Wartości dziedzictwa archeologicznego w badaniach społecznych: postawy, wiedza i zaangażowanie Polaków

Pawleta, Michał; Chabiera, Aleksandra; Oniszczuk, Agnieszka

doi:0003-8180

Download

Title: Wartości dziedzictwa archeologicznego w badaniach społecznych: postawy, wiedza i zaangażowanie Polaków

Abstract:

Despite its significant cultural and historical significance, archaeological heritage is not yet widely recognized, understood, and appreciated in Polish society. Limited social research on this subject has hindered the development of effective strategies for its protection and promotion. In 2024, a CATI (Computer-Assisted Telephone Interviews) survey was conducted on a representative sample of 1,080 adult residents of Poland as part of the “Values of archaeological heritage from the perspective of local communities. A comparative analysis” project. The survey focused on understanding what Polish citizens know about this kind of heritage, their attitudes towards it, and how they like to engage with it. This article analyzes the results of the study in the context of the broader challenges of protecting, managing, and promoting archaeological heritage. The authors present specific recommendations for improving current strategies and practices in this field. They also emphasize the need for further social research on this subject.

References:

Bartkowski J. 2007. Tradycja zaborów a współczesne zachowania społeczne w Polsce, [w:] A. Krzemiński, J. Raciborski (red.), Oswajanie wielkiej zmiany: Instytut Socjologii UW o polskiej transformacji, Warszawa, s. 407–424.
Bonacchi C., Krzyzanska M., Acerbi A. 2025. Positive sentiment and expertise predict the diffusion of archaeological content on social media, „Scientific Reports”, 15, 2031, https://doi.org/10.1038/s41598-025-85167-z
Chabiera A. w druku. Archeolodzy i społeczności lokalne – horyzonty współpracy, [w:] Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 4, Warszawa.
Chabiera A., Dąbrowski A., Fortuna-Marek A., Kozioł A., Lubaś M., Nowak P., Skaldawski B., Stępnik K. 2017. Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 1: Polacy wobec dziedzictwa. Raport z badań społecznych, Warszawa.
Chabiera A., Dąbrowski A., Kozioł A., Nowak P., Skaldawski B. 2021. Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 2: Rozwój lokalny i strategiczne zarządzanie rozwojem gminy w oparciu o dziedzictwo kulturowe, Warszawa.
Chowaniec R. 2010. Dziedzictwo archeologiczne w Polsce. Formy edukacji i popularyzacji, Warszawa. European Archaeological Council. 2024. The benefits of development-led archaeology in Europe and beyond (EAC Guidelines 5), Bruxelles, https://doi.org/10.5281/zenodo.10696864
Europejska Konwencja. 1996. Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego (poprawiona) sporządzona w La Valetta dnia 16 stycznia 1992 r., Dz. U. z 1996 r., nr 120, poz. 564.
Górski J., Czopek S. (red.), 2016. Między nauką a popularyzacją. Muzea i parki archeologiczne, Kraków.
Gürsu I., Pulhan G., Vandeput L. 2020. ‘We asked 3,601 people’: a nationwide public opinion poll on attitudes towards archaeology and archaeological assets in Turkey, „Public Archaeology”, 18(2), s. 87–114, https://doi.org/10.1080/14655187.2020.1824156
Holtorf C. 2007. Archaeology is a brand! The meaning of archaeology in contemporary popular culture, Oxford.
Inrap. 2017. Europejczycy i archeologia. Badanie postrzegania archeologii i dziedzictwa archeologicznego wśród Europejczyków, Paryż.
Jabłoński W. 2016. Wywiad telefoniczny ze wspomaganiem komputerowym. Działania ankieterskie w call center, Łódź.
Jędrzejczak H., Mieszczanek M. 2015. Raport z badań socjologicznych zrealizowanych w ramach projektu „Social Engagement in Archaeology. Zaangażowanie społeczności lokalnych w ochronę dziedzictwa archeologicznego”, [w:] M. Kot, K. Pavlenok, H. Jędrzejczak, M. Mieszczanek, M. Sadłowski, J. Adamski, P. Danyło, D. Skolimowski, S. Shnayder, G. Pavlenok, M. Kozlikin (red.), Social Engagement in Archaeology. Zaangażowanie społeczności lokalnych w ochronę dziedzictwa archeologicznego w Polsce, Warszawa, s. 138–230.
Jones S. 2017. Wrestling with the social value of heritage: problems, dilemmas and opportunities, „Journal of Community Archaeology and Heritage”, 4(1), s. 21–37, https://doi.org/10.1080/20518196.2016.1193996
Jones S., Leech S. 2015. Valuing the historical environment: a critical review of existing approaches to social value, Manchester.
Kajda K., Kostyrko M. 2016. Contemporary dimension of heritage promotion – towards socially engaged archaeology, „Sprawozdania Archeologiczne”, 68, s. 9-23, https://doi.org/10.23858/SA68.2016.001
Kajda K., Marx A., Wright H., Richards J., Marciniak A., Salas Rossenbach K., Pawleta M., van den Dries M.H., Boom K., Guermandi M.P., Criado-Boado F., Barreiro D., Synnestvedt A., Kotsakis K., Kasvikis K., Theodoroudi E., Lüth F., Mayssoun I., Frase I. 2018. Archaeology, heritage, and social value: public perspectives on European archaeology, „European Journal of Archaeology”, 21(1), s. 96–117, https://doi.org/10.1017/eaa.2017.19
Kajda K., Pawleta M., Marciniak A. 2017. Archeologia, dziedzictwo archeologiczne i ich społeczne znaczenie w oczach współczesnych Polaków, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, 22, s. 69–82, https://doi.org/10.14746/fpp.2017.22.04
Kobyliński Z. 2001. Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego, Warszawa. Konwencja z Faro 2005. Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa, sporządzona w Faro dnia 27 października 2005 r., Dz. U. 2023 poz. 396.
Kot M., Pavlenok K., Jędrzejczak H., Mieszczanek M., Sadłowski M., Adamski J., Danyło P., Skolimowski D., Shnayder S., Pavlenok G., Kolikin, M. 2015. Social Engagement in Archaeology. Zaangażowanie społeczności lokalnych w ochronę dziedzictwa archeologicznego w Polsce, Warszawa.
Kozioł A., Trelka M., Florjanowicz P. 2013. Społeczno-gospodarcze oddziaływanie dziedzictwa kulturowego. Raport z badań społecznych, Warszawa.
Makowska A., Oniszczuk A., Sabaciński M. 2016. Some remarks on the stormy relationship between the detectorists and archaeological heritage in Poland, „Open Archaeology”, 2, s. 171–181, https://doi.org/10.1515/opar-2016-0013
Martelli-Banégas D., Panhard I., Favré, T. 2015. Image of archaeology in Europe – 2015. Summary report. General public, Harris Interactive, https://archaeologydataservice.ac.uk/archiveDS/archiveDownload?t=arch-27491/dissemination/pdf/NEARCH_Image_of_archaeology_Europe_OK.pdf
Mroczek D. 2023. Fortune and glory: motives for modern day treasure hunting in Poland, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, 28, s. 255 - 271, https://doi.org/10.14746/fpp.2023.28.11
Murzyn-Kupisz M., Hołuj D., Działek J. 2022. Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 3: Społeczno-ekonomiczne oddziaływanie dziedzictwa kulturowego Stan badań oraz perspektywy i potrzeby badawcze w kontekście polskim, Warszawa–Kraków.
NID. 2020. Badanie wiedzy i świadomości Polaków dotyczących dziedzictwa archeologicznego – raport z badania, Sopot.
NID. 2021. Raport z badania świadomości potrzeby i zakresu realizacji działań popularyzatorskich dotyczących dziedzictwa archeologicznego wśród środowisk archeologicznych, Warszawa.
NID. 2022. Korzyści społeczne płynące z badań archeologicznych, Warszawa. Oniszczuk A. 2021a. A tricky subject – archaeology in opinion polls on cultural heritage. Recent examples from Poland, „Internet Archaeology”, 57, https://doi.org/10.11141/ia.57.14
Oniszczuk A. 2021b. Archeologia – trudny temat. Dziedzictwo archeologiczne i jego potencjał ekonomiczno- społeczny w badaniach opinii, [w:] B. Skaldawski, A. Chabiera, A. Kozioł, A. Dąbrowski, P. Nowak (red.), Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 2: Rozwój lokalny i strategiczne zarządzanie rozwojem gminy w oparciu o dziedzictwo kulturowe, Kraków, s. 88–99.
Oniszczuk A., Byszewska-Łasińska A. w druku. Polacy o archeologii, archeolodzy o popularyzacji – wyniki najnowszych badań opinii dotyczących dziedzictwa archeologicznego przeprowadzonych na zlecenie NID w 2020 i 2021 r., [w:] Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 4, Warszawa.
Pawleta M. 2016. Przeszłość we współczesności. Studium metodologiczne archeologicznie kreowanej przeszłości w przestrzeni społecznej, Poznań.
Pawleta M. 2022. Public archaeology in Poland: current state of affairs and future directions, „European Journal of Archaeology”, 25(1), s. 103–118, https://doi.org/10.1017/eaa.2021.33
Pawleta M. w druku. Popularyzacja wiedzy o archeologii i dziedzictwie archeologicznym jako wyzwanie dla tej dyscypliny w XXI wieku, [w:] Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 4, Warszawa.
Pokotylo D. 2002. Public opinion and Canadian archaeological heritage: a national perspective, „Canadian Journal of Archaeology”, 26(2), s. 88–129.
Pokotylo D., Guppy N. 1999. Public opinion and archaeological heritage: views from outside the profession, „American Antiquity”, 64(3), s. 400–416.
Prados Torreira L. 2024. ‘It’s a long way!’ The gender perspective in archaeology museums, [w:] N. Palincaş, A.C. Martins (red.), Gender and change in archaeology. European studies on the impact of gender research on archaeology and wider society, Cham, s. 325–342.
Ramos M., Duganne D. 2000. Exploring public perceptions and attitudes about archaeology. Society for American Archaeology, https://documents.saa.org/container/docs/default-source/doc-publicoutreach/harris_poll1999.pdf
Robson E. 2025. Assessing the social values of heritage: methods in theory and practice, London. Sanetra-Szeliga J., Jagodzińska K. (red.), 2017. Potencjał dziedzictwa: społeczno-gospodarcze przykłady z Europy Środkowej, Kraków.
Schut P.A.C., Scharff D., de Wit L.C. 2015. Amersfoort agenda, [w:] P.A.C. Schut, D. Scharff, L.C. de Wit (red.), Setting the agenda: giving new meaning to the European archaeological heritage, EAC Occasional Paper, 10, Namur, s. 15–23.
Sørensen M.L.S., Carman J. (red.), 2009. Heritage studies: methods and approaches, London. Wyszkowska D., Wyszkowski A. 2022. Program „Polski Ład” a sytuacja finansowa JST, „ANALIZA CELowa”, 3, s. 1–15.
Eurobarometr. 2017. Specjalny Eurobarometr 466. Europejczycy i dziedzictwo kulturowe. Polska, wrzesień-październik, https://epale.ec.europa.eu/sites/default/files/ebs_466_fact_pl_pl.pdf# (dostęp:03.11.2025).
Wartości dziedzictwa. 2024. Wartości dziedzictwa archeologicznego z perspektywy lokalnych społeczności, https://fundacja-hereditas.pl/wartosci-dziedzictwa-archeologicznego-z-perspektywy-lokalnych-spolecznosci/ (dostęp: 03.11.2025).