. Dickens, Jr. (red.), Archaeology of urban America: The search for pattern and process, New York, s. 259–290, https://doi.org/10.1016/C2009-0-21948-9
Bis M. 2017. Nowożytne naczynia szklane znalezione w Warszawie – możliwości i ograniczenia badań, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 65(3), s. 371–396.
Bis M. 2020. Some remarks on glass seals from the territory of Poland from the 17th–19th centuries, „Fasciculi Archaeologiae Historicae”, 33, s. 133–157, https://doi.org/10.23858/FAH33.2020.009
Bis M., Więcek-Bonowska E. 2021. Wyroby ceramiczne, szklane i zabytki inne z XVI–XX w. znalezione w korycie rzeki Wisły, [w:] W. Borkowski (red.), Badania archeologiczne w dolinie Wisły na Mazowszu, Warszawskie Materiały Archeologiczne, 16, Warszawa, s. 83–110.
Brzeżycka Ł. 1995. Gąsiory – szklane naczynia gospodarcze ze Starego Miasta w Poznaniu (XVI–XVIII wiek), „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 23, s. 177–189.
Busch J. 1987. Reuse in the eighteenth century. Second time around: a look at bottle reuse, „Historical Archaeology”, 21(1), s. 67–80.
Coutinho I., Gratuze B., Alves L.C., Medici T., Vilarigues M. 2017. Wine bottles from Lisbon: archaeometric studies of two archaeological sites dated from the 17th to the 19th century, „Archaeometry”, 59(5), s. 852–873, https://doi.org/10.1111/arcm.12283
Crossley D. 1987. Sir William Clavell’s glasshouse at Kimmeridge, Dorset, excavations from 1980–81, „The Archaeological Journal”, 144(1), s. 340–382, https://doi.org/10.1080/00665983.1987.110
Davison S. 2006. Conservation and restoration of glass. Second edition, Oxford.
Dąbal J., Szczepanowska K. 2018. W spiżarni, kuchni i na stole – naczynia i sprzęty w domach mieszczańskich, [w:] J. Dąbal (red.), Domy i ich mieszkańcy w świetle badań archeologiczno-architektonicznych przy ulicy Świętojańskiej 6–7 w Gdańsku, Gdańsk, s. 167–201.
Dumbrell R. 1983. Understanding antique wine bottles, Woodbridge.
Dungworth D. 2006. Vauxhall, London: the scientific examination of glass and glassworking materials from the late seventeenth century glasshouse, Research Department Report, 83, Portsmouth.
Dungworth D. 2007. St Thomas Street, Bristol: examination and analysis of glass and glassworking debris. Technology report, Research Department Report, 27, Portsmouth.
Dungworth D. 2012. Three and a half centuries of bottle manufacture, „Industrial Archaeology Review”, 34(1), s. 37–50, https://doi.org/10.1179/0309072812Z.0000000002
Farrelly J., O’Brien C., Paynter S., Willmott H., Fenwick J., Gould M., Meenan R., McCann W. 2014. Excavations of an early 17th-century glassmaking site at Glasshouse, Shinrone, Co. Oaly, Ireland, „Post-Medieval Archaeology”, 48(1), s. 45–89, https://doi.org/10.1179/0079423614Z.00000000048
Ginter H. 1968. Materiały szklane ze stanowiska Warszawa–Zamek, „Warszawskie Materiały Archeologiczne”, 3, s. 66–79.
Girdwoyń A. 1995. Masy szklane w nowożytnym szklarstwie polskim. Badania fizykochemiczne, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 22, „Archeologia Szkła”, 6, s. 87–92.
Gołębiewski A. 1997. Znaki na nowożytnych butelkach szklanych ze Starego Miasta w Elblągu, [w:] J. Olczak (red.), Studia z archeologii, historii i geografii historycznej, Archaeologia Historica Polona, 6, Toruń, s.183–205.
Grabny B. 2016. Szkło naczyniowe i szkło okienne, [w:] P. Nocuń (red.), Wieża książęca w Siedlęcinie w świetle dotychczasowych badań. Podsumowanie na 700-lecie budowy obiektu, Siedlęcin–Pękowice–Kraków, s. 241–276.
Hozer M. 2024. Wyroby ze szkła i innych surowców. Glass and other material artefacts, [w:] M. Dzik, M. Hozer, J. Kluz, M. Mazurek, Dawne Wzgórze Zamkowe w Łańcucie. Wyniki badań archeologicznych z 2017 roku. The former Castle Hill in Łańcut. Results of archaeological research from 2017, Rzeszów–Łańcut, s. 205–218.
Hume I.N. 1961. The glass wine bottle in colonial Virginia, „Journal of Glass Studies”, 3, s. 90–117.
Jeffries N., Major N. 2015. Mid 17th- and 19th–century English wine bottles with seals in London’s archaeological collections, „Post Medieval Archaeology”, 49(1), s. 131–155, https://doi.org/10.1179/0079423615Z.00000000075
Jones O.R. 1971. Glass bottle push-ups and pontil marks, „Historical Archaeology”, 5, s. 62–73.
Jones O.R. 1986. Cylindrical English wine and beer bottles 1735–1850, Ottawa.
Jones O. 2010. English black glass bottles, 1725–1850: historical terminology, „Journal of Glass Studies”, 52, s. 91–156.
Jones O.R., Smith E.A. 1985. Glass of the British military ca. 1755–1820, Ottawa.
Kajzer L. 1981. W sprawie importu piwa angielskiego do Polski w XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 29(2), s. 163–176.
Kajzer L. 1996. Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódz.
Kozłowska R., Nowakowski A. 1987. Szkło apteczne z badań archeologicznych apteki królewskiej w Warszawie, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 12, „Archeologia szkła”, 2, s. 123–141.
Kozłowska R. 1994. Szkło. Materiały do wystawy „Rzeczy codzienne z wykopalisk zamkowych i staromiejskich”, Źródła archeologiczne do dziejów Zamku Królewskiego oraz Starej i Nowej Warszawy, 1, Warszawa.
Krukowska O. 2000. Kolekcja referencyjna szkła, [w:] W. Brzeziński (red.), Metody badań wykopaliskowych, Warszawa, s. 189–191.
Krukowska O. 2020. Naczynia szklane, [w:] B. Kościński (red.), Lastadia. Najstarsza stocznia Gdańska w świetle badań archeologicznych, Archeologia Gdańska, 7, Gdańsk, s. 255–442.
Krukowska O. 2023. Naczynia szklane, [w:] B. Kościński (red.), Zza miedzy i zza morza. Kuchnia i stół gdański w świetle badań archeologicznych południowej fosy Głównego Miasta, Archeologia Gdańska, 9, Gdańsk, s. 323–374.
Kunicki-Goldfinger J. 2020. Szkło w Europie Środkowej od późnego średniowiecza do XVIII wieku. Skład chemiczny – uwarunkowania i interpretacja, Warszawa.
Lipiec A. 2017. Nowożytne naczynia szklane odkryte w trakcie badań archeologicznych na dziedzińcu Arsenału Warszawskiego, [w:] W. Borkowski (red.), Badania archeologiczne dziedzińca Arsenału Królewskiego oraz zespołu Kamienicy Raczyńskich w Warszawie, Warszawskie Materiały Archeologiczne, 14, Warszawa, s. 87–96.
Lipiec A. 2021. XVIII- i XIX-wieczne zabytki szklane z badań przy ul. Bonifraterskiej 10 w Warszawie, [w:] W. Borkowski (red.), Badania archeologiczne w dolinie Wisły na Mazowszu, Warszawskie Materiały Archeologiczne, 16, Warszawa, s. 239–256.
Losier C. 2012. Bouteilles et flacons: Les contenants utilitaires français du début du XVIIIe siècle au début du XIXe siècle. Aspects techniques et sociaux, „Journal of Glass Studies”, 54, s. 150–179.
Markiewicz M. 2017. Późnośredniowieczne i nowożytne wyroby szklane ze stanowiska przy ulicy Tokarskiej w Gdańsku, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 35, s. 113–128, https://doi.org/10.12775/AUNC_ARCH.2017.006
McKearin H. 1961. Notes on stopping, bottling and binning, „Journal of Glass Studies”, 13, s. 120–127.
McNulty R. 1971. Common beverage bottles: their production, use, and forms in seventeenth- and eighteenth–century Netherlands: part I, „Journal of Glass Studies”, 13, s. 91–119.
Mucha M. 1984. Archeologiczna wersyfikacja nowożytnych hut szkła na terenie Wielkopolski południowo-wschodniej, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 10, s. 83–118.
Mucha M. 1997. Dziewiętnastowieczne huty szkła w rejonie Bierzwnika i Dobiegniewa w świetle źródeł archeologicznych, „Zeszyty Bierzwnickie”, 2, s. 107–126.
Mucha M. 2000. Badania nad technologią wytopu szkła w hutach Wielkopolski wschodniej od XVII do połowy XIX wieku, [w:] W. Chudziak (red.), Źródła archeologiczne i ich treści, Archaeologia Historica Polona, 8, Toruń, s. 247–280.
Mucha M. 2022. Zur Glasherstellung in neuzeitlichen Glashütten um Marienwalde (Bierzwnik) anhand archäologischer Funde, [in:] B. Jenisch, R. Röber, J. Scheschkewitz (red.), Glaswerk. Beiträge zur Erforschung von Glas und Glashütten, Esslingen, s. 105–116.
Nawracki M. 1999. Późnośredniowieczne i nowożytne szkła z terenu zamku krzyżackiego w Toruniu, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 27, „Archeologia Szkła", 8, s. 53–132.
Nowotny W. 1975. Technologia szła. Część I, Warszawa.
Olczak J. 1983. Szkło okienne (XVI wiek), [w:] K. Nowiński (red.), Materiały sprawozdawcze z badań zespołu benedyktyńskiego w Mogilnie, 3, Warszawa, s. 113–128.
Olczak J. 1997. Wyroby ze szkła w nowożytnych warstwach kulturowych: aspekt chronologiczny, [w:] J. Olczak (red.), Studia z archeologii, historii i geografii historycznej, Archaeologia Historica Polona, 6, Toruń, s. 77–87.
Olczak J. 1999. Zabytki szklane, [w:] T. Malinowski (red.), Komorowo. Stanowisko 12: osadnictwo nowożytne (XVII–XVIII w.). Ślady domniemanej karczmy, Zielona Góra, s. 83–97.
Pawlata L. 2021. Badania archeologiczne architektury ogrodowej w Ogrodzie Branickich w Białymstoku, „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, 28, s. 51–100.
Phelps M. 2010. Shinrone glasshouse, Co Oaly, Ireland. Analysis of 17th-century glass vessel fragments. Technology report, Research Department Report Series, 97, Portsmouth.
Pitte J.-R. 2013. Le bouteille de vin. Histoire d’une révolution, Paris.
Pittman W.E. 1990. Morphological variability in late seventeenth and early eighteenth-century English wine bottles, Williamsburg, MA thesis, the College of William and Mary in Virginia, paper 1539625576, https://dx.doi.org/doi:10.21220/s2-tszd-0439
Polak A. 1981. Szkło i jego historia, Warszawa.
Polak Z., Starski M. 2022. Archaeological finds from the Main Town in Gdansk. A catalogue from excavations at Długi Targ and Powroźnicza Street. Znaleziska archeologiczne z Głównego Miasta w Gdańsku. Katalog z wykopalisk przy Długim Targu i ul. Powroźniczej, Warsaw.
Pollard A.M., Heron C. 2008. Archaeological chemistry. Second edition, Cambridge.
Roeske W. 1986. Zabytkowe szkło apteczne w Muzeum Farmacji Akademii Medycznej w Krakowie, Kraków.
Rubnikowicz M. 1989a. XVIII-wieczna huta szkła w Średniej Hucie, gmina Warlubie, woj. bydgoskie, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 14, „Archeologia szkła”, 3, s. 39–66.
Rubnikowicz M. 1989b. Skład chemiczny szkieł pochodzących z XVIII-wiecznej huty szkła w Średniej Hucie, gm. Warlubie, woj. bydgoskie, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 14, „Archeologia szkła”, 3, s. 67–72.
Rubnikowicz M. 1995. Badania nad późnośredniowiecznym i nowożytnym hutnictwem szkła na Pomorzu Gdańskim, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 22, „Archeologia Szkła”, 6, s. 51–64.
Rubnikowicz M. 1996. Średniowieczne i nowożytne szkło ze stanowiska Collegium Gostomianum, [w:] S. Tabaczyński (red.), Sandomierz. Badania 1969–1973, 2: Wzgórze Collegium Gostomianum, Warszawa, s. 423–453.
Sedlácková H., Rohanová D. i in. 2016. Renaissance and Baroque glass from the Central Danube region, Brno.
Serra L., Gratuze B. 2010. Analyses archéométriques réalisées sur les bouteilles des épaves marchandes et dans les vestiges de fabriques liées aux voies de diusion provençales (XVIIIe–XIXe siècles), „Bulletin de l’AFAV”, 2009, s. 164–169, https://shs.hal.science/halshs-04815280v1
Siembora S. 2017. Naczynia szklane z badań archeologicznych pod wieżą Zamku Wysokiego w Człuchowie, [w:] S. Siemianowska, P. Rzeźnik, K. Chrzan (red.), Ceramika i szkło w archeologii i konserwacji, Wrocław, s. 141–175.
Siemianowska S. 2015. Późnośredniowieczne i nowożytne szkło naczyniowe z badań wykopaliskowych na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu prowadzonych w latach 1949–1961, 1963, „Silesia Antiqua”, 50, s. 203–286.
Smith F.H. 2008. The archaeology of alcohol and drinking, Gainesville.
Spencer H.M., Buckman J., Foster A.M., Kennedy C.J. 2018. Chemical characterisation of glass waste and crucible fragments from the late 17th – early 18th century Scottish glass manufacturing site at Morison’s Haven, East Lothian, „Journal of Archaeological Science: Reports”, 18, s. 237–466, https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2018.01.026
Starski M. 2015. Rynek miasta lokacyjnego w Pucku w świetle badań archeologicznych, Warszawa.
Stawiarska T., Bis M. 2022. Zarys zasadniczych problemów metodycznych w badaniach składu chemicznego szkieł zabytkowych (wybrane przykłady), „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia”, 38, s. 265–315, https://doi.org/10.12775/AUNC_ARCH.2022.011
Sulkowska-Tuszyńska K. 2022. Kościół św. Jakuba w Toruniu. Historia w ziemi zapisana, Toruń.
Szczepanowska K. 2015. Wyroby szklane. Glass artefacts, [w:] J. Dabal, K. Krawczyk, T. Widerski (red.), Gdańsk, Twierdza Wisłoujście. Badania archeologiczno-architektoniczne w latach 2013–2014. Wisłoujście Fortress, Gdansk. Archaeological and architectural investigations, 2013–2014, Gdańsk, s. 299–324.
Talbot O. 1974. The evolution of glass bottles for carbonated drinks, „Post-Medieval Archaeology”, 8(1), s. 29–62, https://doi.org/10.1179/pma.1974.002
Twardosz B. 2024. Przedmioty szklane, [w:] M. Szmyt, P. Pawlak (red.), Najmniejsze miasto Korony Polskiej. Dzieje poznańskiego Ostrówka w świetle badań interdyscyplinarnych, Bibliotheca Fontes Archaeologici Posnanienses, 30, Poznań, s. 453–469.
Van den Bossche W. 2001. Antique glass bottles. Their history and evolution (1500–1850). A comprehensive, illustrated guide with a world-wide bibliography of glass bottles, Italy.
White J.H. 1978. Bottle nomenclature: a glossary of landmark terminology for the archaeologist, „Historical Archaeology”, 12, s. 58–67.
Wilgocka A. 2016. Przedmioty szklane, [w:] M. Majewski (red.), Badania na obszarze dawnego kościoła augustiańskiego, Archeologia Stargardu, 2(2), Stargard, s. 225–241.
Wilgocka A. 2019. Przedmioty szklane, [w:] A.B. Kowalska (red.), Civitas et urbs. Szczecin od średniowiecza do współczesności. Kwartał I, 1, Szczecin, s. 155–177.
Willmott H. 2002. Early post-medieval vessel glass in England, c. 1500–1670, CBA Research Report, 132, York.
Wojciechowska I. 2022. Zabytki szklane z badań prowadzonych na obszarze kwartału XXVI w Stargardzie, „Stargardia”, 14–15(2019–2020), s. 129–171.
Wojciechowska I. 2023. Szkło gospodarcze, [w:] M. Majewski, I. Wojciechowska (red.), Badania kwartału IX. Dawne parcele Targ Drzewny 19–21, Archeologia Stargardu, 5(2), Poznań–Stargard, s. 393–405.
Wyrobisz A. 1968. Szkło w Polsce od XIV do XVI wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Lindsey B. 2025. The BLM/SHA historic glass bottle identification & information website, Klamath Falls, https://secure-sha.org/bottle/ (dostęp: 16.10.2025).
Paynter S., Dungworth D., współpr. Tyson R., Graham K., Taylor M., Hill D. 2018. Historic England. Archaeological evidence for glassworking: guidelines for recovering, analysing and interpreting evidence, Swindon, https://historicengland.org.uk/images-books/publications/glassworkingguidelines/ (dostęp: 02.09.2025).
Worcester. 2025. Charity in the Cellar, [w:] Worcester Art Museum, Objects, https://worcester.emuseum.com/objects/25553/charity-in-the-cellar (dostęp: 03.09.2025).