Lady from the West buried in the middle of nowhere? An exceptional grave from the Late Pre-Roman Period at Budziszki and the question of the emergence of the Przeworsk culture in north-eastern Mazovia

Maciałowicz, Andrzej; Gawęda, Tomasz; Ludziejewska, Janina

doi:0081-3834

- ris
- BibTeX
- EndNote
- Csv

Lady from the West buried in the middle of nowhere? An exceptional grave from the Late Pre-Roman Period at Budziszki and the question of the emergence of the Przeworsk culture in north-eastern Mazovia Maciałowicz, AndrzejGawęda, TomaszLudziejewska, Janina

Object structure

Archaeological Reports ; Archäologische Berichte

Maciałowicz, Andrzej ; Gawęda, Tomasz ; Ludziejewska, Janina

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

archaeology ; Przeworsk culture ; Jastorf culture ; ball brooch (Kugelfibel) ; Late pre-Roman Period ; burial rite

A cremation grave from the Late Pre-Roman Period, discovered at Budziszki in north-eastern Mazovia, offers insights into the emergence of the Przeworsk culture in this poorly researched border region. The burial, probably of an adult woman, contained a bimetallic ‘ball brooch’, a clay urn and a stone polisher. Many features of this grave indicate western affinities. Some originate in the western zone of the Przeworsk culture and the socalled Jastorf culture in the Polish Lowland, while others trace back to the Jastorf culture of the middle Elbe and Oder regions. The grave, dated to phase A1b or early A2, predates the establishment of a stable settlement associated with the Przeworsk culture in the area. The evidence, including the Budziszki burial and other discussed finds, suggests that the presence of small, mobile groups from the west may have initiated the local development of this cultural unit. The Budziszki find exemplifies the hybrid character of the cultural processes shaping the Przeworsk culture in north-eastern Mazovia.

Andrzejowski J. and Maciałowicz A. 2017. Między Północą a Południem. Zespół osadniczy z późnej epoki żelaza w Jarnicach nad Liwcem w świetle dalekosiężnych powiązań. Wiadomości Archeologiczne 68, 179-234.
Antosik Ł. and Piotrowska M. 2023. Child Burial of the Przeworsk Culture from the Younger Pre-Roman Iron Age from Site 14 in Kobyla Miejska, Szadek Commune. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica 38, 175-188.
Bieger A. 2003. Kugelfibeln. Eine typologisch-chronologische Untersuchung zu den Varianten F, N und O von Beltz (= Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie 98). Bonn: Rudolf Habelt GmbH.
Bokiniec E. 1999. Cmentarzysko z młodszego okresu przedrzymskiego w Świerkówcu, gm. Mogilno. In J. Andrzejowski (ed.), Comhlan. Studia z archeologii okresu przedrzymskiego i rzymskiego w Europie Środkowej dedykowane Teresie Dąbrowskiej w 65. rocznicę urodzin. Warszawa: Fundacja Przyjaciół Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, 115-140.
Bokiniec E. 2005. Podwiesk, Fundstelle 2. Ein Gräberfeld der Oksywie-Kultur im Kulmer Land (= Monumenta Archaeologica Barbarica 11). Warszawa, Toruń: Fundacja Przyjaciół Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Muzeum Okręgowe w Toruniu.
Bryńczak B. 2017. Figurka ‘wilka ogniowego’ z osady w Chyżynach, powiat miński. Wiadomości Archeologiczne 68, 266-269.
Břeň J. 1964. Význam spon pro datování keltských oppid v Čechách. Sborník Národního Muzea v Praze. Řada A – Historie 18/5, 195-289.
Czarnecka K. 2007. Oblin. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Südmasowien (= Monumenta Archaeologica Barbarica 13). Warszawa: Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Fundacja Monumenta Archaeologica Barbarica.
Danielisová A., Bursák D., Strnad L., Trubač J., Čižmářová H., Daněček D. and Smíšek K. 2020. Rituals, Hoards and Travellers? Archaeometry of the Iron Age Bronze Wheel Amulets. Interdisciplinaria Archaeologica. Natural Sciences in Archaeology 11/1, 33-45.
Danielisová A., Bursák D., Strnad L., Trubač J. and Fikrle M. 2021. Life Cycles of Metals in the Iron Age (4th-1st Century BC). Sourcing and Recycling of Copper Based Allloys. In B. Török and A. Giumlia-Mair (eds), Proceedings of the 5th International Conference ‘Archaeometallurgy in Europe’ 19-21 June 2019, Miskolc, Hungary (= Monographies Instrumentum 73). Drémil-Lafage: Éditions Mergoil, 273-288.
Danielisová A., Strnad L. and Mihaljevič M. 2018. Circulation Patterns of Copper-Based Alloys in the Late Iron Age Oppidum of Třísov in Central Europe. Metalla 24.1, 5-18.
Dąbrowska T. 1973. Cmentarzysko kultury przeworskiej w Karczewcu, pow. Węgrów. Materiały Starożytne 2, 383-531.
Dąbrowska T. 1988. Wczesne fazy kultury przeworskiej. Chronologia – zasięg – powiązania. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Dąbrowska T. 1997. Kamieńczyk. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Ostmasowien (= Monumenta Archaeologica Barbarica 3). Kraków: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie.
Dąbrowska T. 2001. Wschodnie tereny kultury przeworskiej w młodszym okresie przedrzymskim. Wiadomości Archeologiczne 54 (1995-1998), 25-36.
Dąbrowska T. 2008. Młodszy okres przedrzymski na Mazowszu i zachodnim Podlasiu. Zarys kulturowo-chronologiczny. Materiały Starożytne 7, 3-246.
Domański G. 1975. Studia z dziejów środkowego Nadodrza w III-I w. p.n.e. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.
Gebhard R. 1991. Die Fibeln aus dem Oppidum von Manching (= Die Ausgrabungen in Manching 14). Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
Grimm P. 1932. Ostgermanische Siedelung und Gräberfeld bei der Wüstung Federitz bei Ladeburg, Kr. Jerichow I. Jahresschrift für die Vorgeschichte der sächsisch-thüringischen Länder 20, 69-74.
Grygiel M. 2004. Problem chronologii i przynależności kulturowej materiałów o charakterze jastorfskim z Brześcia Kujawskiego, woj. kujawsko-pomorskie, w świetle ostatnich badań nad problematyką okresu przedrzymskiego w Polsce. In H. Machajewski (ed.), Kultura jastorfska na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej. Poznań: Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich. Oddział w Poznaniu, Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 13-82.
Grygiel M. 2015. Kultura jastorfska na Niżu Polskim. Próba określenia chronologii, zasięgu i powiązań. Wiadomości Archeologiczne 66, 127-181.
Grygiel M. 2018. Chronologia przemian kulturowych w dobie przełomu starszego i młodszego okresu przedrzymskiego na Niżu Polskim. Łódź: Fundacja Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi.
Grzymkowski A. 2023. Pradzieje Ziemi Mławskiej. Ziemia Mławska dwa tysiące lat temu. Badania i odkrycia archeologiczne Andrzeja Grzymkowskiego w Modle, Zgliczynie Pobodzym, Stupsku, Dąbku, Żmijewie Kościelnym, Bońkowie Kościelnym, Przychodzie w latach 1971-2018. Mława: Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Mławskiej.
Gustavs S. 1977. Eine Siedlung der jüngeren vorrömischen Eisenzeit mit Drehscheibenkeramik von Brück, Kr. Belzig. Ausgrabungen und Funde 22/2, 63-68.
Heym W. 1961. Drei Spätlatènegräberfelder aus Westpreußen. Offa 17-18 (1959-61), 143-170.
Jurkiewicz B. 2021. North or South? New Finds of Firedogs from Western Mazovia in Context, with a Catalogue of All Polish Firedog Finds. Światowit 60, 193-207.
Kaczor W., Michałowski A., Teska M. and Żółkiewski M. 2017. Grabkowo, gm. Kowal, stanowiska 7 i 8. Źródła archeologiczne do studiów nad okresem przedrzymskim na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje.
Kasiński M. 2010. Bemerkungen zu den Funden der Przeworsk-Kultur in Mitteldeutschland in der jüngeren vorrömischen Eisenzeit. Recherches Archéologiques NS 2, 43-64.
Kaszewska E. 1962. Cmentarzysko kultury wenedzkiej w Piotrkowie Kujawskim, powiat Radziejów. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna 8, 5-78.
Kaszewska E. 2023. Zadowice bei Kalisz, Fundstelle 1. Ein Brandgräberfeld vom Ende der Hallstattzeit bis zur Phase D der römischen Kaiserzeit (= Biblioteka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi 47). Łódź: Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi.
Kokowski A. 1989. Strefa sepulkralna cmentarzyska z późnego podokresu lateńskiego. In A. Cofta-Broniewska (ed.), Miejsce pradziejowych i średniowiecznych praktyk kultowych w Kruszy Zamkowej, województwo bydgoskie, stanowisko 13 (= Studia i materiały do dziejów Kujaw 3 (= Seria Archeologia 35). Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 65-124.
Kostrzewski J. 1919. Die ostgermanische Kultur der Spätlatènezeit (= Mannus-Bibliothek 18-19). Leipzig, Würzburg: Verlag von Curt Kabitzsch.
Lewczuk J. 1993. Wyniki ratowniczych prac wykopaliskowych na stanowisku nr 2 w Strumiennie, gm. Krosno Odrzańskie, woj. zielonogórskie. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 34, 177-183.
Lienau M. M. 1930. Fundberichte aus dem Lebuser und Sternnberger Lande. Mannus. Zeitschrift für Vorgeschichte 22, 207-246.
Maciałowicz A. 2006. Cmentarzysko kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego w Suchodole, pow. sochaczewski. Wiadomości Archeologiczne 58, 283-369.
Maciałowicz A. 2015. Nieznane cmentarzysko w Lipówce a północne powiązania kultury przeworskiej w młodszym okresie przedrzymskim. In B. Kontny (ed.), Ubi tribus faucibus fluenta Vistulae fluminis ebibuntur. Jerzy Okulicz-Kozaryn in memoriam (= Światowit Supplement Series B: Barbaricum 11). Warszawa: Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, 413-435.
Maciałowicz A. 2017. Celtyckie tradycje rzemieślnicze na Mazowszu w świetle znalezisk zapinek. In W. Nowakowski, W. Orliński and M. Woińska (eds), Relacje kultury przeworskiej i lateńskiej na Mazowszu. Wnioski z badań cmentarzyska przeworskiego w Legionowie CSP. Legionowo, Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Muzeum Historyczne w Legionowie, 61-118.
Maciałowicz A. 2021. Dziewczyny lubią brąz, czyli o preferencjach surowcowych w zakresie użytkowania metalowych elementów stroju i ozdób w młodszym okresie przedrzymskim. In A. Brzóska and S. Domaradzka (eds), Prahistoria Polski stopami wydeptana. Studia poświęcone Doktorowi Adamowi Walusiowi (= Światowit Supplement Series B: Barbaricum 15). Warszawa: Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, 233-257.
Maciałowicz A. and Woźniak M. 2015. Vanishing weapons. The cemetery at Kleszewo and ‘pacifistic’ burial customs in the Przeworsk Culture during the Late Pre-Roman Period. In S. Wefers, M. Karwowski, J. Fries-Knoblach, P. Trebsche and P. C. Ramsl (eds), Waffen – Gewalt – Krieg. Beiträge zur Internationalen Tagung der AG Eisenzeit und des Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego – Rzeszów 19.-22. September 2012 (= Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mitteleuropas 79). Langenweissbach: Beier & Beran. Archäologische Fachliteratur, 229-269.
Marciniak J. 1957. Cmentarzysko ciałopalne z okresu późnolateńskiego w Wilanowie koło Warszawy. Materiały Starożytne 2, 7-174.
Martyniak G., Pastwiński R. and Pazda S. 1997. Cmentarzysko kultury przeworskiej w Ciecierzynie, gmina Byczyna, woj. opolskie. Wrocław: Katedra Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Muzeum im. Jana Dzierżona w Kluczborku.
Mähling W. 1944. Die Bodenbacher Gruppe. Zur Frage der latènezeitlichen elbgermanischen Landnahme in Nordböhmen (= Abhandlungen der Deutschen Akademie der Wissenschaften in Prag, Philosophisch-historische Klasse 15). Prag: Verlag der Deutschen Akademie der Wissenschaften in Prag.
Mecking O. 2020. The colours of archaeological copper alloys in binary and ternary copper alloys with varying amounts of Pb, Sn and Zn. Journal of Archaeological Science 121, 105199.
Meier M. 2000. Zur Herstellungstechnik der Fibeln vom Typ ‘Cuxhaven’. Nachrichten aus Niedersachsens Urgeschichte 69, 121-147.
Meyer M. 2008. Mardorf 23, Lkr. Marburg-Biedenkopf. Archäologische Studien zur Besiedlung des deutschen Mittelgebirgsraumes in den Jahrhunderten von Christi Geburt. Teil 1 (= Berliner Archäologische Forschungen 5). Rahden/Westf.: Verlag Marie Leidorf GmbH.
Michałowski A. and Żychliński D. 2012. Zapinka o konstrukcji późnolateńskiej ze schodkowatym kabłąkiem z Grodziszcza, pow. świebodziński, woj. lubuskie, stan. 12. Przyczynek do poznania rozprzestrzeniania się ‘zachodniogermańskich’ form zapinek na obszarach współczesnej Polski. In A. Jaszewska (ed.), Z najdawniejszych dziejów. Grzegorzowi Domańskiemu na pięćdziesięciolecie pracy naukowej. Zielona Góra: Wydawnictwo Fundacji Archeologicznej, 365-382.
Mistewicz A., Maciałowicz A. and Woźniak M. 2021. Dąbek, stan. 9 – nekropola kultur przeworskiej i wielbarskiej na północnym Mazowszu/Dąbek, site 9 – a Przeworsk and Wielbark culture cemetery in northern Mazovia (= Światowit Supplement Series B: Barbaricum 14). Warszawa: Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Müller R. 1985. Die Grabfunde der Jastorf- und Latènezeit an unterer Saale und Mittelelbe (= Veröffentlichungen des Landesmuseums für Vorgeschichte in Halle 38). Berlin: VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften.
Niewęgłowski A. 1981. Obrządek pogrzebowy ludności kultury przeworskiej na przełomie er (II wiek p.n.e. – II wiek n.e.). Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Okulicz J. 1971. Cmentarzysko z okresów późnolateńskiego i rzymskiego w miejscowości Dobrzankowo, pow. Przasnysz. Materiały Starożytne 1, 127-170.
Oporska B. 2005. Cmentarzysko kultury przeworskiej w Dziektarzewie, gm. Baboszewo, woj. mazowieckie. Warszawa: Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego (M.A. thesis’ typescript in the Faculty of Archaeology, University of Warsaw).
Oporska B. 2006. Cmentarzysko kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego w Tomaszach, pow. ostrołęcki. In W. Nowakowski and A. Szela (eds), Pograniczne trzech światów. Kontakty kultur przeworskiej, wielbarskiej i bogaczewskiej w świetle materiałów z badań i poszukiwań archeologicznych (= Światowit Supplement Series P: Prehistory and Middle Ages 14). Warszawa: Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, 145-160.
Prochowicz R. 2017. Siedlungen der Przeworsk-Kultur in Tomasze und Magnuszew Duży im nördlichen Masowien – einleitende Charakteristik/Osady kultury przeworskiej w Tomaszach i Magnuszewie Dużym na północnym Mazowszu – wstępna charakterystyka. In M. Meyer, P. Łuczkiewicz and B. Rauchfuß (eds), Eisenzeitliche Siedlungskeramik der Przeworsk-Kultur/Ceramika osadowa kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego (= Berlin Studies of the Ancient World 50). Berlin: Edition Topoi, 339-362.
Przewoźna-Armonowa K. 1983. Osada z młodszego okresu przedrzymskiego w Kuninie, woj. Ostrołęka. Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia 7, Nauki Humanistyczno-Społeczne 131, 87-170.
Reinbacher E. 1964. Ein ostgermanischer Friedhof bei Stupsk, Kr. Mlawa in Polen. Nach den von A. Götze hinterlassenen Aufzeichnungen dargestellt. In P. Grimm (ed.), Varia Archaeologica. Wilhelm Unverzagt zum 70. Geburtstag dargebracht (= Schriften der Sektion für Vor- und Frühgeschichte 16). Berlin: Akademie Verlag, 148-161.
Schwab R. 2014. Resources and recycling: Copper alloys and non-ferrous metalworking in the oppidum of Manching (Germany). In E. Pernicka and R. Schwab (eds), Under the Volcano. Proceedings of the International Symposium on the Metallurgy of the European Iron Age (SMEIA) held in Mannheim, Germany, 20-22 April 2010 (= Forschungen zur Archäometrie und Altertumswissenschaft 5). Rahden/Westf.: Verlag Marie Leidorf GmbH, 175-188.
Seger H. 1902. Beiträge zur Urgeschichte Schlesiens. Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift. Zeitschrift des Vereins für das Museum Schlesischer Altertümer. Neue Folge 2, 3-44.
Seyer H. 1982. Siedlung und archäologische Kultur der Germanen im Havel-Spree-Gebiet in den Jahrhunderten vor Beginn unserer Zeit (= Schriften zur Ur- und Frühgeschichte 34). Berlin: Akademie Verlag.
Smaruj A. 2023. Wstępne wyniki badań na cmentarzysku z młodszego okresu przedrzymskiego w Mogilnie, pow. mogileński, stan. 76. Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne 22, 193-212.
Strobin A. 2011. Ceramika naczyniowa kultury oksywskiej (= Gdańskie Studia Archeologiczne. Seria Monografie 2). Gdańsk: Instytut Archeologii Uniwersytetu Gdańskiego.
Tackenberg K. 1929. Urnengräber der Spätlatènezeit aus Niederschlesien. Altschlesien 2/3, 241-250.
Teska M., Sobucki A. and Karwowski M. 2021. The Cultural Situation in the Early Stage of the Younger Pre-Roman Period in Central Wielkopolska. Remarks on the Margins of the Discovery of a Middle La Tène Brooch near Poznań (Będlewo, Site 20/27). In M. Karwowski, B. Komoróczy and P. C. Ramsl (eds), Archaeological Studies of the Late Iron Age in Central Europe. Proceedings of the 15th International Conference of the Series ‘The La Tène Period in Bohemia, Moravia and Slovakia’ (‘Doba laténská v Čechách, na Moravě a na Slovensku’) in Klement-Oberleis 11-13 June 2014. Brno: Czech Academy of Sciences, Institute of Archaeology, 269-284.
Tomaszewska I. 1998. Młodszy okres przedrzymski i okres wpływów rzymskich. Rezultaty ostatnich badań. In M. Dulinicz (ed.), Osadnictwo pradziejowe i wczesnośredniowieczne w dorzeczu Słupianki, pod Płockiem (= Archeologia Mazowsza i Podlasia. Studia i Materiały I). Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 65-92.
Tyszler L. and Nierychlewska A. 2018. Ratownicze badania archeologiczne na stanowisku 14-15 w Witowie, pow. Łęczyca, woj. łódzkie (trasa autostrady A-1) (= Via Archaeologica Lodziensis 8). Łódź: Fundacja Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi.
Wiślański T. 1959. Wyniki prac wykopaliskowych w Strzelcach w pow. mogileńskim w latach 1952 i 1954. Fontes Archaeologici Posnanienses 10, 1-95.
Woźniak M. 2021. Kleszewo. Cmentarzysko kultur przeworskiej i wielbarskiej na północnym Mazowszu. Część 1: Katalog (= Monumenta Archaeologica Barbarica. Series Gemina 10/1). Pruszków, Warszawa: Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im Stefana Woydy, Fundacja Monumenta Archaeologica Barbarica, Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Woźniak M. 2023. Kleszewo. Cmentarzysko kultur przeworskiej i wielbarskiej na północnym Mazowszu. Część 2: Analiza (= Monumenta Archaeologica Barbarica. Series Gemina 10/2). Pruszków, Warszawa: Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im Stefana Woydy, Fundacja Monumenta Archaeologica Barbarica, Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Wydra F. 1939. Nowe wykopaliska. Z otchłani wieków 14/7-8, 100-101.
Ziemlińska-Odojowa W. 1999. Niedanowo. Ein Gräberfeld der Przeworsk- und Wielbark-Kultur in Nordmasowien (= Monumenta Archaeologica Barbarica 7). Kraków: Wydawnictwo i Drukarnia ‘Secesja’.
Żychliński D. and Przybytek M. 2008. Grób ciałopalny ludności kultury jastorfskiej z Grodziszcza, pow. Świebodzin, woj. lubuskie, stan. 12. Archeologia Środkowego Nadodrza 6, 199-213.