Lokalizacja kościoła w przestrzeni średniowiecznego miasta – przykład Barczewka (Alt-Wartenburg) na Warmii

Biermann, Felix; Herrmann, Christofer; Koperkiewicz, Arkadiusz

doi:0003-8180

Skip to main menu
Skip to search engine
Skip to content
Skip to footer

Download

Title: Lokalizacja kościoła w przestrzeni średniowiecznego miasta – przykład Barczewka (Alt-Wartenburg) na Warmii

Abstract:

The presence of a church in medieval Wartenberg (today Barczewko locality in the municipality of Barczewo) located in the Warmia region has been archaeologically established. The Bishop of Warmia founded this simple, wooden building with a half-timbered structure probably in 1325/1330. The Lithuanians razed it to the ground in 1354, leaving charred wood, and iron structural elements. The building’s presumed religious function is indicated by its east-west orientation and the graveyard around it. The location of the building on the outskirts of the settlement and at some distance from the market square is also typical of towns in this region. This article studies and interprets the remains of the building, which is thus the first known wooden church from early stages of the founding of a medieval town in the territory of the Teutonic Order in Prussia. The findings are contextualized in the history of the locality and the results of historical and archaeological research to date.

References:

Dusburg. 2004. Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. S. Wyszomirski, Toruń.
Lemmens L. (wyd.), 1913. Urkundenbuch der alten sächsischen Franziskanerprovinzer, 2: Die Kustodie Preussen, Düsseldorf.
Achremczyk S. (red.), 2008. Poczet biskupów warmińskich, Olsztyn.
Agthe M. 2003. Archäologische Untersuchungen und baugeschichtliche Beobachtungen an Kirchen der Niederlausitz und des angrenzenden Elbe-Elster-Gebietes, [w:] J. Kunow (red.), Einsichten. Archäologische Beiträge für den Süden des Landes Brandenburg 2002, Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg, 12, Wünsdorf, s. 237–288.
Agthe M. 2017. Kirchen zwischen mittlerer Elbe und Bober. Untersuchungen zu Aspekten der archäologischen Denkmalpflege und Baugeschichte, Forschungen zur Archäologie im Land Brandenburg, 17, Wünsdorf.
Ahrens C. 1982. Frühe Holzkirchen im nördlichen Europa: zur Ausstellung des Helms-Museums, Hamburgisches Museum für Vor- und Frühgeschichte, vom 13. November 1981 bis 28. März 1982, Veröffentlichungen des Helms-Museums, 39, Hamburg.
Ahrens C. 2001. Die frühen Holzkirchen Europas, Schriften des Archäologischen Landesmuseums, 7, Stuttgart.
Andrzejewski A., Wroniecki P. (red.), 2015. W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokalizacji Nieszawy, Łódź.
Białuński G. 2014. Wartenburg quo modo reedificatur. O trudnych początkach Barczewa, [w:] G. Białuński, R. Klimek (red.), Szkice z dziejów Barczewa, Barczewo, s. 21–37.
Biermann F. 2010. Slawenzeitliche Kirchen im nordostdeutschen Gebiet, [w:] L. Polaček, J. Mařiková-Kubková (red.), Frühmittelalterliche Kirchen als archäologische und historische Quelle. Internationale Tagungen in Mikulčice 8, Brno, s. 331–344.
Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2016a. Alt Wartenburg/Barczewko na Warmii. Początki miasta średniowiecznego i jego fortyfikacje, [w:] Z. Kobyliński (red.), Grodziska Warmii i Mazur 2. Nowe badania i interpretacje, Archeologica Hereditas, 7, Warszawa, s. 49–70.
Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2016b. Alt-Wartenburg/Barczewko – Interdisziplinäre Erforschung einer spätmittelalterlichen Stadtwüstung im Ermland (Nordostpolen), „Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters”, 44, s. 115–147.
Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2017. Kleine Stadt in großer Wildnis – Aufstieg und Untergang von Alt-Wartenburg, „Archäologie in Deutschland”, 2, s. 56–59.
Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2018a. Alt Wartenburg im Kontext der spätmittelalterlichen Stadtgründungen im Ermland, [w:] G. Köster, Ch. Link, H. Lück (red.), Kulturelle Vernetzung in Europa. Das Magdeburger Recht und seine Städte, Dresden, s. 403–421.
Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2018b. Small town in the “Great Wilderness” – research into the former medieval town and castle of Alt-Wartenburg (Barczewko, northeastern Poland), [w:] N. Engberg, V Etting, L. Meldgaard, S. Jensen, C. Sørensen, D. Wille-Jørgensen (eds), Building a castle – preparing for war or keeping the peace?, Castella Maris Baltici, 13, Bonn, s. 123–134.
Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2019a. Alt-Wartenburg. Gründung und Untergang einer Lokationsstadt in der Großen Wildnis, [w:] G. Köster, Ch. Link (red.), Faszination Stadt. Die Urbanisierung Europas im Mittelalter und das Magdeburger Recht, Dresden, s. 274–284.
Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2021. Zuwanderer und Einheimische im spätmittelalterlichen Ermland – archäologische Anzeichen für Kontakte und Ausgleichsprozesse auf dem Friedhof von Alt-Wartenburg (Barczewko), „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 65, s. 3–30.
Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A., Ubis E. 2019b. Burning Alt-Wartenburg. Archaeological evidence for the conflicts between the Teutonic Order and the Grand Duchy of Lithuania from a deserted medieval town near Barczewko (Warmia, Poland), „Lietuovos Archeologija”, 45, s. 265–294, https://doi.org/10.33918/25386514-045008
Biermann F., Schenk T. 2014. Neue Einsichten zur Gründung der Stadt Freyenstein (Prignitz), [w:] A. Diener, J. Müller, M. Untermann (red.), Gründung im archäologischen Befund. Sitzung der Gesellschaft in Lübeck vom 2. bis 4. September 2013, Mitteilungen der Deutschen Gesellschaft für Archäologie des Mittelalters und der Neuzeit, 27, Paderborn, s. 69–76.
Bönigk, von G. 1883. Die Stätte der alten Stadt Warteburg und die Wallberge der Umgebung, „Altpreußische Monatsschrift. Neue Folge”, 20, s. 152–160.
Czubiel L., Domagała T. 1969. Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii i Mazur, Olsztyn.
Elzanowska A. 2024. „Badanie dendrochronologiczne prób drewna z Barczewka (Alt Wartenburg) na Warmii”, Toruń, maszynopis w posiadaniu autorów.
Gabriel I. 1988. Zur Innenbebauung von Starigard/Oldenburg, „Bericht der Römisch-Germanischen Kommission”, 69, s. 55–86.
Gabriel I. 2002. Starigard/Oldenburg: Die große Landesburg der Wagrier, [w:] M. Gläser, H.-J. Hahn, I. Weibezahn (red.), Heiden und Christen. Slawenmission im Mittelalter, Ausstellungen zur Archäologie in Lübeck, 5, Lübeck, s. 29–42.
Gläser M. 2006. Die Kirchen von Alt Lübeck, [w:] F. Biermann, M. Schneider, T. Terberger (red.), Pfarrkirchen in den Städten des Hanseraums. Beiträge eines Kolloquiums vom 10. bis 13. Dezember 2003 in der Hansestadt Stralsund, Archäologie und Geschichte im Ostseeraum, 1, Rahden, s. 13–19.
Grążawski K. 2022. Życie codzienne miast zakonu krzyżackiego w Prusach, Olsztyn.
Heckmann D. 2020. Amtsträger des Deutschen Ordens/Dostojnicy zakonu niemieckiego w Prusach i baliwatach kamery wielkomistrzowskiej w Rzeszy do 1525 roku, Toruń.
Herrmann Ch. 2007. Mittelalterliche Architektur im Preußenland. Untersuchungen zur Frage der Kunstlandschaft und -geographie, Studien zur internationalen Architektur- und Kulturgeschichte, 56, Petersberg.
Herrmann Ch. 2014a. „Barczewko/Alt-Wartenburg. Historia średniowiecznego miasta lokacyjnego w kontekście kolonizacji Warmii w XIV wieku”, Gdańsk, maszynopis w posiadaniu autorów.
Herrmann Ch. 2014b. Lokacja Barczewka w źródłach historycznych, [w:] G. Białuński, R. Klimek (red.), Szkice z dziejów Barczewa, Barczewo, s. 37–48.
Jaskanis D. 2008. Święck. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy na północno-wschodnim Mazowszu, Warszawa.
Kamiński R. 2016. Dom w konstrukcji słupowo-ramowej jako element zabudowy średniowiecznego Trzebiatowa, [w:] G. Nawrolska, H. Paner, J. Piekalski, E. Trawicka (red.), Archeologia miast Pomorza w kontekście ziem polskich. Studia dedykowane pamięci Tadeusza Nawrolskiego, Gdańsk, s. 263‒275.
Kempke T. 2004. Die christlich-ottonische Zeit in Starigard/Oldenburg, [w:] J. Gąssowski (red.), Christianisation of the Baltic Region, Castri Dominae Nostrae Litterae Annales, 1, Pułtusk, s. 101–105.
Kersting T., Pratsch S. (red.), 2007. Kirchen des Mittelalters in Brandenburg und Berlin: Archäologie und Bauforschung, Denkmalpflege in Berlin und Brandenburg, Arbeitshefte, 3(2006), Petersberg.
Klimek R. 2013. Zaginione zamki i strażnice z pierwszej połowy XIV wieku z obszaru Warmii biskupiej oraz propozycje ich lokalizacji, [w:] Z. Kobyliński (red.), Grodziska Warmii i Mazur 1. Stan wiedzy i perspektywy badawcze, Archaeologica hereditas, 2, Warszawa–Zielona Góra, s. 205–224.
Klimek R. 2021. Pierwsze kościoły na Warmii i ich wpływ na rozwój dróg lokalnych, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 3(313), s. 459–472, https://doi.org/10.51974/kmw-141599
Kocińska K., Koperkiewicz A. 2011. „Barczewo, woj. warmińsko-mazurskie, stan. I, stare miasto. Raport zbiorczy z prowadzenia nadzorów archeologicznych na terenie obszaru rewitalizacji w 2011 r.”, Gdańsk, maszynopis w posiadaniu autorów.
Koperkiewicz A. 2020. Barczewko – a cemetery of the first settlers in Southern Warmia against the background of medieval inhumation necropolises in Teutonic Prussia, „Archaeologia Historica Polona”, 28, s. 199‒228, https://doi.org/10.12775/AHP.2020.008
Koperkiewicz A. 2023. Civitas Ylienburg. Głos wołającego na Puszczy (Galindzkiej) o ratunek dla pierwszych lokacji miejskich Warmii i Mazur, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, 15, s. 6–27.
Koperkiewicz A. 2025. Chełmno rod in Barczewko Schultheiss houses, „Archaeologia Historica Polona”, 31(2023), s. 175‒193, https://doi.org/10.12775/AHP.2023.006
Kopiczko A. 2014. Głotowo w świetle dokumentu lokacyjnego i najstarszych zachowanych źródeł archiwalnych, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie”, 1(283), s. 3‒20.
Krzepkowski M., Moeglich M., Wroniecki P. (red.), 2017. Dzwonowo. Średniowieczne zaginione miasto, 1: Środowisko naturalne, zarys dziejów, badania nieinwazyjne, Wągrowiec.
Kubicki R. 2018. Zakony mendykanckie w Prusach Krzyżackich i Królewskich od XIII do połowy XVI wieku, Gdańsk.
Kubicki R. 2024. Prusy Krzyżackie. Gospodarka i kultura na obszarach wiejskich, Gdańsk.
Küntzel T. 2005. Keller des 13. Jahrhunderts in der Stadtwüstung Nienover, [w:] D. Merta, M. Peška (red.), Forum urbes medii aevi, 2: Sborník příspěvků z konference FUMA Konané 16.‒18.4.2003, Brno, s. 184–201.
Lewandowska J. (red.), 2016. Późnośredniowieczny kompleks osadniczy w Starym Rypinie, Toruń.
Maleszka A. 2024. Urbanizacja na obrzeżach łacińskiej Europy. Studium komparatystyczne rozwoju miast i krajobrazów miejskich w Irlandii, Prusach i Inflantach w XII-XIV wieku, Toruń.
Modrzyński P.M. 2017. Prawo lubeckie w miastach pruskich (XIII–XVI w.). Stan badań, źródła i perspektywy badawcze, „Studia z dziejów państwa i prawa polskiego”, 20, s. 413‒425.
Müller E. 2017. Das spätslawische Gräberfeld von Niederwünsch, Saalekreis, [w:] H. Meller, M. Becker (red.), Neue Gleise auf alten Wegen II, Archäologie in Sachsen-Anhalt. Sonderband, 26, Halle (Saale), s. 437–461.
Nawrolska G. 2014. Powracająca przeszłość Starego Miasta w Elblągu, Toruń.
Olczyk A. 1961. Sieć parafialna biskupstwa warmińskiego do roku 1525, Lublin.
Piekalski J. 2014. Praga, Wrocław i Kraków. Przestrzeń publiczna i prywatna w czasach średniowiecznego przełomu, Wrocław.
Pollakówna M. 1953. Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Poznań.
Powierski J. 2004. Prussica. Tom I, Malbork.
Rębkowski M. 2000. Początki i rozwój miasta lokacyjnego w Kołobrzegu. Świadectwo archeologii, [w:] L. Leciejewicz, M. Rębkowski (red.), Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, Kołobrzeg, s. 147‒160.
Rębkowski M. (red.), 2016. Kościoły w dobie chrystianizacji, Wolińskie Spotkania Mediewistyczne, 3, Szczecin.
Rębkowski M. (red.), 2018. Lubin. Early medieval stronghold at the mouth of the Oder River, Szczecin.
Röhrich V. 1903. Die Kolonisation des Ermlandes, „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 14, s. 611‒708.
Samól W. 2023. Kościół św. Andrzeja w Barczewie, Gdańsk.
Schenk T. 2009. Die „Altstadt” von Freyenstein, Lkr. Ostprignitz-Ruppin. Rekonstruktion der brandenburgischen Stadtwüstung des 13. Jhs. auf der Grundlage archäologischer Grabungen und Prospektionen und Grundzüge eines denkmalpflegerischen Konzepts, Materialien zur Archäologie in Brandenburg, 2, Rahden.
Schöfbeck T. 2014. Mittelalterliche Kirchen zwischen Trave und Peene. Studien zur Architektur einer norddeutschen Architekturlandschaft, Berlin.
Sczaniecki P. OSB. 2018. Sacramentum dedicationis. Obrzęd poświęcenia kościoła i jego znaczenie w dziedzinie religijnej, obyczajowej i kulturalnej na podstawie źródeł polskich z XII wieku, Tyniec‒Kraków.
Stephan H.G. 2010. Der Solling im Mittelalter. Archäologie – Landschaft – Geschichte im Weser- und Leinebergland; Siedlungs- und Kulturlandschaftsentwicklung; die Grafen von Dassel und Nienover, Dormagen.
Szczepański S. 2011. Sakralizacja obszaru pogranicza na przykładzie Pomezanii Pruskiej, „Pruthenia. Pismo poświęcone Prusom i ludom bałtyjskim”, 6, s. 129‒167.
Szczepański S. 2016. Pomezania pruska. Dzieje osadnictwa w XIII-XV weku, Olsztyn.
Wiewióra M. 2020. The beginnings of the Teutonic state in the light of the latest studies, „Archaeologia Historica Polona”, 28, s. 117–145, https://doi.org/10.12775/AHP.2020.005
Willemsen A., Ernst M. 2012. Medieval chic in metal. Decorative mounts on belts and purses from the Low Countries, 1300‒1600, Zwolle.