RES HISTORICA 56, 2023
DOI:10.17951/rh.2023.56.449-478
Yevhen Sinkevych
(Jan Dlugosz University in Czestochowa, Poland) https://orcid.org/0000-0001-5729-1644 e-mail: y.sinkevych@ujd.edu.pl; e.sinkevych@gmail.com
Українські політичні емігранти в суспільному, господарському і культурному житті Ченстохови, Пйотркува-Трибунальського, Торуня, Каліша та Тухолі в 1920–1930-х роках
Ukrainian Political Emigrants in the Social and Economic Life of Częstochowa, Piotrkov Trybunalski, Toruń, Kalish, and Tucholа in 1920–1930
Ukraińscy emigranci polityczni w życiu społeczno-gospodarczym Częstochowy, Piotrkowa Trybunalskiego, Torunia, Kalisza i Tucholi w latach 1920–1930
ABSTRACT
The fate of Ukraine is intertwined with the fate of Poland to a greater extent than that of other nations. There are many alliances and friendships in Ukrainian-Polish history. On April 22, 1920, the Ukrainian-Polish union was concluded. Thus, the story of the Ukrainian regular armed forces ended. Ukrainian political emigrants in Poland in the 1920s and 1930s tried to take a decent place in the social and economic life of their place of residence. The authors deal with the issue of a Ukrainian army emigration to be found active in the territory of Poland in the interwar period (from 1920 to the outbreak of World War II). He shows the context and circumstances of its appearance in the Republic of Poland, as a result of the Ukrainian People’s Republic army activity and Symen Peltura’s cooperation with Józef Piłsudski. The authors characterize the way the army emigration functioned within the reality of the Polish nation covering various aspects, a developed cultural and educational structure among others. Based on a comprehensive analysis of modern Ukrainian historiography of the problem, the authors note the necessity of further historiographical research.
Key words: political emigrants, Poland, Ukrainian People’s Republic
АНОТАЦІЯ
Доля України значною мірою, ніж інших народів, переплетена з долею Польщі. В українсько-польській історії є багато прикладів союзів і дружби. 22 квітня 1920 р. було укладено українсько-польський союз, який зрештою під натиском більшовицького війська не виправдав очікуваних сподівань української сторони. На цьому історія українських регулярних збройних сил закінчилася, армія УНР восени 1920 р. перейшла кордон і була інтернована. Українські політичні емігранти в Польщі 1920–1930-х рр. намагалися посісти гідне місце в суспільно-економічному та культурному житті за місцем свого проживання. У статті розглядаються питання діяльності українських військових мігрантів на території Польщі в міжвоєнний період (від 1920 р. до початку Другої світової війни). Зокрема, мова йде про контекст і обставини появи української еміграції в Республіці Польща внаслідок діяльності армії УНР та співпраці Симона Петлюри з Юзефом Пілсудським, а також різні аспекти її функціонування в ряді польських міст: склад, умови життя, організація товариств, реалізація громадських та культурних ініціатив тощо. На основі комплексного аналізу архівних джерел і сучасної української та польської історіографії проблеми автор відзначає необхідність подальших історіографічних досліджень.
Ключові слова: політичні емігранти, Польща, Українська Народна Республіка
STRESZCZENIE
Losy Ukrainy w większym stopniu niż innych narodów splatają się z losami Polski. W historii ukraińsko-polskiej jest wiele sojuszy i przyjaźni. 22 kwietnia 1920 r. została zawarta unia ukraińsko-polska, którą ostatecznie pokonały wojska bolszewickie. Na tym zakończyła się historia ukraińskich regularnych sił zbrojnych: armia Ukraińskiej Republiki Ludowej przekroczyła granicę jesienią 1920 r. i została internowana. Ukraińscy emigranci polityczni w Polsce w latach dwudziestych i trzydziestych XX w. starali się zająć godne miejsce w życiu społecznym i gospodarczym swojego miejsca zamieszkania. Autor podejmuje problematykę ukraińskiej emigracji wojskowej, która funkcjonowała na ziemiach polskich w okresie międzywojennym (od 1920 r. do początku drugiej wojny światowej). Ukazuje kontekst i okoliczności jej pojawienia się w Rzeczypospolitej, w wyniku działań armii URL oraz współpracy Szymona Petlury z Józefem Piłsudskim. Charakteryzuje funkcjonowanie emigracji ukraińskiej w realiach narodu polskiego, obejmując różne aspekty, rozwiniętą strukturę kulturalno-oświatową itp. Opierając się na kompleksowej analizie współczesnej ukraińskiej i polskiej historiografii i problemu, autor zauważa potrzebę dalszych badań historiograficznych.
Słowa kluczowe: emigranci polityczni, Polska, Ukraińska Republika Ludowa
Podstawą do napisania artykułu były dokumenty archiwalne, a także badania będące wynikiem pracy historyków z Polski i Ukrainy. W Archiwach Państwowych w Toruniu, Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Częstochowie i Bydgoszczy zachowała się wystarczająca liczba dokumentów, które umożliwiają zbadanie działalności ukraińskiej emigracji politycznej na ziemiach polskich w latach 20. i 30. XX wieku. W Archiwum Państwowym w Toruniu odkryto spisy z adresami ukraińskich emigrantów, którzy mieszkali w mieście w latach 20. XX wieku. W Archiwum Państwowym w Piotrkowie Trybunalskim przechowywane są dokumenty dotyczące internowanych wojskowych i osób cywilnych, ich życia codziennego, potrzeb religijnych itp. Zespół dokumentów o ukraińskich imigrantach w obozie w Kaliszu znajduje się w archiwum w Łodzi. W Archiwum Państwowym w Bydgoszczy są dokumenty dotyczące jeńców wojennych z czasów I wojny światowej, białogwardzistów, czerwonoarmistów oraz internowanych żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). Informacji archiwalnych na temat życia uchodźców w Częstochowie jest zaskakująco mało, ale w tym przypadku udało się uzyskać informacje, które zachowały się we wspomnieniach uczestników opisywanych wydarzeń.
Położenie ukraińskiej emigracji politycznej w ogóle oraz jej losy w Polsce znalazły odzwierciedlenie w opublikowanych wspomnieniach bezpośrednich uczestników wydarzeń. Wśród nich są: S. Petlura [fn: C. Петлюра, Сучасна українська еміграція та її завдання. Статті, листи, документи, t. 1, Нью-Йорк 1956.], O. Łotocki [fn: О. Лотоцький, Поворотницька течія. На ріках вавилонських. Збірник статей, Львів 1938, s. 70–86; idem, Шляхи української державності, „Українська нива” 1927, 4, 28 січня, s. 1.], A. Łukasiewicz [fn: А. Лукашевич, Українська еміграція в Польщі, „Трибуна України” 1923, 1, s. 7–21.], I. Feszczenko-Czopiwski [fn: І. Фещенко-Чопівський, Хроніка мого життя. Спогади міністра Центральної Ради та Директорії, Житомир 1992.], O. Szulhin [fn: О. Шульгин, Державність чи гайдамаччина?, Париж 1931.] i inni. W 1924 roku w oficjalnym wydawnictwie państwowym w Charkowie ukazała się broszura atamana Jurka Tiutiunnyka „З поляками проти України” (została ona wznowiona w Kijowie w 1990 roku) [fn: Ю. Тютюнник, З поляками проти України, Київ 1990.]. Jej głównym celem była dyskredytacja ukraińskiej emigracji politycznej i ówczesnego kierownictwa państwa polskiego. Ujawnione przez J. Tiutiunnyka negatywne oceny i stronnicze charakterystyki wspólnoty emigracyjnej na terytorium II Rzeczypospolitej były później wielokrotnie i bezkrytycznie wykorzystywane przez historiografię radziecką.
W drugiej połowie lat 90. XX wieku polscy historycy zintensyfikowali badania okoliczności pobytu w Polsce znacznych grup emigrantów, zwłaszcza internowanych wojskowych różnych narodowości, którzy znaleźli się w obozach po zakończeniu I wojny światowej. O wzroście zainteresowania tą tematyką świadczy publikacja szeregu artykułów, a także monografia znanego polskiego naukowca Z. Karpusa, będąca wynikiem jego wieloletnich poszukiwań archiwalnych. Miała ona nie tylko charakter naukowy, lecz także zyskała uznanie publiczne w Polsce i za granicą, czego rezultatem było jej przetłumaczenie na język angielski i rosyjski [fn: Z. Karpus, Jeńcy і internowani rosyjscy і ukraińscy na terenie Polski w latach 1918–1924, Toruń 1997.]. Jedna z prac A. Kolańczuka [fn: A. Kolańczuk, Internowani żołnierze Armii UNR w Kaliszu 1920–1939, Kalisz–Przemyśl– Lwów 1995.] poświęcona jest sytuacji w obozie dla internowanych w Kaliszu. E. Wiszka [fn: E. Wiszka, Działalność wydawnicza żołnierzy Armii URL internowanych w Aleksandrowie Kujawskim, w: Europa Orientalis. Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność. Studia i materiały ofiarowane prof. Stanisławowi Aleksandrowiczowi w 65 rocznicę urodzin, red. Z. Karpus, T. Kempa, D. Michaluk, Toruń 1996, s. 465–474; idem, Prasa obozowa żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej internowanych w Kaliszu і Szczypiornie w latach 1920–1924, „Rocznik Kaliski” 1996–1997, 26, s. 153–170.] opublikował szereg artykułów o internowanych żołnierzach Armii URL. 29 lat temu był on inicjatorem odnowienia w Aleksandrowie Kujawskim zniszczonych podczas II wojny światowej grobów żołnierzy URL (tzw. kozacka mogiła). Wielu polskich autorów badało różne aspekty współpracy politycznej i wojskowej Armii URL i Wojska Polskiego pod dowództwem J. Piłsudskiego przeciwko Rosji bolszewickiej, a także życie emigrantów politycznych w obozach dla internowanych i ich losy po likwidacji tych obozów. Wśród prac poświęconych tej problematyce można wyróżnić monografię J.J. Bruskiego [fn: J. Bruski, Petlurowcy. Centrum państwowe Ukraińskiej Republiki Ludowej (1919–1924), Kraków 2000.] oraz artykuły znanych historyków S. Stępnia [fn: S. Stępień, Symon Petlura – zwierzchnik państwa i Ataman Główny Ukraińskich Sił Zbrojnych. U źródeł polsko-ukraińskiego sojuszu wojskowego (w związku z 70. rocznicą śmierci Symona Petlury), http//www.pwin.pl./Publikacje/biu2_160.pdf [dostęp: 11.12.2022].], M. Kozubela [fn: M. Kozubel, 3 Żelazna Dywizja Strzelecka Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1920 r. Zarys szlaku bojowego w wojnie polsko-bolszewickiej, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2020, 3, s. 120–162.], a także W. Węglewicza [fn: W. Węglewicz, Zarys dziejów obozu dla jeńców w Wadowicach w latach 1918–1921, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2016, 18, s. 163–178.], M. Majewskiego [fn: M. Majewski, Ukraińska emigracja polityczna w Powiecie Piotrkowskim w latach 1920–1939, „Історичний архів. Наукові студії” 2015, 15, s. 77–93.], K. Paszkiewicza [fn: K. Paszkiewicz, Szkolnictwo i oświata wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej internowanych w Polsce w latach 1920–1924, w: Polska i Ukraina. Sojusz 1920 roku i jego następstwa, red. Z. Karpus, W. Rezmer, E. Wiszka, Toruń 1997.], J. Jaroszewskiego [fn: J. Jaroszewski, Aktywność fizyczna ludności ukraińskiej internowanej w obozach na terenie województwa łódzkiego w latach 1920–1938, „Sport i Turystyka. Środkowoeuropejskie Czasopismo Naukowe” 2020, 3, 3, s. 23–40.] i in.
Działalność ukraińskiej emigracji państwowo-politycznej w Polsce w latach 20. i 30. XX wieku stała się przedmiotem znacznego zainteresowania historyków ukraińskich na przełomie XX i XXI wieku. Wśród nich wyróżnimy monografie S. Barana [fn: С. Баран, Українська еміграція між двома світовими війнами, w: Енциклопедія українознавства, t. 2. Київ 1995.], M. Hetmanczuka [fn: М. Гетьманчук, Українське питання в радянсько-польських відносинах 1920–1939 рр., Львів 2003.], W. Piskuna [fn: В. Піскун, Українська політична еміграція 20-х років ХХ ст., Київ 2007.], A. Portnowa [fn: А. Портнов, Науково-освітня діяльність української еміграції в міжвоєнній Польщі (1919–1939), Львів 2005.], I. Sribniaka [fn: І. Срібняк, Українці на чужині. Полонені та інтерновані вояки-українці в країнах Центральної та Південно-Східної Європи (1919–1924), Київ 2000.], W. Troszczyńskiego [fn: B. Трощинський, Міжвоєнна українська еміграція в Європі як історичне і соціально-політичне явище, Київ 1994.] oraz artykuły R. Dawydiuka [fn: Р. Давидюк, Українська політична еміграція як фактор суспільних змін на території Західної Волині, „Наукові записки Національного університету „Острозька академія”. Серія „Історичні науки” 2018, 27, s. 68–74.], J. Dmitrijewej [fn: Я. Дмитрієва, Проблема інтернованих вояків УНР: стан наукової розробки теми в сучасній українській історіографії, „Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету” 2015, 44, 2, s. 200–203.], R. Zinkewicza [fn: P. Зінкевич, Українська військова еміграція у Польщі (1920–1939), „Wieki Stare i Nowe” Tom specjalny 2012, s. 59–74.], M. Pawlenka [fn: М. Павленко, Українські військовополонені й інтерновані у таборах Польщі, Чехословаччини та Румунії: ставлення влади і умови перебування (1919–1924 рр.), Київ 1999.], Ł. Skorycza [fn: Л. Скорич, Українська військова еміграція у Польщі (1921–1924 рр.), „Вісник Національного університету „Львівська політехніка”. Держава та армія” 2013, 752.], M. Stopczaka [fn: M. Стопчак, Інтернована армія УНР у таборах країн Центральної Європи (історіографія проблеми). Історія (збірка наукових праць), Київ 2009.] i in.
Na pierwszy rzut oka osiągnięcia współczesnej historiografii w zakresie badanej problematyki są dość znaczące, ponieważ w jej opracowanie zaangażowani byli zarówno historycy polscy, jak i ukraińscy. Poruszone kwestie mają bogatą bibliografię, jednak w aspekcie historiograficznym problem wciąż znajduje się na początkowym etapie badań.
Trudno jest dokładnie określić, ilu ukraińskich emigrantów przybyło do odrodzonej Polski. Niektórzy badacze twierdzą, że granicę przekroczyło około 40 tys. wojskowych i cywilów [fn: O. Yaruchyk, Emigracja ukraińska w Rzeczypospolitej dwudziestolecia międzywojennego: w kierunku rozwoju własnej tożsamości, „Bibliotekarz Podlaski” 2021, 2, s. 188; Ukraińcy w Częstochowie, https://encykłopedia.czestochowa.pl/nasia/ukraincy-w-czestochowie [dostęp: 5.12.2022].]. Z. Karpus doszedł do wniosku, że liczba żołnierzy i ich rodzin wynosiła około 50 tys. osób [fn: Z. Karpus, Jeńcy, s. 112–114.]. Wśród ludności cywilnej na terytorium państwa polskiego była również kilkutysięczna grupa urzędników państwowych, działaczy politycznych i przedstawicieli inteligencji. Wiadomo, że w listopadzie 1920 roku armia URL liczyła około 40 tys. żołnierzy [fn: A. Рукас, „Разом з Польським військом”. Армія Української Народної Республіки 1920 р., Київ 2015, s. 442.]. Istnieją jednak powody, by sądzić, że nie wszyscy osiedlili się w Polsce. Według strony polskiej internowano wówczas około 19,5 tys. Ukraińców, w tym 4280 oficerów, 14 006 szeregowców i 1165 cywilów (członków ich rodzin) [fn: Z. Karpus, Stosunki polsko-ukraińskie w okresie kształtowania się polskiej granicy wschodniej w latach 1918–1921, „Toruńskie Studia Międzynarodowe” 2009, 1 (2), s. 15.]. W 1921 roku ponad 15 tys. Ukraińców trafiło do obozów w województwie łódzkim w Kaliszu-Szczypiornie, Piotrkowie Trybunalskim i Strzałkowie. Obozy te działały do 1924 roku, a po ich likwidacji internowani otrzymali status emigrantów politycznych [fn: J. Jaroszewski, op. cit., s. 23.]. Niektórzy z nich wyjechali do Czechosłowacji, Niemiec i Francji. Część emigrantów w latach 1923-1926 przyjechała do Polski z Bułgarii i Rumunii jako posiadacze paszportów Ligi Narodów [fn: Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim [dalej: APPT], Starostwo Piotrkowskie [dalej: SP], sygn. 176, s. 12.]. Ukraińska Komisja Wojskowa, utworzona w grudniu 1920 roku po przemianowaniu Misji Wojskowej URL i włączona w 1921 roku w skład Ukraińskiego Centralnego Komitetu (UCK) [fn: O. Yaruchyk, op. cit., s. 190.], była finansowana przez rząd polski [fn: Р. Давидюк, Українська політична еміграція в Польщі: склад, структура, громадсько-політичні практики на території Волинського воєводства, Львів 2017, s. 19, autoreferat pracy doktorskiej [habilitacyjnej].]. Internowana Armia URL, choć istniała w trudnych warunkach bytowych, miała uregulowany status prawny. Niestety, sytuacja uchodźców cywilnych, zwłaszcza urzędników administracji, była inna. J. Bruski ustalił, że w listopadzie 1920 roku wraz z rządem URL na emigracji przebywało około 2500 urzędników państwowych [fn: J. Bruski, op. cit., s. 252.].
Zgodnie z postanowieniami polsko-radzieckich preliminariów, zawartych w Rydze, wojska ukraińskie i ich sojusznicy zostali internowani, a następnie odesłani w głąb Polski do obozów dla internowanych [fn: Р. Давидюк, Українська політична еміграція в Польщі, s. 19.]. Początek internowania był trudną próbą wytrzymałości dla żołnierzy ukraińskich. Emigrantów umieszczono w obozach: Pikulice koło Przemyśla, Łańcut, Tarnów, Wadowice, Dąbie koło Krakowa, Stradom (dzielnica Częstochowy), Kalisz, Piotrków Trybunalski, Aleksandrów Kujawski, w Strzałkowie koło Słupcy i w Zduńskiej Woli. Kilka grup żołnierzy URL ulokowano w ośrodkach wojskowych Bydgoszczy, Torunia, Sosnowca, Tucholi i w Warszawie [fn: Z. Karpus, Jeńcy, s. 114–115.]. Część internowanych cywilów trafiła do Nowego Sącza [fn: APPT, SP, sygn. 176, k. 37–42.]. Mamy podstawy, by stwierdzić, że skład liczebny ukraińskich emigrantów politycznych w wymienionych w tytule miastach nieustannie się zmieniał. Zależało to zarówno od ogólnej sytuacji politycznej i gospodarczej w kraju, jak i od osobistych motywów każdego emigranta. Często emigranci polityczni znajdowali się pod tajnym nadzorem policji. W archiwum odkryliśmy tajne pismo komendantury policji do starosty w Piotrkowie Trybunalskim, dotyczące internowanego w obozie Kalisz byłego kapitana wojsk URL Borysa Mironenki-Wasiutyńskiego, ur. 29 kwietnia 1894 roku, który mieszkał tam po wyjściu z obozu w Działoszynie od lipca 1924 roku. W tym czasie pracował jako pomocnik księgowego w banku „Spółdzielczym”. W 1920 roku ożenił się z Katarzyną Trubecką-Bierczowską, a w kwietniu 1925 roku wraz z żoną przeniósł się na stałe do Sulejowa [fn: Ibidem, k. 102–122.].
Warunki życia w obozach dla internowanych były, bez wątpienia, trudne – często brakowało opału i żywności, internowani byli przetrzymywani w nieprzystosowanych do warunków zimowych barakach i ziemiankach. Było to przyczyną ucieczek, które przybrały charakter masowy, a działania te były tym bardziej utrudnione przez brak możliwości znalezienia pracy na wsiach, położonych w pobliżu obozów [fn: Z. Karpus, Życie społeczno-kulturalne mniejszości rosyjskiej w Bydgoszczy w okresie międzywojennym, „Kronika Bydgoska” 1991, 10, s. 112.]. Dla Ukraińców, Rosjan i Kozaków, którzy przebywali w punktach zbornych (łącznie około 30 tys. osób), polskie władze wojskowe musiały w krótkim terminie znaleźć odpowiednie pomieszczenia. Było to trudne zadanie z powodu ruiny kraju spowodowanej niedawną wojną z bolszewikami, a także z powodu dużej liczby radzieckich jeńców wojennych (około 90 tys.) w polskich obozach dla jeńców. W tej sytuacji zagęszczono już istniejące obozy, umieszczając tam internowanych i rozpoczęto tworzenie nowych obozów. Przygotowanie pomieszczeń obozowych dla internowanych wymagało czasu i znacznych wydatków. Z powodu zbliżającej się zimy władze były zmuszone wysyłać internowanych Ukraińców z punktów koncentracji do obozów, które w większości wypadków nie były jeszcze gotowe na przyjęcie nowych „lokatorów”. Na przykład po przybyciu do Aleksandrowa Kujawskiego Ukraińcy musieli sami rozpocząć remont i porządkowanie obozu [fn: Idem, Ukraiński sojusznik Polski w wojnie 1920 roku. Walka oddziałów Ukraińskiej Republiki Ludowej u boku Wojska Polskiego i ich dalsze losy, „Biuletyn IPN” 2010, 7–8 (116–117), s. 26–27.]. W tych warunkach należało metodycznie podnosić na duchu internowanych, czym zajmowały się oddziały kulturalno-oświatowe. W obozach internowani mogli prowadzić działalność oświatową, kulturalną, religijną, wydawniczą i sportową. Mogli również tworzyć warsztaty rzemieślnicze. Różnorodne kursy także były charakterystyczną cechą życia obozowego. Na przykład w obozie w Aleksandrowie Kujawskim zorganizowano kursy dyrygentów chóru i kursy rzemiosła artystycznego [fn: О. Колянчук, Шкільна мережа петлюрівської еміграції у Польщі 1921–1939, „Український альманах” 2005, s. 242–254.].
W Polsce działało kilkadziesiąt ośrodków ukraińskich, przy których tworzono oddziały Ukraińskiego Centralnego Komitetu [fn: Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą, podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 r., „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” 1921, nr 49, poz. 300.]. Założycielami komitetu byli minister spraw zagranicznych rządu URL Andrij Nikowski i wiceprzewodniczący Rady Republiki Pyłyp Pyłypczuk [fn: Towarzystwo Pomocy Emigrantom-Ukraińcom, „Droga” 1924, nr 5.]. Ukraińskie organizacje emigracyjne działały w dziesiątkach ośrodków (między innymi w Aleksandrowie Kujawskim, Piotrkowie Trybunalskim i Częstochowie) [fn: E. Wiszka, Prasa emigracji ukraińskiej w Polsce 1920–1939, Toruń 2001, s. 51.]. Rzeczywisty rozwój działalności wychowawczej wymagał środków materialnych, o czym świadczą wyniki przeglądu obozów, przeprowadzonego pod koniec 1920 roku i w pierwszej połowie stycznia 1921 roku przez pracowników wydziału kulturalno-oświatowego Sztabu Generalnego (między innymi w Aleksandrowie Kujawskim i Częstochowie).
1 sierpnia 1924 roku rząd polski podjął decyzję o likwidacji obozów dla internowanych, przyznając ich mieszkańcom niewielką pomoc finansową. W celu wzajemnego wsparcia utworzono Towarzystwo Pomocy Emigrantom Ukraińskim [fn: Idem, Emigracja ukraińska w Polsce 1920–1939, Toruń 2005, s. 79.]. Po opuszczeniu obozów emigranci cywilni i wojskowi rozproszyli się po całej Polsce, wielu ludzi opuściło granice odrodzonego państwa polskiego. Na początku lat 20. XX wieku ukraińska emigracja w Polsce składała się głównie z byłych wojskowych URL, a pod koniec lat 20. większość emigrantów politycznych stanowili studenci. Ta zmiana była spowodowana likwidacją obozów dla internowanych, w wyniku czego większość Ukraińców, szukając pracy cywilnej, rozpoczęła studia na uniwersytetach [fn: O. Gumeniuk, Kulturalno-oświatowa działalność w obozach internowanych w Polsce w kontekście ukraińskiej studenckiej emigracji, „Historia i Polityka” 2014, 11 (18), s. 118.].
* * *
W Częstochowie osiedliła się grupa urzędników administracji państwowej URL, około 500 byłych wojskowych, żołnierzy służby bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wojskowych, 98 oficerów Sztabu Generalnego URL, członkowie Ministerstwa Skarbu (z ministrem P. Wydybidą), a także drugiego wojskowego szpitala polowego URL (z lekarzami Jurijem Janiwem, Wasylem Naływajką i Modestem Łewyckim), oddział sanitarny sztabu URL (z pułkownikiem dr. Ołeksandrem Dajnem) wraz z apteką wojskową. Oficerom i urzędnikom państwowym towarzyszyły żony i dzieci. 3 grudnia 1920 roku ukraiński skarb w zaplombowanych wagonach w asyście polskich żołnierzy przywieziono do Częstochowy.
Wyżsi urzędnicy i generałowie zamieszkali w hotelu „Polonia” (ul. J. Piłsudskiego) oraz hotelu „Victoria” (al. NMP 14), inni znaleźli miejsca w prywatnych mieszkaniach przy ulicach Jasnogórskiej, Świętej Barbary i Szkolnej (Dąbrowskiego), w dwóch domach studenckich przy ulicach Stradomskiej i Kolejowej oraz w barakach na Stradomiu [fn: Ukraińcy w Częstochowie, https://encykłopedia.czestochowa.pl/nasia/ukraincy-w-czestochowie [dostęp: 11.10.2022].]. Szczegółowe informacje na temat zakwaterowania Ukraińców podaje dr Ołeksandr Kolańczuk: „Już w listopadzie i grudniu 1920 r. dla potrzeb pracowników ukraińskich struktur rządowych w Częstochowie wydzielono 150 pokoi w hotelach „Krakowski” (ul. Kamienic, 7) i „Kupiecki” (al. NMP), dwa domy studenckie dla 300 osób przy ulicach Stradomska 40 i Kolejowa 5, prywatne mieszkania, w szczególności przy ulicach Jasnogórska, Święta Barbara i Szkolna”. Z drugiej strony, na przedmieściach Stradomiu w trzech koszarach ulokowano około 500 wojskowych i żołnierzy służby bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wojskowych i instytucji państwowych [fn: A. Kolańczuk, Częstochowa, s. 111–112.]. Największym skupiskiem ukraińskich uchodźców był niewątpliwie obóz koszarowy na Stradomiu. W 1922 roku przeniesiono tutaj uchodźców z „Dżura-baraku” ze Lwowa. Należy podkreślić, że władze Ukraińskiego Biura w Częstochowie zadeklarowały swoją lojalność wobec Rzeczypospolitej Polskiej; 28 grudnia 1921 roku A. Stryżewski w liście do częstochowskiego starosty Kazimierza Küna wyraził żal z powodu zamachu na Józefa Piłsudskiego we Lwowie i potępił takie ekscesy w imieniu częstochowskiej kolonii. Na przełomie 1920/1921 roku w mieście przebywało około 2 tys. ukraińskich emigrantów. Z powodu braku mieszkań miasto miało trudności z udostępnieniem ich imigrantom. W związku z tym Rada Miejska Częstochowy w piśmie do ministra spraw wojskowych poinformowała: „Dołączając listę pomieszczeń zajętych przez jednostki wojskowe miejscowego garnizonu w Częstochowie, mamy zaszczyt zwrócić uwagę ministra na nadmierne obciążenie miasta zakwaterowaniem wojskowym, w wyniku czego zarząd miejski, w związku z brakiem pomieszczeń, nie ma możliwości zaspokojenia najważniejszych potrzeb miasta, a mianowicie:
1) Dwa państwowe gimnazja męskie, zlokalizowane: – jedno w budynku rządowym, drugie w prywatnym domu, w większości zasiedlone przez lokatorów, są przepełnione i nie mogą przyjąć licznych kandydatów do nauki młodzieży z powodu braku pomieszczeń do otwarcia gabinetów klas równoległych.
2) Miejskie szkoły podstawowe są również przepełnione młodzieżą, a projekt rady miejskiej dotyczący otwarcia nowych szkół podstawowych jest opóźniony z powodu braku pomieszczeń, dlatego 7000 dzieci, w większości z najbiedniejszych warstw, nie zostało przyjętych do szkół.
3) Nauczyciele szkół państwowych i publicznych, nie mówiąc już o prywatnych szkołach męskich i żeńskich, z powodu niemożności uzyskania mieszkań ani prywatnie, ani poprzez rekwizycję przez biuro mieszkaniowe, ciągle opuszczają swoje stanowiska, przenosząc się gdzie indziej, co, oczywiście, bardzo negatywnie wpływa na edukację młodzieży, – inni nauczyciele mieszkają ze swoimi rodzinami w ciasnych, nieprzystosowanych mieszkaniach, często bez kuchni, i często na odległych peryferiach miasta.
4) Przez długi czas w mieście brakowało porodówki i szpitala dziecięcego, a także placówki „Kropla mleka” polsko-amerykańskiego komitetu pomocy dzieciom, której działalności przeszkadza brak niezbędnego do tego pomieszczenia. Ponadto rząd atamana Petlury, ewakuowany do Częstochowy, co warunkuje dużą liczebność Ukraińców, którzy zajmują w mieście dość znaczną liczbę pomieszczeń, co również pozbawia zarząd miejski możliwości wykorzystania zajętych przez nich pomieszczeń do wyżej wymienionych celów” [fn: Archiwum Państwowe w Częstochowie, Akta miasta Częstochowy, sygn. 6781, k. 11–12.].
W wyniku zniszczeń wojennych i spadku gospodarczego w okresie międzywojennym przemysł Częstochowy rozwijał się znacznie wolniej niż w czasach przedwojennych. To z kolei doprowadziło do deficytu środków państwowych i zahamowania inwestycji państwowych w infrastrukturę, kulturę i komunikację. W pierwszych latach powojennych w regionie utrzymywał się wysoki poziom bezrobocia, ale byłby on wyższy, gdyby nie powszechny wówczas proces skrócenia obciążenia pracą na pracownika do 2-3 dni w tygodniu zamiast redukcji miejsc pracy. W 1921 roku około 3500 robotników wyemigrowało do Francji w poszukiwaniu pracy [fn: Z. Janikowski, Częstochowa między wojnami: opowieść o życiu miasta 1918–1939, Łódź 2011, s. 47–50.]. Taka sytuacja gospodarcza niewątpliwie wpłynęła na poziom życia ukraińskich emigrantów w Częstochowie. Na początku 1922 roku internowane oddziały URL w wyniku kryzysu gospodarczego w Polsce i prawie całkowitego wstrzymania finansowania znalazły się w wyjątkowo trudnej sytuacji [fn: І. Срібняк, Хроніка життя інтернованих вояків-українців у таборі Каліш, Польща (1922), „Сумська старовина” 2017, 51, s. 26.].
Jednocześnie antybolszewickie nastawienie Ukraińców przyczyniło się do ukształtowania przychylnego stosunku większości ludności miasta do emigrantów. Ukraińska kolonia w Częstochowie korzystała ze środków Centralnego Biura Uchodźców w Tarnowie oraz Towarzystwa Ukraińskiego Czerwonego Krzyża, które miało tu swój ośrodek. Uchodźcy cywilni założyli Komitet do spraw Uchodźców; biuro komitetu (35 osób), którym kierował Antin Stryżewski, działało w budynku przy ulicy Jasnogórskiej 34. Do pomocy uchodźcom dołączyły również centra emigracyjne we Francji, Kanadzie i USA, amerykańska YMCA (Związek Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej) oraz Brytyjski Komitet Pomocy. Ponadto w Częstochowie działało Towarzystwo Pomocy Emigrantom z Ukrainy, finansowane ze składek; m.in. dzięki temu mogły funkcjonować dwa przedszkola i niepełna szkoła średnia na 75 miejsc (kierował M. W. Iljinski). Lekarz Modest Łewycki zorganizował nawet kursy pielęgniarskie [fn: A. Kolańczuk, Częstochowa, s. 114.]. Istniał także ukraiński teatr, chóry męski i żeński, które zrzeszały około 120 osób. W sali Ochotniczej Straży Pożarnej w 1921 roku odbywały się koncerty polsko-ukraińskie; ze strony polskiej występował w nich z zespołem Edward Mąkosza, wybitny muzyk z Częstochowy. Emigranci wojskowi wydawali również periodyki „Ранок” i „Військова думака”, a cywilni – „Український каганець”. W Częstochowie ukazał się drugi numer satyrycznego czasopisma „Колючки”.
Ważną rolę w życiu emigrantów odgrywała parafia Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (UKP) pod przewodnictwem o. Iwana Huby (21 czerwca 1885–1966). Duchowieństwo prawosławne również brało aktywny udział w wydarzeniach kulturalnych. Uroczystości z okazji Bożego Narodzenia i Wielkanocy, dni szewczenkowskich, proklamowania niepodległości Ukrainy, zjednoczenia obu republik ukraińskich, jubileuszy wybitnych działaczy narodowych – Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Mychajła Drahomanowa, hetmana Iwana Mazepy, rocznicy bohaterów obrony URL przed inwazją wojsk rosyjskich, w szczególności heroicznej bitwy batalionu studenckiego, który walczył przeciwko wojskom Rosji Radzieckiej M. Murawjowa pod Krutami 29 stycznia 1918 roku. Oprócz tych uroczystości odbyły się przedstawienia z udziałem orkiestry, trupy teatralnej i chóru towarzystwa śpiewaczego w Częstochowie złożonego z 80 osób pod kierownictwem Hryhorenki [fn: Ibidem, s. 115.].
Od 1928 roku do działalności wśród ukraińskiej emigracji w Częstochowie dołączył Wasilij (Wasyl) Czabanowski (10 marca 1887–19 sierpnia 1963), pułkownik armii URL, oficer kontraktowy. Był jednym z ponad 50 oficerów armii ukraińskiej, internowanych w Polsce, którzy na prośbę sztabu ministra spraw wojskowych rządu na emigracji w Polsce generała Włodzimierza Salskiego (15 lipca 1885 – 5 października 1940), za zgodą Józefa Piłsudskiego, zostali przyjęci do służby w polskich siłach zbrojnych. Około 700 oficerów zostało zjednoczonych w grupy szkolne przy oddziałach UKK i miało stanowić trzon przyszłej armii ukraińskiej. Żona pułkownika Czabanowskiego, Ołena Czabanowska, była przewodniczącą komitetu kobiet i główną organizatorką imprez dla dzieci. Od 1938 roku, po przeniesieniu pułkownika B. Czabanowskiego do służby w Grodnie, komitetowi kobiet przewodniczyła żona Swiatosława? W. Szramczenki – Marija Szramczenko [fn: Ibidem, s. 117.].
Wśród innych wybitnych ukraińskich działaczy-emigrantów politycznych w Częstochowie byli: Leon Bykowski (1895–1992), Aleksander Darżyn (1877–1945), Eugeniusz Hubariew (1894–1943), Hryhorij Januszkiewicz (1861–1934), Mykoła Lutuj-Luteńka (1885–1926), Antoni Stryżewski (1885–1941), Swiatosław Zacharczuk (1890–1942) [fn: A. Kolańczuk, Ukraińscy emigranci polityczni w życiu naukowym kulturalnym, społecznym i gospodarczym w II RP, Przemyśl 2019, s. 90–96, 107, 128, 134, 165–166, 246, 272–273.].
Ponadto organizatorami życia społecznego ukraińskiej emigracji w latach 1920–1939 w Częstochowie byli: kapitan floty Swiatosław Szramczenko, lejtenant Armii URL Wołodymyr Bajwenko, oficer Sztabu Generalnego Wołodymyr Bernatowicz, oficer sztabowy Borys Brajer, lejtenant armii Mykoła Kułak, sotnik armii URL i Wojska Polskiego Mychajło Pikulski, podpułkownik Wołodymyr Rudaniwski. W 1935 roku w kościele w Częstochowie zorganizowano wspólną z Polakami mszę żałobną w intencji marszałka J. Piłsudskiego i S. Petlury. Z czasem jednak liczba ukraińskich emigrantów w mieście stopniowo się zmniejszała, jedni przenieśli się do Czechosłowacji, inni – do Niemiec, Francji i Włoch [fn: Ukraińcy w Częstochowie, https://encyklopedia.czestochowa.pl/nasia/ukraincy-wczestochowie [dostęp: 11.10.2022].].
* * *
Innym miejscem pobytu internowanych żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) był Piotrków Trybunalski, gdzie w porównaniu z innymi miastami (Wadowice, Łańcut, Kalisz, Aleksandrów Kujawski) przebywała stosunkowo niewielka liczba ukraińskich weteranów wojny 1920 r. Według informacji Z. Karpusa, który powoływał się na dane Ministerstwa Spraw Wojskowych, liczba internowanych żołnierzy ukraińskich skierowanych do Piotrkowa Trybunalskiego w lutym 1921 r. wynosiła 372 osoby [fn: Z. Karpus, Ukraiński, s. 77.]. W ciągu kolejnych dwóch lat liczba internowanych żołnierzy URL w mieście systematycznie się zmniejszała. Na ten stan rzeczy wpłynęło przede wszystkim stopniowe zwalnianie Ukraińców z obozów dla internowanych, a co za tym idzie ich wyjazd do innych, zazwyczaj większych ośrodków miejskich w Polsce, gdzie łatwiej było znaleźć pracę. Część z nich wyjechała również za granicę. Niewielka liczba byłych żołnierzy URL zdecydowała się na powrót do ojczyzny, czyli na radziecką Ukrainę, licząc na proces tzw. „ułaskawienia” [fn: M. Majewski, op. cit., s. 78.].
W obozie internowani zorganizowali życie społeczne i religijne. W listopadzie 1920 r. Serhij Sołohub (1892–?) przebywał w obozie w Piotrkowie Trybunalskim. Był on organizatorem i kierownikiem chóru oficerskiego sztabu armii ukraińskiej, który występował z koncertami w Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Częstochowie i innych miastach [fn: A. Kolańczuk, Ukraińcy, s. 242.]. Nie wszyscy nowo przybyli do Piotrkowa osiedlali się tam na stałe. Niektórzy pod pretekstem wyjazdu na studia opuszczali obóz. W listopadzie 1920 r. do obozu w Piotrkowie Trybunalskim przybył Borys Monkiewicz (1896–1971), który po roku wstąpił na wydział matematyki Uniwersytetu Warszawskiego [fn: Ibidem, s. 190.].
Część internowanych, którzy posiadali zawody przydatne dla przedsiębiorstw komunalnych, została zwolniona z obozu na podstawie specjalnych nakazów. Na przykład, 20 sierpnia 1921 r. kierownik zakładów handlowo-technicznych zwrócił się do starosty piotrkowskiego z prośbą o zezwolenie na zatrudnienie cieśli Pawła Rudija, internowanego żołnierza armii ukraińskiej. Swoją prośbę motywował brakiem stolarzy, podczas gdy Paweł był wysoko wykwalifikowanym robotnikiem i zasługiwał na zatrudnienie w Piotrkowie Trybunalskim [fn: APPT, SP, sygn. 178, k. 7.].
W sierpniu 1921 r. w obozie dla internowanych przebywało 464 byłych żołnierzy, których władze wojskowe zwolniły później podczas likwidacji obozu w listopadzie tego samego roku [fn: Z. Karpus, Ukraiński, s. 27.]. Z karty pobytu dowiadujemy się o Onufriju Bosym, byłym żołnierzu Armii URL, który urodził się w Kamieńcu Podolskim 20 czerwca 1899 r., synu Teodora i Barbary. Był żonaty. W jego rodzinie 5 stycznia 1927 r. urodził się syn Edward [fn: APPT, SP, sygn. 178, k. 215–216.]. Jego stan rodzinny dawał mu pewne przywileje w prawie zamieszkania poza obozem, a także w poszukiwaniu godnej pracy. Nie wszyscy zwolnieni z obozu mogli jednak znaleźć odpowiednie zatrudnienie, dobre warunki mieszkaniowe i opiekę medyczną, dlatego śmiertelność w tej grupie emigrantów była dość wysoka. Między innymi, 25 kwietnia 1925 r. zmarł grekokatolik Petro Szrubowycz, który urodził się 24 grudnia 1896 r. w Kijowie i spoczął na wieki w Piotrkowie Trybunalskim [fn: Ibidem, k. 11–14.]. Był chorążym sztabu 13. Brygady Strzeleckiej i przebywał w obozie dla internowanych w Szczypiornie od 21 listopada 1920 r. do 2 lipca 1922 r. [fn: Ibidem, k. 27.]
Czasami władze miejskie, po rozważeniu różnych opcji, wspierały Ukraińców finansowo. Na przykład, w jednym z dokumentów (10 marca 1928 r.) czytamy: „Ratusz zaświadcza, że Nikander Kopaczyński, syn Nikandra i Marii, urodzony w 1902 r. mieszka w Piotrkowie przy ulicy Sieradzkiej, bezrobotny, otrzymuje 45 złotych miesięcznie, nie posiada majątku” [fn: Ibidem, k. 72.]. Najbiedniejsi otrzymywali także pomoc finansową od państwa. Zazwyczaj była to zapłata za czynsz.
Osoby bez obywatelstwa oraz cywile zwracali się o pozwolenie na zamieszkanie w mieście. Wśród nich był Ryszard Klann, syn Frederyka, z zawodu szewc, ewangelik, pochodzenia pruskiego, bez dokumentu tożsamości. Urodził się na Wołyniu (20 września 1888 r.), byłym mieszkańcem guberni kijowskiej [fn: Ibidem, k. 41–45.]. W 1921 r. Ołena Kartaszewska wyznania prawosławnego (urodzona 14 maja 1899 r. w Charkowie), która przybyła do Polski z Połtawy, również zwróciła się do władz miejskich z prośbą o pozwolenie na pobyt. Ważne jest, że w takich prośbach ukraińscy emigranci powoływali się na zaświadczenia wydane przez Centralny Komitet Ukraiński [fn: Ibidem, k. 7–8.]. Komitet ten dość owocnie współpracował z różnymi ministerstwami w Polsce. Przykładem takiej współpracy może być przybycie 14 czerwca 1927 r. z Czechosłowacji 34 ukraińskich inżynierów [fn: Ibidem, k. 256.]. W jednym z oficjalnych pism czytamy: „Ukraiński Centralny Komitet w Rzeczypospolitej Polskiej uprzejmie prosi Ministerstwo o przyznanie prawa na długoterminowy pobyt w Polsce oraz wydanie karty azylowej ukraińskiemu emigrantowi politycznemu panu inżynierowi Wiktorowi Kibalczyczowi, synowi Hryhorija, lat 34, który przybył do Polski z Czechosłowacji na podstawie pozwolenia Konsulatu Polskiego w Pradze z wizą nr 3052/27. Pan inżynier Wiktor Kibalczycz jest byłym uczestnikiem sojuszniczej z Polską armii URL, w składzie której brał udział w walkach przeciw bolszewikom po stronie polskiej. Do Polski przybył 21 listopada 1920 r. w składzie armii i został internowany w Strzałkowie, a we wrześniu 1921 r. wyjechał do Czechosłowacji na studia. Po uzyskaniu wyższego wykształcenia w Czechosłowacji otrzymał pozwolenie na wjazd do Polski i obecnie pracuje za zgodą Ministerstwa Reformy Rolnej jako inżynier agronom w Okręgowym Urzędzie Ziemskim w Piotrkowie. Ukraiński Centralny Komitet oświadcza, że pan Wiktor Kibalczycz przyjechał do Polski jako ukraiński emigrant polityczny i zwolennik koncepcji zbliżenia narodu polskiego i ukraińskiego” [fn: Ibidem, k. 310.].
Podobnie Centralny Komitet Ukraiński prosił o przyznanie prawa stałego pobytu w Polsce inżynierowi Tymoszowi Pychtinowi, synowi Łuki, lat 32, byłemu oficerowi URL [fn: Ibidem, k. 257.] oraz Ołeksandrowi Załuckiemu, synowi Stepana, lat 30, który od 20 listopada 1920 r. do września 1921 r. mieszkał w Częstochowie, a następnie wyjechał na studia do Czechosłowacji [fn: Ibidem, k. 266.].
Niektórzy z ludzi, którzy osiedlili się w Piotrkowie, mieszkali tam ze swoimi rodzinami, jak na przykład inżynier Petro Kowaliński. 28 lutego 1928 r. zwrócił się do starostwa piotrkowskiego z prośbą o wydanie odrębnego dokumentu dla swojej żony Ireny, pochodzenia czeskiego, urodzonej 22 kwietnia 1905 r. [fn: Ibidem, k. 63, 65.] Zachowane w piotrkowskim archiwum dokumenty świadczą, że w mieście osiedliło się wiele kobiet, które również musiały zalegalizować swój pobyt w Polsce. Tak więc, komisariat rządowy w Łodzi 2 czerwca 1926 r. poinformował starostę, że wpłynęła prośba o wydanie karty pobytu od byłej obywatelki Imperium Rosyjskiego Zinaidy Kopaczyńskiej, urodzonej 24 października 1905 r. w Kamieńcu Podolskim, córki Nikandra i Marii, która mieszkała ze swoją siostrą Anastazją w Piotrkowie, przy ulicy Sieradzkiej 1. Jak wynika z korespondencji, pojawiły się pewne niejasności dotyczące karty stałego pobytu, ponieważ wydział policji w Łodzi poinformował, że Zinaida przeniosła się do Łodzi i zamieszkuje przy ul. Głównej 31. Ostatecznie, 13 sierpnia Z. Kopaczyńskiej wydano kartę pobytu tymczasowego [fn: Ibidem, k. 124–135, 148–149, 155, 162, 181.].
Osoby, które po opuszczeniu obozu dla internowanych zdecydowały się na stałe osiedlić w Piotrkowie, musiały wypełnić deklarację dla władz miejskich w celu przygotowania rejestru cudzoziemców. Wnioski te były potwierdzone odpowiednimi zaświadczeniami wydanymi przez CKU. Składali je weterani Armii URL w latach 1920–1924 oraz 1927–1928, natomiast w 1920 r. piotrkowski ratusz odnotował tylko jeden taki przypadek [fn: APPT, SP, sygn. 172, k. 52.].
Po opuszczeniu obozów emigranci polityczni pozostawali pod nadzorem tajnej policji. Jak wynika z dokumentów, starosta miasta otrzymywał tajne informacje na temat Mykoły Hryniuka, syna Ołeksandra i Pireneły, urodzonego w 1897 r., pracownika fabryki Hoffrichtera, podejrzewanego o wykroczenia o charakterze politycznym i moralnym [fn: APPT, SP, sygn. 178, k. 187.]. Ze swojej strony policja w Bydgoszczy 13 lipca 1927 r. poinformowała policję miejską w Piotrkowie o poglądach Pawła Zołotowa, który przeniósł się do Piotrkowa na stałe [fn: APPT, SP, sygn. 172, k. 54.].
Czasami emigranci zwracali się z prośbą o nadanie im polskiego obywatelstwa, ale nie zawsze takie prośby były rozpatrywane pozytywnie. Kancelaria w Łodzi 15 lipca 1925 r. otrzymała od starosty piotrkowskiego informację, że Mykoła Hryniuk nie uznaje nadzwyczajnych okoliczności przewidzianych w art. 9 Ustawy o obywatelstwie, ponieważ nie ujawniono żadnych oskarżeń o charakterze politycznym czy moralnym. W związku z tym, mimo wszystko, wojewoda łódzki poinformował o odmowie w prośbie Mykole Hryniukowi, który mieszkał we wsi Grabice w powiecie piotrkowskim, w sprawie nadania mu obywatelstwa z powodu braku okoliczności uzasadniających przyjęcie wniosku [fn: Ibidem, k. 78–79.].
Często po likwidacji obozów dla internowanych żołnierze URL i białogwardziści zatrzymywali się w tych samych hotelach i prosili starostę o pozwolenie na pozostanie w mieście. Wśród nich był doktor filozofii Mykoła Anucin, urodzony w Petersburgu, a przed wojną mieszkaniec Warszawy. Razem z wojskami Wrangla ewakuował się do Stambułu, otrzymał paszport Ligi Narodów i przybył do Piotrkowa, aby połączyć się z rodziną. 22 lutego 1928 r. zwrócił się do kancelarii powiatowej z prośbą o pozwolenie na zamieszkanie w miejscu pobytu [fn: APPT, SP, sygn. 178, k. 1–6.].
W Piotrkowie znajdowała się cerkiew, którą w czasie okupacji rosyjskiej polskich ziem wykorzystywał garnizon rosyjski. Ukraińscy emigranci starali się uzyskać zgodę na wynajęcie tej świątyni na nabożeństwa, ale napotkali na opór prawosławnego księdza. Z tego powodu podniesiono przed starostą kwestię pozwolenia na urządzenie kaplicy. W tym celu powołano nawet specjalną komisję, która zajęła następujące stanowisko: „Komisja dochodzi do wniosku, że miejscowa cerkiew może całkowicie zaspokoić potrzeby religijne około 600 Ukraińców internowanych w Piotrkowie. Dlatego urządzanie specjalnej kaplicy w pomieszczeniach jest bezcelowe i wiąże się z dużymi kosztami, na które przedstawiciel skarbu państwa nie może się zgodzić [...] należy skontaktować się z właściwymi organami administracyjnymi, aby po konsultacji z miejscowymi prawosławnymi i duchowieństwem ustalili dni i godziny, w których mogą odbywać się nabożeństwa dla internowanych Ukraińców, tym bardziej, że wiadomo, iż miejscowy ksiądz obsługuje inne cerkwie prawosławne, odprawiając nabożeństwa w cerkwi piotrkowskiej tylko co kilka tygodni” [fn: APPT, SP, sygn. 172, k. 1.]. Problem nie został jednak rozwiązany. Wówczas Ukraińcy zwrócili się do Urzędu Budownictwa Mieszkaniowego z prośbą o przydzielenie na wspomniany cel pomieszczenia, składającego się z dwóch dużych pokoi przy ul. Krakowskiej 13, które od pierwszej połowy marca 1921 r. zajmowali i opłacali z własnych środków. Zostali poinformowani przez Urząd Budownictwa Mieszkaniowego o negatywnym stanowisku miejscowego prawosławnego księdza w sprawie wykorzystania świątyni dla zaspokojenia potrzeb religijnych internowanych [fn: Ibidem, k. 2.].
Wśród ukraińskich i rosyjskich uchodźców zdarzali się również ludzie przypadkowi, którzy naruszali obowiązujące prawo lub, zdaniem władz miejskich, zagrażali porządkowi publicznemu. Takie osoby starano się wydalić za granicę, a one z kolei powoływały się na zły stan zdrowia, aby uniknąć deportacji. Taki problem pojawił się w przypadku rosyjskiego uchodźcy Jewgienija Hurtijewa, który powoływał się na pogorszenie własnego stanu zdrowia. Z tego powodu do lekarza rejonowego skierowano zapytanie o wydanie zaświadczenia lekarskiego, czy stan zdrowia tej osoby pozwala na przymusowe wysiedlenie jej z terytorium państwa [fn: APPT, SP, sygn. 178, k. 9.].
* * *
W Toruniu nie było obozu dla byłych żołnierzy Armii URL. Część z nich po likwidacji obozów w Piotrkowie Trybunalskim i Aleksandrowie Kujawskim przeniosła się do miasta w poszukiwaniu pracy i lepszych warunków życia. Wiadomo, że część ukraińskich artylerzystów znalazła pracę w szkole artylerii wojska polskiego, która stacjonowała w mieście. Na Miejskim Cmentarzu Komunalnym nr 1 znajdują się również dwa groby byłych żołnierzy Armii URL: kozaka Armii URL Hryhorija Ochoty (15 maja 1900–11 czerwca 1932) i sotnika Wołodymyra Czahina (15 lipca 1887–14 czerwca 1932), ale bardziej szczegółowych informacji na ich temat nie udało się znaleźć.
Przy tym w miejscowym archiwum brakuje dokumentów, które zawierałyby informacje o ukraińskich emigrantach politycznych. Udało się ustalić jedynie ich nazwiska i adresy zamieszkania: Mykoła Leonowicz (z Płoskirowa, ur. 31 lipca 1895 r.) i Ołeksij Kuźnikow (Bohoduchów, ur. 1 września 1895 r.) mieszkali przy ulicy Chełmińskiej; przy ulicy Łaziennej mieszkali Andrij Burdejnyj (ur. 10 grudnia 1894), Jana Sołowjowa (ur. 6 stycznia 1894); przy ul. Staromiejski rów – Mykoła Ryłow (z Krytkowa, ur. 6 grudnia 1898 r.); przy ul. Piekary – Jewhen Saweliew (urodzony w Słowiańsku, ur. 19 lutego 1896 r.); przy ul. Sukienniczej mieszkał Wiktor Łotocki (z Łowaczyna, ur. 8 marca 1891 r.); przy ul. Strumykowej – sotnik Wołodymyr Czahin; przy ul. Browarnej – Dymytro Sydorenko (z Niżyna, ur. 25 października 1887 r.); przy ul. Targowej – Iwan Kaloszyn (z Jampola, ur. 26 marca 1898 r.); przy ul. Ignacego Danilewskiego – Mykoła Jarowyj (ze Stawiszcz, ur. 25 listopada 1903 r.); przy ul. Bielańskiej mieszkała rodzina Koszczuków z Pieszczanki: Tymofij (ur. 21 grudnia 1893 r.), Ołeksandr (ur. 12 listopada 1901), Andrij (ur. 27 listopada 1903 r.) oraz Zygmunt Kotlarewski (z Nowosłowiańska, ur. 23 maja 1886 r.); przy ul. J. Słowackiego mieszkała rodzina Majkonyków: Marija (z Niemirowa, ur. 22 grudnia 1905) i Wasyl (z Odessy, ur. 31 grudnia 1897); przy ul. Bydgoskiej – Mychajło Kaliniczenko (z Połtawy, ur. 11 stycznia 1893 r.) i Zaryna Kaliniczenko (z Nowogródka, ur. 8 lipca 1898 r.); przy ul. J. Kochanowskiego – Wasyl Sienkowski (z Charkowa, ur. 1 stycznia 1899 r.); przy ul. A. Mickiewicza mieszkali Mychajło Kłaczkowski (ze Stryżiwki, ur. 6 listopada 1892 r.) i Pawło Hłowociuk (z Midełki, ur. 20 maja 1898 r.); przy ul. S. Klonowicza mieszkał Iwan Kadyn (z Rozdołu, ur. 16 października 1899 r.); przy ul. M. Konopnickiej mieszkał Makar Stryż (m. Mostyszcze, ur. 1 maja 1894 r.); przy ul. Głowackiego – Iwan Chmara (urodzony w Jekaterynosławiu, ur. 7 grudnia 1896 r.); przy ul. J. Wybickiego – Wasyl Kosaryński (z Pusuczyśka, urodzony 15 marca 1852 r.) i Mychajło Kuszczanko (z Pieszczanki, ur. 4 lipca 1897 r.); przy ul. Tadeusza Kościuszki mieszkali Andrij Symoniw (z Kijowa, ur. 27 listopada 1898 r.) i Wasyl Cholawa (z Błahowiszczenki, ur. 1 sierpnia 1892 r.); przy ul. Jana III Sobieskiego mieszkał Iwan Melnyk (z Pawlikowej, ur. 22 października 1891 r.), Kyryło Kordyk (z Humańszczyzny, 18 marca 1893 r.) i Petro Czarczenko (z Jałty, ur. 16 stycznia 1898); przy ul. Władowskiej mieszkał Trochym Nadolski (z Krasnykut, ur. 22 czerwca 1905 r.) [fn: Archiwum Państwowe w Toruniu [dalej: APT], Starostwo Powiatowe w Toruniu [dalej: SPT], sygn. 7943.].
* * *
Internowani żołnierze ukraińscy zaczęli przybywać do obozu nr 10 w Kaliszu w grudniu 1920 r. W ciągu całego 1921 r. przybyły 2. Dywizja Wołyńska i 3. Żelazna Dywizja Strzelecka Armii URL (dowódca dywizji Sztabu Generalnego generał Ołeksandr Udowyczenko) w liczbie ponad trzech tysięcy osób, w tym około 100 kobiet i dzieci. Obóz kaliski znajdował się 4-5 km od miasta i zajmował piaszczysty teren o powierzchni 8,5 ha. [fn: I. Sribniak, Kalisz – centrum życia społeczno-politycznego ukraińskich kombatantów w Polsce (w pierwszej połowie lat 20.): na podstawie nowo odkrytych materiałów z polskich i ukraińskich archiwów, w: Ukraina i Polska: drogi relacji międzypaństwowych. Zbiór artykułów naukowych z okazji 100-lecia nawiązania polsko-ukraińskich stosunków dyplomatycznych, red. I. Matiasz, oprac. W. Sobijański, tłum. G. Pandel, Kijów 2019, s. 109.]. Obóz posiadał całą niezbędną infrastrukturę, która pozwalała na należyte zorganizowanie codziennego życia internowanych. Równolegle z organizacją sieci szkół w Kaliszu odbywało się przeszkolenie oficerów na czteromiesięcznych kursach ogólnowojskowych, które już w 1921 r. ukończyło 385 oficerów, podoficerów i urzędników wojskowych [fn: М. Стопчак, op. cit., s. 26.]. W związku z likwidacją kilku obozów (Pikulice, Wadowice, Łańcut) pod koniec 1921 r. niektóre oddziały internowanych jednostek URL zostały przeniesione do Kalisza, ale jednocześnie liczba „mieszkańców” stale spadała z powodu ucieczek, zwolnień z obozu na mocy decyzji władz polskich, wyjazdów na studia i do pracy poszczególnych kategorii mieszkańców [fn: Р. Зінкевич, op. cit., s. 66.].
W okresie międzywojennym w Polsce utworzono i działało około stu instytucji różnego szczebla organizacyjnego. Na podstawie statutu CKU zarejestrowano wiele pokrewnych organizacji – studenckich, kobiecych, kulturalno-oświatowych, społecznych itp. Z Komitetem współpracowały też inne instytucje emigracyjne, które rejestrowały się na podstawie odrębnych statutów. W szczególności CUK utrzymywał bliskie kontakty z Polskim Towarzystwem Pomocy Emigrantom Ukraińskim. Organizatorem tego towarzystwa i jego aktywnym działaczem był były minister rolnictwa w rządzie URL w Kijowie (1919–1920), znany polski pisarz i działacz społeczny, zwolennik sprawy ukraińskiej Stanisław Stempowski (1870–1952); patronem Towarzystwa był polski polityk i dziennikarz, współpracownik Józefa Piłsudskiego, szczery zwolennik zbliżenia polsko-ukraińskiego Tadeusz Hołówko (1889–1931). Należy zauważyć, że założenie Towarzystwa nie było łatwym zadaniem. W pewnym stopniu przeszkodą była zwykła biurokracja i jawny sabotaż. Tak więc, w piśmie do starostwa w Kaliszu, datowanym na 26 września 1925 r., czytamy: „28 kwietnia złożyliśmy u starosty w celu legalizacji Statut „Towarzystwa Samopomocy dla Emigrantów z Ukrainy w województwie łódzkim”, który, zgodnie z otrzymanymi informacjami, został wysłany przez starostę do wojewody łódzkiego 29 maja [...]” [fn: Archiwum Państwowy w Łodzi [dalej: APŁ], Urząd Wojewódzki Łódzki [1918–1939] [dalej: UWŁ], sygn. 410, k. 28.]. Statut Towarzystwa został zatwierdzony dopiero 29 sierpnia 1926 r. [fn: Ibidem, k. 24.]. Dzięki wsparciu członków Towarzystwa w Kaliszu powstała ukraińska stanica (filia towarzystwa) [fn: O. Yaruchyk, op. cit., s. 192.].
Kolejnym problemem, z którym emigranci polityczni spotykali się na miejscu, były żądania władz lokalnych dotyczące ponownej rejestracji. Taka procedura wymagała dużo czasu. W 1934 r. Towarzystwo Samopomocy dla Emigrantów z Ukrainy napotkało na problem w kontaktach ze starostą kaliskim i wojewodą. Towarzystwo otrzymało nakaz ponownej rejestracji statutu. Procedury rejestracyjne przeprowadzano w latach 1934 i 1935 [fn: APŁ, UWŁ, sygn. 414, k. 1, 3. 8.]. W lutym 1935 r. statut Towarzystwa został przekazany staroście [fn: Ibidem, k. 11–16.]. Wśród założycieli Towarzystwa wymieniono 25 osób. Są to Mykoła Janiw, Mykoła Charytonenko, Iwan Stasenko, Wołodymyr Sawczenko, Mychajło Derkacz, Fedir Pańkiwski, Mychajło Prychodko, Wołodymyr i Anatolij Syliny, Anton Docenko, Danyło Wołoszyn, Myron Szmat, Hryhorij Jakubowski, Tymofij Nesterenko, Wasyl Rudecki, Wasyl i Mychajło Zahrodścy, Wasyl Kowalczuk, Mychajło Sereda, Jakub Drobyna, Semen Skrypka, Kyryło Balicki, Petro Sobko, Stepan Kost-Kostenko, Mykoła Szramenko. Większość z nich mieszkała w Kaliszu w Stanicy Ukraińskiej, a część przy ulicy Górnośląskiej, Nowy Świat, Ogrodowej [fn: Ibidem, k. 17.].
Władze lokalne w latach 30. odnosiły się z dużą ostrożnością do różnych ukraińskich stowarzyszeń, podejrzewając je o współpracę z OUN. Nie brały pod uwagę, że ze swojej strony OUN, ze względu na umowę podpisaną przez Symona Petlurę i Józefa Piłsudskiego, uważała byłych żołnierzy URL za polskich kolaborantów. „Tajne. Kaliski starosta powiatowy. Mamy tu wiarygodne informacje, że sekretarz Rady Towarzystwa Samopomocy Emigrantów z Ukrainy Ołeksij Kasjanenko, o nieokreślonej narodowości, zamieszkujący w Kaliszu, ul. Asnyka 43, podczas dyskusji na tematy polityczne i religijne w lokalu T-wa przy ul. Asnyka 43, wielokrotnie źle wypowiadał się o Polakach i negatywnie o marszałku J. Piłsudskim. W jednej z takich dyskusji uczestniczyli: prezes Zarządu T-wa Fedczenko, M. Hordijewski, dozorca t-wa A. Łuhowski i inni...” [fn: APŁ, UWŁ, sygn. 410, k. 3.]. „[...] Niezależnie od powyższego, motywujemy nasz wniosek o rozwiązaniu Towarzystwa również tym, że kierownictwo Towarzystwa znajduje się pod silnym wpływem O.U.N., co negatywnie wpływa na działalność stowarzyszenia, które postawiło sobie za główny cel nie kwestie społeczne, a polityczne, których realizacja zagraża bezpieczeństwu porządku publicznego” [fn: Ibidem, k. 24.]. „Kalisz, 29 lipca 1937 r. Do Zarządu T-wa Samopomocy Emigrantów z Ukrainy przy Województwie Łódzkim z siedzibą w Kaliszu. Do rąk pana Mikołaja Fedczenki, mieszkańca Kalisza, ul. Limanowskiego 38. Zgodnie z wprowadzonym punktem 15 rejestru Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 1932 r. (Dziennik Ustaw nr 94, poz. 808), kontrola gospodarki i ksiąg Towarzystwa, a także na podstawie dostępnych danych o działalności T-wa, działalność zgodnie z art. 16 i 24, ustanowione na początku Ustawy o stowarzyszeniach. Oświadczam, że zgodnie z artykułem 16 tej samej ustawy zawieszam działalność T-wa Samopomocy Emigrantów z Ukrainy województwa łódzkiego z siedzibą w Kaliszu, ponieważ działalność Towarzystwa nie odpowiada statutowi, zatwierdzonemu przez województwo. Urząd w Łodzi 29 sierpnia 1926 r. Ponadto T-wo ma związek ze sprawami politycznymi, co oznacza, że nie spełnia warunków swojego legalnego istnienia, co może stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa i porządku publicznego” [fn: Ibidem, k. 6.].
Wśród zarzutów było również to, że w składzie Towarzystwa są osoby, które zostały ukarane zgodnie z prawem za działalność mającą na celu stworzenie organizacji politycznej, a nie społecznej. Ponadto zauważono, że nie wszyscy członkowie płacą składki finansowe. Prezes Towarzystwa otrzymał tę decyzję 4 sierpnia 1937 r. i 5 sierpnia 1937 r. złożył wyjaśnienia dotyczące tych zarzutów i decyzji starosty. Twierdził, że śledztwo w sprawie, przeprowadzone przez prezesa Zarządu Towarzystwa, wykazało, że w gronie członków rzeczywiście są trzy osoby, które zostały ukarane, ale obecnie prowadzą całkowicie moralny tryb życia. W skład Rady Towarzystwa wchodził były ukraiński emigrant, a obecnie obywatel Polski Eugeniusz Kobielke (zgodnie z wszelkimi informacjami, organy ścigania miały wcześniej wobec niego pewne zastrzeżenia, nie udało nam się ustalić, na czym one polegały E.S.). Co do figurantek oskarżenia, są to obywatelki Polski, żony ukraińskich emigrantów w liczbie 5 osób. W okresie kontroli miały one zaległości w opłacaniu składek członkowskich i tłumaczyły to bezrobociem swoich mężów. Ostatecznie wpłaciły one niezbędne sumy do kasy towarzystwa [fn: Ibidem, k. 35–36.]. Wyjaśnienia te nie mogły już jednak wpłynąć na ogólny proces likwidacji w Polsce wszelkiego rodzaju towarzystw byłych internowanych i jeńców wojennych.
Wśród dokumentów archiwalnych zachowały się również protokoły likwidacyjne Towarzystwa, w których podano informacje o stanie majątkowym organizacji na 1 marca 1938 r.: „1. zapisy i księgi: sprawozdania zarządu za 1936 i 1937 r., sprawozdania rady za 1937 r., lista członków, inwentarz, dzienniki listów przychodzących, rejestr członków, oryginał statutu towarzystwa, 10 teczek z bieżącymi sprawami, 35 spraw i ksiąg z poprzednich lat, 21 paragonów z zorganizowanych imprez, paczka kopert, 3 znaczki i 2 poduszki do tuszu, 6 pokwitowań, jedna główna księga kasowa, jedna księga składek członkowskich, 3 teczki z plikami (voucherami)” [fn: APŁ, UWŁ, sygn. 410, k. 9.].
Emigranci polityczni starali się zachować dokumenty i przedmioty związane z działalnością zlikwidowanych towarzystw i stowarzyszeń. „21 stycznia 1939. Szanownemu Panu staroście w Kaliszu. Ukraińskie Wojskowo-Historyczne Towarzystwo ma zaszczyt uprzejmie zwrócić się do pana Starosty w następującej sprawie. Swego czasu w mieście Kalisz działało Towarzystwo byłych żołnierzy armii ukraińskiej „Samopomoc”. Kilka lat temu Towarzystwo zostało zamknięte przez władze administracyjne... Wojskowo-Historyczne Towarzystwo, które zbiera i przechowuje wszelkie przedmioty wojskowe z czasów wojny bolszewickiej, a także z czasów pobytu na emigracji, zwraca się do Pana Starosty z uprzejmą prośbą o przekazanie wspomnianych wojskowych atrybutów T-wa do Warszawy” [fn: Ibidem, k. 15.]. Jeszcze jeden analogiczny dokument: „Do Pana starosty powiatowego w Kaliszu. W imieniu grupy byłych członków założycieli chorągwi rozwiązanego Towarzystwa Samopomocy Emigrantów z Ukrainy. Proszę Pana Starostę o pozwolenie na przekazanie wspomnianej chorągwi do Muzeum Walk Wyzwoleńczych, na wzór innych zlikwidowanych towarzystw emigrantów. M. Teleczenko. 5 października 1937” [fn: Ibidem, k. 7.]. Dalszy los tych relikwii nie jest znany, ponieważ Warszawa uległa znacznym zniszczeniom podczas II wojny światowej.
* * *
W odróżnieniu od obozów dla internowanych w Kaliszu, Piotrkowie Trybunalskim, Aleksandrowie Kujawskim, Częstochowie, Wadowicach i Tarnowie, gdzie w latach 1920–1924 przebywali byli żołnierze URL, obóz w Tucholi miał nieco inną specyfikę. Oprócz żołnierzy URL byli tam również jeńcy wojenni z czasów I wojny światowej, żołnierze bolszewickiej Armii Czerwonej, białogwardziści, dlatego w obozie kontyngent ten podzielono na grupy: Denikinowców, Pieremykinowców, Petlurowców, Bałachowiczów, Wranglowców. Każda z tych grup znajdowała się pod dowództwem swojego komendanta, który odpowiadał za swoją grupę [fn: Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4871, k. 46.]..
Warunki ich pobytu były dość trudne, co skłaniało do masowych ucieczek z obozu, o czym świadczą meldunki do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych: „Z uwagi na to, że internowani już kilkakrotnie uciekali z obozu Tucholskiego za granicę do Niemiec, skąd z powrotem ich oficjalnie odsyłano, istnieje obawa, że internowani będą łatwo nadużywać pozwolenia na zamieszkanie poza obozem i przez niedostateczną straż będą częściej opuszczać wyznaczone miejsca pobytu” [fn: Ibidem, k. 6.].
Obok byłych żołnierzy w obozie przebywało wielu cywilów, w tym kobiety z dziećmi. W archiwum państwowym w Bydgoszczy przechowywana jest korespondencja między Rosyjskim Komitetem Opieki nad Emigrantami w Polsce a naczelnikiem Wydziału Więźniów i Internowanych w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, w której mowa jest o tym, że warunki w obozie w Tucholi zagrażają nie tylko zdrowiu, ale nawet życiu kobiet, dzieci i chorych [fn: Ibidem, k. 3.]. O trudnych warunkach życia w obozie świadczą również komunikaty do wydziału bezpieczeństwa publicznego: „Toruń, 22 lutego 1922 r. Jak donosi Agentura Sign. 5.f. z Grudziądza, od grudnia zeszłego roku do obecnej chwili, 11 zbiegów z obozu internowanych w Tucholi zostało doprowadzonych do tamtejszej Agentury, którzy jako przyczynę swej ucieczki podają, że byli źle traktowani przez władze, tegoż obozu, jak również według ich słów warunki mieszkaniowe są jakoby skandaliczne, bo internowani, prócz oficerów, mieszkają w barakach, otrzymują jako jedzenie zupę i kromkę chleba, pieniędzy nie dostają, a także warunki higieniczne pozostawiają wiele do życzenia” [fn: Ibidem, k. 16.]. Jak dowiedział się wojewoda pomorski, ucieczkom internowanych z obozu sprzyjało to, że nieliczna ochrona nie mogła kontrolować sytuacji: „Ponadto, powołując się na pańskie poprzednie sprawozdania, donoszę, że na ich podstawie zażądałem od komisarzy obozowych zaświadczenia o częstych ucieczkach internowanych. Pan komisarz w swojej odpowiedzi twierdzi, że wina spada na żołnierzy z garnizonu ochrony w Tucholi” [fn: Ibidem, k. 32.].
W celu skuteczniejszego nadzoru nad obozami dla internowanych zostały one przekazane pod nadzór Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. „Warszawa. 22 marca 1922 r. Tajne. 1 kwietnia br. obozy w Tucholi, Strzałkowie i Szczypiornie przechodzą pod zwierzchnictwo Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Ogólne kierownictwo obozów będzie w rękach generała Żukiewskiego, który przebywa przy M.S.W., a w poszczególnych obozach pracować będą komisarze obozów, którymi są w Tucholi – p. Bajniewicz, w Strzałkowie – p. Bielkowski, w Kaliszu i Szczypiornie – p. Szczepański” [fn: Ibidem, k. 26.]. Aby zapobiec dalszym ucieczkom internowanych, wzmocniono obsadę ochrony. Naczelnikowi obozu doradzono również wprowadzenie surowszych kar za ucieczkę: „Jednocześnie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych pod osobistą odpowiedzialnością upoważnionego daje wskazówkę częściowo wstrzymać wydawanie pozwoleń na pobyt poza obozem i bezlitośnie stosować w wypadkach bezprawia lub próby ucieczki internowanych wszelkie możliwe środki represyjne, do których pan miał prawo na mocy swoich dotychczasowych przepisów” [fn: Ibidem, k. 177.].
Tęsknota za bliskimi, za ojczyzną i ufność w bolszewicką propagandę skłoniły niektórych internowanych do myśli o powrocie do domu. Świadczą o tym kopie listów, sporządzone podczas perlustracji przez odpowiednie służby kontroli korespondencji internowanych [fn: APT, SPT, sygn. 7943, k. 1.].
* * *
Opracowanie dokumentów archiwów w Częstochowie, Piotrkowie Trybunalskim, Toruniu, Łodzi i Bydgoszczy daje podstawy do twierdzenia, że na początku lat 20. XX w. ukraińska emigracja w Polsce składała się głównie z internowanych wojskowych URL. Pod koniec lat 20. większość emigrantów politycznych stanowili studenci. Zmiana ta była spowodowana likwidacją obozów dla internowanych, w wyniku czego większość ich mieszkańców, szukając pracy cywilnej i licząc na perspektywy kariery, rozpoczęła studia na uniwersytetach. Oprócz aktywnego uczestnictwa w życiu gospodarczym w miejscach zamieszkania, ukraińscy emigranci polityczni włączyli się w życie społeczno-polityczne II Rzeczypospolitej. W różnych okresach senatorami polskiego parlamentu byli: M. Czerkawski, D. Hersztanski, O. Karpiński, I. Makuch, L. Markowicz, M. Masłow, W. Mudryj, S. Tymoszenko, a posłami do Sejmu: J. Bohusławski, M. Czuczmaj, W. Dmytriuk, W. Komarewycz, S. Korycki, S. Lubarski, W. Mochniuk, S. Nazaruk, I. Pawluk, A. Paszczuk, P. Pewnyj, M. Pyrohiw, S. Skrypnyk, M. Teleżyński, I. Tymoszczuk, A. Wasyńczuk, P. Wasyńczuk, I. Własowski, M. Wołkow [fn: О. Дуднік, Студентство як основна складова української політичної еміграції в 20ті рр. ХХ ст., „Наукові записки Вінницького державного педагогічного університету ім. М. Коцюбинського. Серія: історія” 2002, 4, s. 61.].
Po likwidacji obozów dla internowanych (1924) zmienił się status emigrantów politycznych – zaczęli aktywnie integrować się ze społecznością polską (otrzymywali zezwolenia na pobyt, zawierali małżeństwa, zdobywali wykształcenie i lepsze warunki pracy itp.). Jednocześnie utrzymywali kontakty ze swoimi towarzyszami, z którymi razem walczyli w armii URL, a w Polsce brali aktywny udział w ukraińskim życiu kulturalnym, społecznym i religijnym. Ukraińska emigracja polityczna w okresie międzywojennym była, z jednej strony, częścią procesów etnopolitycznych, które zachodziły na Ukrainie, a z drugiej – nieodłączną składową historii Polski, jej życia gospodarczego i politycznego.
Wyrażamy podziękowania dla Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu za wsparcie finansowe w ramach programu „Na start” na pracę w archiwach.
REFERENCES (BIBLIOGRAFIA)
Archival sources (Źródła archiwalne)
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy:
Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, sygn. 4871.
Archiwum Państwowe w Częstochowie:
Akta miasta Częstochowy, sygn. 6781.
Archiwum Państwowy w Łodzi:
Urząd Wojewódzki Łódzki [1918–1939], sygn. 410 Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim:
Starostwo Piotrkowskie, sygn. 172, 176, 178.
Archiwum Państwowe w Toruniu:
Starostwo Powiatowe w Toruniu, sygn. 7943.
Printed sources (Źródła drukowane)
„Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” 1921, nr 49, poz. 300.
Feshchenko-Chopivs’kyy I., Khronika moho zhytt ya. Spohady ministra Tsentral’noyi Rady ta Dyrektoriyi, Zhytomyr 1992 [Фещенко-Чопівський І., Хроніка мого життя. Спогади міністра Центральної Ради та Директорії, Житомир 1992].
Petlyura C., Suchasna ukrayins’ka emihratsiya ta yiyi zavdannya. Statt i, lysty, dokumenty, t. 1, N’yu-York 1956 [Петлюра C., Сучасна українська еміграція та її завдання. Статті, листи, документи, t. 1, Нью-Йорк 1956].
Studies (Opracowania)
Baran S., Ukrayins’ka emihratsiya mizh dvoma svitovymy viynamy, w: Entsyklopediya ukrayinoznavstva, t. 2. Kyyiv 1995 [Баран С., Українська еміграція між двома світовими війнами, w: Енциклопедія українознавства, t. 2. Київ 1995].
Bruski J., Petlurowcy. Centrum Państwowe Ukraińskiej Republiki Ludowej na wychodźstwie (1919–1924), Kraków 2000.
Davydyuk R., Ukrayins’ka politychna emihratsiya v Pol’shchi: sklad, struktura, hromads’ko-politychni praktyky na terytoriyi Volyns’koho voyevodstva, L’viv 2017 [Давидюк Р., Українська політична еміграція в Польщі: склад, структура, громадсько-політичні практики на території Волинського воєводства, Львів 2017, autoreferat pracy doktorskiej [habilitacyjnej]].
Davydyuk R., Ukrayins’ka politychna emihratsiya yak faktor suspil’nykh zmin na terytoriyi Zakhidnoyi Volyni, „Naukovi zapysky Natsional’noho universytetu „Ostroz’ka akademiya”. Seriya „Istorychni nauky” 2018, 27 [Давидюк Р., Українська політична еміграція як фактор суспільних змін на території Західної Волині, „Наукові записки Національного університету „Острозька академія”. Серія „Історичні науки” 2018, 27].
Dmytriyeva Ya., Problema internovanykh voyakiv UNR: stan naukovoyi rozrobky temy v suchasniy ukrayins’kiy istoriohrafi yi, „Naukovi pratsi istorychnoho fakul’tetu Zaporiz’koho natsional’noho universytetu” 2015, 44, 2 [Дмитрієва Я., Проблема інтернованих вояків УНР: стан наукової розробки теми в сучасній українській історіографії, „Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету” 2015, 44, 2].
Dudnik O., Studentstvo yak osnovna skladova ukrayins’koyi politychnoyi emihratsiyi v 20-ti rr. XX st., „Naukovi zapysky Vinnyts’koho derzhavnoho pedahohichnoho universytetu im. M. Kotsyubyns’koho. Seriya: istoriya” 2002, 4 [Дуднік О., Студентство як основна складова української політичної еміграції в 20-ті рр. ХХ ст., „Наукові записки Вінницького державного педагогічного університету ім. М. Коцюбинського. Серія: історія” 2002, 4].
Gumeniuk O., Kulturalno-oświatowa działalność w obozach internowanych w Polsce w kontekście ukraińskiej studenckiej emigracji, „Historia i Polityka” 2014, 11 (18).
Het’manchuk M., Ukrayins’ke pytannya v radyans’ko-pol’s’kykh vidnosynakh 1920–1939 rr, L’viv 2003 [Гетьманчук М., Українське питання в радянсько-польських відносинах 1920–1939 рр, Львів 2003].
Janikowski Z., Częstochowa między wojnami: opowieść o życiu miasta 1918–1939, Łódź 2011.
Jaroszewski J., Aktywność fi zyczna ludności ukraińskiej internowanej w obozach na terenie województwa łódzkiego w latach 1920–1938, „Sport i Turystyka. Środkowoeuropejskie Czasopismo Naukowe” 2020, 3, 3.
Karpus Z., Jeńcy і іnternowanі rosyjscy і ukraіńscy na terenіe Polskі w latach 1918–1924, Toruń 1997.
Karpus Z., Stosunki polsko-ukraińskie w okresie kształtowania się polskiej granicy wschodniej w latach 1918–1921, „Toruńskie Studia Międzynarodowe” 2009, 1 (2).
Karpus Z., Ukraiński sojusznik Polski w wojnie 1920 roku. Walka oddziałów Ukraińskiej Republiki Ludowej u boku Wojska Polskiego i ich dalsze losy, „Biuletyn IPN” 2010, 7–8 (116–117).
Karpus Z., Życie społeczno-kulturalne mniejszości rosyjskiej w Bydgoszczy w okresie międzywojennym, „Kronika Bydgoska” 1991, 10.
Kolańczuk A., Częstochowa jako ośrodek życia oświatowo-kulturalnego emigrantów ukraińskich w latach 1920–1939, „Zeszyty Historyczne. Prace naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie” 2009, 10.
Kolańczuk A., Іnternowanі żołnіerze Armіі UNR w Kalіszu 1920–1939, Kalіsz–Przemyśl– Lwów 1995.
Kolańczuk A., Ukraińscy emigranci polityczni w życiu naukowym, kulturalnym, społecznym i gospodarczym w II RP, Przemyśl 2019.
Kolyanchuk O., Shkil’na merezha petlyurivs’koyi emihratsiyi u Pol’shchi 1921–1939, „Ukrayins’kyy al’manakh” 2005 [Колянчук О., Шкільна мережа петлюрівської еміграції у Польщі 1921–1939, „Український альманах” 2005].
Kozubel M., 3 Żelazna Dywizja Strzelecka Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1920 r. Zarys szlaku bojowego w wojnie polsko-bolszewickej, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2020, 3. 
Lotots’kyy O., Povorotnyts’ka techiya. Na rikakh vavylons’kykh. Zbirnyk statey, L’viv 1938 [Лотоцький О., Поворотницька течія. На ріках вавилонських. Збірник статей, Львів 1938].
Lotots’kyy O., Shlyakhy ukrayins’koyi derzhavnosti, „Ukrayins’ka nyva” 1927, ch. 4, 28 sichnya [Лотоцький О., Шляхи української державності, „Українська нива” 1927, ч. 4, 28 січня].
Lukashevych A., Ukrayins’ka emihratsiya v Pol’shchi, „Trybuna Ukrayiny” 1923, nr 1 [Лукашевич А., Українська еміграція в Польщі, „Трибуна України” 1923, nr 1].
Majewski M., Ukraińska emigracja polityczna w Powiecie Piotrkowskim w latach 1920–1939, „Istorychnyy arkhiv. Naukovi studiyi” 2015, 15 [„Історичний архів. Наукові студії” 2015, 15].
Paszkiewicz K., Szkolnictwo i oświata wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej internowanych w Polsce w latach 1920–1924, w: Polska i Ukraina. Sojusz 1920 roku i jego następstwa, red. Z. Karpus, W. Rezmer, E. Wiszka, Toruń 1997.
Pavlenko M., Ukrayins’ki viys’kovopoloneni y internovani u taborakh Pol’shchi, Chekhoslovachchyny ta Rumuniyi: stavlennya vlady i umovy perebuvannya (1919–1924 rr.), Kyyiv 1999 [Павленко М., Українські військовополонені й інтерновані у таборах Польщі, Чехословаччини та Румунії: ставлення влади і умови перебування (1919–1924 рр.), Київ 1999].
Piskun V., Ukrayins’ka politychna emihratsiya 20-kh rokiv XX st., Kyyiv 2007 [Піскун В., Українська політична еміграція 20-х років ХХ ст., Київ 2007].
Portnov A., Naukovo-osvitnya diyal’nist’ ukrayins’koyi emihratsiyi v mizhvoyenniy Pol’shchi (1919–1939), L’viv 2005 [Портнов А., Науково-освітня діяльність української еміграції в міжвоєнній Польщі (1919–1939), Львів 2005].
Rukas A., „Razom z Pol’s’kym viys’kom”. Armiya Ukrayins’koyi Narodnoyi Respubliky 1920 r., Kyyiv 2015 [Рукас A., „Разом з Польським військом”. Армія Української Народної Республіки 1920 р., Київ 2015].
Shul’hyn O., Derzhavnist’ chy haydamachchyna?, Paryzh 1931 [Шульгин О., Державність чи гайдамаччина?, Париж 1931].
Skorych L., Ukrayins’ka viys’kova emihratsiya u Pol’shchi (1921–1924 rr.), „Visnyk Natsional’noho universytetu „L’vivs’ka politekhnika”. Derzhava ta armiya” 2013, 752 [Скорич Л., Українська військова еміграція у Польщі (1921–1924 рр., „Вісник Національного університету „Львівська політехніка”. Держава та армія” 2013, 752].
Sribniak I., Kalisz – centrum życia społeczno-politycznego ukraińskich kombatantów w Polsce (w pierwszej połowie lat 20.): na podstawie nowo odkrytych materiałów z polskich i ukraińskich archiwów, w: Ukraina i Polska: drogi relacji międzypaństwowych. Zbiór artykułów naukowych z okazji 100-lecia nawiązania polsko-ukraińskich stosunków dyplomatycznych, red. I. Matiasz, oprac. W. Sobijański, tłum. G. Pandel, Kijów 2019.
Sribnyak I., Khronika zhytt ya internovanykh voyakiv-ukrayintsiv u tabori Kalish, Pol’shcha (1922), „Sums’ka starovyna” 2017, 51 [Срібняк І., Хроніка життя інтернованих вояків-українців у таборі Каліш, Польща (1922), „Сумська старовина” 2017, 51].
Sribnyak I., Ukrayintsi na chuzhyni. Poloneni ta internovani voyaky-ukrayintsi v krayinakh Tsentral’noyi ta Pivdenno-Skhidnoyi Yevropy (1919–1924), Kyyiv 2000 [Срібняк І., Українці на чужині. Полонені та інтерновані вояки-українці в країнах Центральної та Південно-Східної Європи (1919–1924), Київ 2000].
Stępień S., Symon Petlura – zwierzchnik państwa i Ataman Główny Ukraińskich Sił Zbrojnych. U źródeł polsko-ukraińskiego sojuszu wojskowego (w związku z 70. rocznicą śmierci Symona Petlury), htt p//www.pwin.pl./Publikacje/biu2_160.pdf [dostęp: 11.12.2022].
Stopchak M., Internovana armiya UNR u taborakh krayin tsentral’noyi Yevropy (istoriohrafi ya problemy). Istoriya (zbirka naukovykh prats’), Kyyiv 2009 [Стопчак M., Інтернована армія УНР у таборах країн центральної Європи (історіографія проблеми). Історія (збірка наукових праць), Київ 2009].
Towarzystwo Pomocy Emigrantom-Ukraińcom, „Droga” 1924, nr 5.
Troshchyns’kyy B., Mizhvoyenna ukrayins’ka emihratsiya v Yevropi yak istorychne i sotsial’no-politychne yavyshche, Kyyiv 1994 [Трощинський B., Міжвоєнна українська еміграція в Європі як історичне і соціально-політичне явище, Київ 1994].
Tyutyunnyk Yu., Z polyakamy proty Ukrayiny, Kyyiv 1990 [Тютюнник Ю., З поляками проти України, Київ 1990].
Ukraińcy w Częstochowie, htt ps://encykłopedia.czestochowa.pl/nasia/ukraincy-w-czestochowie [dostęp: 11.12.2022].
Węglewicz W., Zarys dziejów obozu dla jeńców w Wadowicach w latach 1918–1921, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny” 2016, 18.
Wiszka E., Działalność wydawnicza żołnіerzy Armii URL іnternowanych w Aleksandrowie Kujawskim, w: Europa Orientalis. Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność. Studia i materialy ofi arowane prof. Stanisławowi Aleksandrowiczowi w 65 rocznicę urodzin, red. Z. Karpus, T. Kempa, D. Michaluk, Toruń 1996.
Wiszka E., Emigracja ukraińska w Polsce 1920–1939, Toruń 2005.
Wiszka E., Prasa emigracji ukraińskiej w Polsce 1920–1939, Toruń 2001.
Wiszka E., Prasa obozowa żołnіerzy Armіі Ukraińskiej Republiki Ludowej іnternowanych w Kalіszu і Szczypіornіe w latach 1920–1924, „Rocznіk Kalіskі” 1996–1997, 26.
Yaruchyk O., Emigracja ukraińska w Rzeczypospolitej dwudziestolecia międzywojennego: w kierunku rozwoju własnej tożsamości, „Bibliotekarz Podlaski” 2021, 2.
Zinkevych P., Ukrayins’ka viys’kova emihratsiya u Pol’shchi (1920–1939), „Wieki Stare i Nowe” Tom specjalny 2012 [Зінкевич P., Українська військова еміграція у Польщі (1920– 1939), „Wieki Stare i Nowe” Tom specjalny 2012].
NOTA O AUTORZE
Yevhen Sinkevych – profesor Instytutu Historii Uniwersytetu im. Jana Długosza w Częstochowie (od stycznia 2023 r.), profesor Uniwersytetu Narodowego im. Bohdana Chmielnickiego w Czerkasach (2018), docent (1993), kierownik katedry Historii Ukrainy i Narodów Słowiańskich (1993–2006), dziekan Wydziału Historii (1995–2004). Obrona pracy habilitacyjnej Miejsce szkoły krakowskiej w polskiej historiografi i (2011). Profesor (2011), profesor honoris causa Akademii im. Jana Długosza (2013). Redaktor czasopism naukowych: „Південний архів” (1999–2008), „Історичний архів. Наукові студії” (2008–2017), „Чорноморський літопис” (2009–2016). Akademik Ukraińskiej Akademii Nauk Społecznych (2016). Nagroda im. Iwana Wyhowskiego (2017). Autor 5 monografi i, 2 podręczników, ponad 200 artykułów.
ABOUT THE AUTHOR
Yevhen Sinkevych – professor at the Institute of History at the University of Jan Długosz in Częstochowa (since January 2023), professor at the National University of Bohdan Khmelnitsky in Cherkasy (2018), associate professor (1993), head of the Department of History of Ukraine and Slavic Nations (1993–2006), dean of the Faculty of History (1995–2004). Defense of habilitation thesis: The place of the Kraków School in Polish historiography (2011). Professor (2011). Professor Honoris causa of the Academy at the Jan Długosz (2013). Editor of scientifi c journals: „Південний архів” (1999–2008), „Історичний архів. Наукові студії” (2008–2017), „Чорноморський літопис” (2009–2016). Academician of the Ukrainian Academy of Social Sciences (2016). Award named after Ivan Vyhowski (2017). Author of 5 monographs, 2 textbooks, over 200 articles.