10.17951/f.2015.71.89
ANNALES
UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA
LUBLIN – POLONIA
VOL. LXXI SECTIO F 2016
Instytut Historii i Filozofii Narodowego Uniwersytetu Bohdana Chmielnickiego w Czerkasach
WITALII MASNENKO
Sfera naukowa postsowieckiej Ukrainy w warunkach ukrainizacji lat dwudziestych XX wieku
The Scientific Sphere of Soviet Ukraine in Conditions of Ukrainianization of the 1920s
STRESZCZENIE
W artykule omówiono procesy transformacji sfery naukowej na sowieckiej Ukrainie w latach 20. XX wieku, w czasie gdy prowadzono oficjalną politykę ukrainizacji. Zauważono różnicę w stanowiskach środowisk naukowych i władzy bolszewickiej co do perspektyw rozwoju i charakteru nauki. W tych warunkach sfera naukowa nabrała nowej jakości. Do 1929 roku działalność Wszechukraińskiej Akademii Nauk (WUAN) miała dość wyraźną formę i treść narodową. W Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej (USRR) rosła liczba naukowców posługujących się językiem ukraińskim oraz ukraińskiego pochodzenia etnicznego. Uformował się znaczny zbiór prac naukowych w języku ukraińskim ze wszystkich dziedzin badań. Większość obszarów poszukiwań naukowych, w tym nauki przyrodnicze, ścisłe, a także prawo, zyskały specjalistyczne słowniki terminologiczne, a także zaczął obowiązywać nowy, znormalizowany prawopis. Rodziło się nowe pokolenie ukraińskiej inteligencji naukowej. Wyraźny był proces uznawania nauki ukraińskiej w europejskich i światowych środowiskach naukowych. Jednakże projekt budowy pełnowartościowej nauki narodowej pozostał niedokończony. Ukraińska nauka w znacznym stopniu nie zdołała przekroczyć dość wąskich ram oficjalnego kursu ukrainizacji. Na początku lat 30. XX wieku nastąpiła ostra zmiana polityki etnicznej w całym ZSRR, powrót do polityki rusyfikacji, co doprowadziło do poważnych deformacji w sferze naukowej. Nauka na sowieckiej Ukrainie stała się bardziej zideologizowana i ogólnozwiązkowa.
Słowa kluczowe: ukrainizacja; rozpoznanie naukowe; nauka ukraińska
W USRR lat 20., w dobie proklamowanej przez władze bolszewickie ukrainizacji, miała miejsce próba realizacji dość ambitnego projektu pełnowartościowej nauki narodowej. Obejmowało to kilka ważnych kroków: stworzenie odpowiedniej ogólnorepublikańskiej sieci placówek naukowych (instytucjonalizacja), wypełnienie jej treścią narodową (konstytucjonowanie) oraz uznanie nauki ukraińskiej w krajowych i światowych kręgach naukowych i publicznych (legitymizacja). Nauka w ogólnym kontekście zmian narodowych była ściśle powiązana z systemem oświaty, zwłaszcza wyższej. W znacznym stopniu te dwie dziedziny miały wspólne problemy i trudności w warunkach kursu ukrainizacyjnego.
Jednak transformacja samej nauki była zjawiskiem znacznie bardziej złożonym i globalnym. Chodziło, w zasadzie, nie tylko o publikację wyników badań naukowych w języku ukraińskim. Chociaż, samo w sobie było to także ważne zadanie (należało pilnie opracować ukraińską terminologię naukową, która odpowiadałaby standardom światowym, uformować myślenie w języku ukraińskim oraz dialog między naukowcami, wydawać ukraińskojęzyczne teksty naukowe, kształcić nowe pokolenie naukowców, które doskonale posługiwałoby się językiem ukraińskim, itp.). Konieczne było również zbudowanie prawdziwej nauki narodowej, która objęłaby wszystkie sfery wiedzy. W tym sensie sytuacja wyglądała dość nierównomiernie. O ile dziedzina nauk humanistycznych: historia, literaturoznawstwo, etnologia, historia sztuki itp. miały już dość ustaloną tradycję ukraińską, przynajmniej rozwijały się, pomimo znacznych przeszkód, jako samodzielne dziedziny już od XIX wieku, o tyle nauki przyrodnicze, ścisłe, techniczne i stosowane nie zyskały jeszcze wyraźnie narodowego oblicza. W najlepszym razie dziedziny te stanowiły część ogólnorosyjskiego pola naukowego. W niektórych przypadkach pewne dyscypliny naukowe w ogóle stawiały dopiero pierwsze kroki na drodze do swojego ukształtowania. Dość poważnym problemem było zewnętrzne uznanie w nauce europejskiej i światowej. Kształtowanie się szkół narodowych we wszystkich dziedzinach wiedzy było najważniejszym społecznym zapotrzebowaniem tamtych czasów.
Sytuacja była tym bardziej skomplikowana, że cele naukowców i władz nie zawsze się pokrywały. I tak, większość ukraińskiej społeczności naukowej, opierając się na wcześniejszej tradycji, rozumiała potrzebę nacjonalizacji nauki, swoistej ukrainizacji „w szerokim znaczeniu”. Z drugiej strony, politykę partii komunistycznej i państwa w sferze naukowej można określić jako ukrainizację „w wąskim rozumieniu”. Tutaj przede wszystkim zwracano uwagę na zewnętrzną, formalną stronę sprawy — na liczbę naukowców posługujących się językiem ukraińskim oraz publikacji. Tylko nieliczni przedstawiciele narodowych komunistów, tacy jak H. Hrynko, P. Sołodub, O. Szumski i M. Skrypnyk, głębiej zajmowali się problemami tworzenia nauki narodowej. Jednocześnie kierownictwo bolszewickie miało wobec nauki również czysto partyjny cel — jej „radziecką sowietyzację”. Wszystkie wysiłki organów partyjnych i państwowych były skierowane na wzmocnienie ich własnej, monopolistycznej dominacji ideologicznej w nauce, wyparcie stamtąd wszystkich naukowców i idei, które nie zgadzały się z oficjalną ideologią. Właśnie na tym polegała sprzeczność polityki Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy (KP(b)U). Taka polityzacja i ideologizacja nadzwyczaj szkodziła rozwojowi nauki ukraińskiej.
Na początku omówmy zewnętrzne, ilościowe parametry procesu ukrainizacji sfery naukowej. W połowie lat 20. XX wieku nauka w USRR była reprezentowana przez: 86 katedr naukowo-badawczych, 8 instytutów, 4 obserwatoria, 4 ogrody botaniczne, 8 muzeów, 3 biblioteki akademickie oraz Wszechukraińską Akademię Nauk [fn: Центральний державний архів вищих органів влади та управління України (далі: ЦДАВО України), ф. 166, оп. 5, спр. 733, арк. 82 зв.]. Ewidencja kadr naukowych prowadzona była przez Sekcje Pracowników Naukowych (SPN), wchodzące w skład związku zawodowego Robos. Pod koniec 1925 roku na Ukrainie zarejestrowano 3025 naukowców. Z tego: V kategorii, o znaczeniu międzynarodowym — tylko 11 osób, IV kategorii, o znaczeniu ogólnozwiązkowym — 90 osób, III kategorii — 345 osób, II kategorii — 699 osób, I kategorii — 1031 osób, 0 kategorii — początkujący — 849 osób [fn: Ibidem, арк. 81 зв.]. Pod względem składu etnicznego wśród naukowców przeważali Rosjanie. Według stanu na luty 1925 roku (w czasie pierwszego Wszechukraińskiego Zjazdu Pracowników Naukowych) wśród naukowców zarejestrowanych w SPN Ukraińcy stanowili tylko 28%, Rosjanie — 50%, a Żydzi — 12% [fn: Ibidem, ф. 2717, оп. 1, спр. 154, арк. 107.]. Ta dysproporcja była wynikiem długotrwałego upośledzenia Ukraińców w granicach dawnego Imperium Rosyjskiego. Do końca lat 20. skład etniczny naukowców uległ znacznym zmianom. Wyraźnie wzrósł odsetek Ukraińców i, w pewnym stopniu, Żydów, natomiast odsetek Rosjan wśród uczonych, przeciwnie, spadł. Według stanu na 1929 rok wśród pracowników naukowych USRR Ukraińcy stanowili już 45,9%, Żydzi — 20,7%, a Rosjanie — 29,4% [fn: Г.В. Касьянов, Українська інтелігенція 1920-х – 30-х років: соціальний портрет та історична доля, Київ–Едмонтон 1992, с. 79.]. 
W drugim pod względem liczebności, lecz największym pod względem liczby ukraińskich kadr narodowych, ośrodku naukowym — w Kijowie, skład sekcji pracowników naukowych według stanu na 15 marca 1927 roku był bardziej ukraiński [fn: ЦДАВО України, ф. 331, оп. 1, спр. 293, арк. 8.].
Tabela 1.
Jeśli chodzi o znajomość języka ukraińskiego przez naukowców, ogólny stan był nieco lepszy niż skład narodowy. Oznacza to, że pewna, choć nieznaczna, liczba naukowców niebędących Ukraińcami mogła prowadzić działalność naukową w języku ukraińskim. Konkretne dane dotyczące ukrainizacji na dzień 1 grudnia 1925 roku, z podziałem na poszczególne ośrodki naukowe, wyglądały następująco [fn: Центральний державний архів громадських організацій України (далі: ЦДАГО України), ф. 1, оп. 20, спр. 2251, арк. 27.].
Tabela 2.
Nawiązując do przedstawionych danych, sytuacja w kolejnych latach uległa pewnej poprawie, jednak geografia ukrainizacji kadr naukowych pozostała niemal niezmieniona. Stan na 1 grudnia pokazuje, że odsetek ten wzrósł do 100% w Nieżynie. Największy postęp w ukrainizacji odnotowano w Kijowie (59% na 1 stycznia 1926 roku, a 76% na 1 grudnia 1926 roku). Dość niepokojący obraz utrzymywał się w instytucjach naukowych w Odessie (19% na 1 stycznia i 31% na 1 grudnia 1926 roku), Dniepropietrowsku (odpowiednio 13% i 21%) oraz Charkowie (29% i 32%) [fn: Ibidem, арк. 40.].
Interesującą prawidłowość można dostrzec, analizując znajomość języka ukraińskiego przez różne kategorie naukowców. Na 1 grudnia 1925 roku ukraińskim posługiwało się: 26% kierowników katedr i sekcji, 30% członków katedr, 33% pracowników naukowych i 63% aspirantów [fn: ЦДАВО України, ф. 166, оп. 5, спр. 733, арк. 83–83 зв.]. Oznacza to, że im niższe kwalifikacje badacza i im młodszy był, tym wyższy był odsetek osób władających językiem ukraińskim.
Szczególne nadzieje na przyspieszenie ukrainizacji pokładano w młodszym pokoleniu uczonych, czyli w aspirantach. W rezolucji komisji do spraw ukrainizacji Biura Politycznego KC KP(b)U z 31 grudnia 1926 roku zaznaczono, że ukraińska aspirantura przeważa w dyscyplinach rolniczych i humanistycznych. W celu dalszej, planowej ukrainizacji kadr naukowych przewidziano: a) zdecydowane dążenie do uzupełniania aspirantury siłami ukraińskimi oraz zobowiązanie aspirantów niebędących Ukraińcami do znajomości języka ukraińskiego w stopniu umożliwiającym jego użycie w pracy, b) rozszerzenie ukraińskiej aspirantury na dziedziny specjalistyczno-techniczne, fizyczno-matematyczne i metodyczne, c) kwalifikowanie na pracowników naukowych, po ukończeniu aspirantury, wyłącznie tych, którzy władają językiem ukraińskim [fn: ЦДАГО України, ф. 1, оп. 20, спр. 2251, арк. 40.]. O realizacji tych wytycznych świadczą dane dotyczące przyjęć na aspiranturę w roku akademickim 1926/27, z podziałem na najważniejsze ośrodki naukowe [fn: Ibidem, арк. 50.].
Tabela 3.
Wygląda na to, że najwyższy wskaźnik przyjęć Ukraińców na studia doktoranckie odnotowano w placówkach naukowych w Kijowie, a najniższy w Odessie. W Dniepropietrowsku i Odessie dość wysoki wskaźnik mieli Żydzi, którzy dorównywali, a nawet przewyższali liczbę Ukraińców.
Później skład narodowościowy studiów doktoranckich powoli zmieniał się na korzyść Ukraińców. W 1928 r. już 60% wszystkich doktorantów uważało się za Ukraińców [fn: Л.В. Иванова, Формирование советской научной интеллигенции (1917–1927 гг.), Москва 1980, с. 309.]. Największy stopień nacjonalizacji ponownie odnotowały placówki naukowe w Kijowie – na 340 aspirantów było: Ukraińców – 250 osób (73,5%), Żydów – 43 (12,6%), Rosjan – 41 (12,1%), innych – 5 (1,5%) [fn: ЦДАВО України, ф. 2717, оп. 3, спр. 63, арк. 79.]. Te wskaźniki dawały nadzieję, że przyszła nauka na Ukrainie będzie opierać się na kadrach narodowych.
Mówiąc o nacjonalizacji nauki w latach 20. XX wieku, nie można pominąć tak ważnego jej elementu, jakim była działalność Wszechukraińskiej Akademii Nauk (WUAN). Należy jednocześnie pamiętać, że placówka ta przez pewien czas pozostawała poza oficjalnym procesem ukrainizacji. Można wręcz twierdzić, że dopóki warunki polityczne na to pozwalały, Akademia realizowała własny, znacznie głębszy i bardziej konsekwentny projekt transformacji sfery naukowej, który prowadził do uformowania się samodzielnej nauki narodowej na Ukrainie. Te radykalne zmiany zachodziły w płaszczyźnie równoległej do oficjalnej ukrainizacji, łącząc się z nią jedynie w skrajnych przypadkach.
W działalności WUAN problem używania języka ukraińskiego w pracy badawczej zajmował jedno z czołowych miejsc. Już na etapie tworzenia koncepcji przyszłej Akademii, kwestia językowa była przedmiotem zasadniczych i ostrych dyskusji. Według W. Wernadskiego surowe wymagania dotyczące języka były zbędne, ponieważ nowa ukraińska Akademia nie powinna była zrywać więzi z rosyjską Akademią Nauk i powinna angażować w swoje szeregi Ukraińców, którzy byli związani z kulturą rosyjską. M. Wasylenko uważał, że Akademia powinna być instytucją narodową z obowiązkowym użyciem języka ukraińskiego we wszystkich wydawnictwach, ale wymagania ukrainizacji nie powinny być surowe i przymusowe. Z kolei M. Hruszewski bardziej stanowczo domagał się obowiązkowego języka ukraińskiego w wydawnictwach, z ewentualnym użyciem języka francuskiego lub niemieckiego, podczas gdy język rosyjski miał być całkowicie wykluczony. Wymagania językowe były podyktowane koncepcją Hruszewskiego, zgodnie z którą ukraiński proces historyczny był typologicznie bliższy życiu Europy Zachodniej niż Rosji [fn: П.С. Сохань, В.І. Ульяновський, С.М. Кіржаєв, М.С.Грушевський і Academia, Київ 1993, с. 37–40.].
Ostatecznie, choć Akademia Nauk Ukraińskiej SRR (UAN) została utworzona zgodnie z koncepcją i przy udziale Wernadskiego i Wasylenki, w jej dokumentach organizacyjnych status obowiązkowy języka ukraińskiego został jasno ugruntowany. Początkowo Statut Akademii z 1918 r. przewidywał drukowanie prac w języku ukraińskim i w języku, którego autor sobie życzył. Kwestia języka wydawnictw została ostatecznie rozwiązana po obaleniu władzy hetmana P. Skoropadskiego, za czasów Dyrektoriatu. Wspólne zebranie akademików 16 grudnia 1918 r. podjęło decyzję o obowiązkowym języku ukraińskim dla wydawnictw. Ustawa z 31 grudnia tego samego roku wprowadziła tę zmianę do statutu [fn: Ibidem, с. 49–50.]. Statut z 1918 r., z uzupełnieniami z 1919 r., obowiązywał przez dziesięć lat. Paragraf 21 statutu ustalał, że „wszystkie wydawnictwa Akademii obowiązkowo muszą być drukowane w języku ukraińskim. jeśli autor sobie życzy, Akademia drukuje tę samą pracę w jednym z następujących języków: francuskim, niemieckim, angielskim, włoskim i łacińskim”. Paragraf 47 statutu ustalał, że cała wewnętrzna dokumentacja Akademii (protokoły itp.) jest obowiązkowo prowadzona w języku ukraińskim [fn: Див.: Н.Д. Полонська-Василенко, Українська Академія наук: (нарис історії), Мюнхен 1955, ч. 1, с. 13.]. Po przejęciu władzy przez Sowietów, Rada Komisarzy Ludowych Ukraińskiej SRR (RKL USRR) 14 czerwca 1921 r. zatwierdziła nową redakcję statutu Akademii. Nie wprowadzono w niej żadnych zmian co do obowiązkowego użycia języka ukraińskiego.
Na początku lat 20., w okresie organizacyjnego tworzenia się Akademii, świadomość ukraińskiego społeczeństwa zmieniała się na korzyść jej prawdziwie narodowego charakteru. Opinia publiczna coraz bardziej przyswajała ideę istnienia własnej, ukraińskiej nauki. Tę zmianę w masowej psychologii zauważył akademik A. Krymski:
„Ta pomoc społeczna jest dla Akademii cenna także jako jeden z dowodów na to, że poważne ukraińskie kręgi kulturalne nie uważają obecnej Ukraińskiej Akademii Nauk za jakiś obcy, rusyfikujący twór. Bo nie ma co ukrywać prawdy: zdarzało się i zdarza słyszeć od pewnej części Ukraińców, a nawet od niektórych Rosjan, że, powiadają, «Ukraińska Akademia Nauk» to tylko szyld, a w środku idzie ruska robota, bo «ukraińskiej kultury niet», mówią Rosjanie, bo «zarządcy» t.zw. Ukraińskiej Akademii Nauk to «rusyfikatorzy», mówią niezadowoleni Ukraińcy” [fn: Ibidem, с. 18.].
Chociaż wśród samych akademików nie było jednolitego poglądu na charakter WUAN. M. Hruszewski zamieścił w czasopiśmie „Ukraina” artykuł, w którym stwierdził, że tylko jego przyjazd (marzec 1924 r.) i wznowienie prac sekcji historycznej nadały Akademii Nauk charakter ukraiński, ponieważ do tej pory wśród akademików nie było świadomych narodowo działaczy. Pewien egocentryzm tego oświadczenia można wyjaśnić sporami osobistymi, które miały miejsce wewnątrz Akademii. Napięte stosunki między M. Hruszewskim a S. Jefremowem, A. Krymskim i innymi czołowymi działaczami WUAN szkodziły ogólnemu rozwojowi ukraińskiej nauki, tym bardziej, że struktury władzy próbowały czerpać z tego konfliktu własne korzyści polityczne [fn: Szczegóły zob.: Р.Я. Пиріг, Життя Михайла Грушевського: останнє десятиліття (1924–1934), Київ 1993, с. 39–89; П.С. Сохань, В.І. Ульяновський, С.М кіржаєв, op. cit., с. 55–135.]. Niemniej jednak nie były one w stanie osłabić ogromnej roli, jaką odegrała WUAN w renesansie naukowym, a w znacznym stopniu także narodowym, lat 20. XX wieku.
Największe osiągnięcia w konstytucjonalizacji nauki narodowej odnotowano przede wszystkim w sferze humanistycznej, która bezpośrednio wpływała na kształtowanie się świadomości narodowej Ukraińców. Rola WUAN w tej kwestii była uznawana również przez oficjalne czynniki. J. Rjappo na pierwszej sesji plenarnej Ukrgołownauki (grudzień 1924 r.) zauważył:
„Ukraińska Akademia Nauk, to młoda Akademia i oczywiście, że zorganizowała się, w pierwszej kolejności, przez kwestię języka ukraińskiego, literatury, historii i t.p., jak każda akademia narodowa, aby zapewnić myśl naukową w dziedzinach narodowych form kulturalnych” [fn: ЦДАВО України, ф. 166, оп. 4, спр. 950, арк. 8.].
Praktyczna działalność WUAN, oprócz wyżej nakreślonej roli jako ogólnonarodowego centrum, polegała na opracowywaniu terminologii naukowej w języku ukraińskim oraz wydawaniu najróżniejszych słowników. W tym kontekście należy szczególnie zwrócić uwagę na działalność Instytutu Ukraińskiego Języka Naukowego WUAN, który został utworzony w 1921 r. Miał on największą liczbę pracowników i był dużą instytucją, której głównym przewodniczącym był A. Krymski, a bezpośrednim kierownikiem H. Chołodny. Instytut dzielił się na 5 wydziałów, zgodnie z kierunkiem opracowywania materiału: przyrodniczy, techniczny, rolniczy, społeczno-ekonomiczny, artystyczny. W Charkowie utworzono stałe przedstawicielstwo Instytutu, a także „Wszechukraińskie Towarzystwo Pomocy Rozwojowi i Upowszechnianiu Ukraińskiego Języka Naukowego” [fn: Н.Д. Полонська-Василенко, op. cit., с. 115.]. Po procesie Związku Wyzwolenia Ukrainy (ZWU) instytut został zlikwidowany, a w 1931 r. stał się częścią Instytutu Językoznawstwa. W historiografii podawane są różne dane dotyczące liczby słowników przygotowanych przez Instytut Ukraińskiego Języka Naukowego. N. Połonska-Wasylenko zaznacza, że w latach 1926–1929 instytucja ta wydała 15 słowników. J. Szewelow uważa, że ich łączna liczba była znacznie większa, co najmniej 49, ponadto instytut zawarł umowę z Państwowym Wydawnictwem na przygotowanie jeszcze 34 słowników [fn: Ю. Шевельов, Українська мова в першій половині двадцятого століття (1900–1941): стан і статус, [Б.м.] 1987, с. 157–158.]. Ważniejsze były jednak nie tylko wskaźniki ilościowe, ale to, że stworzono poważną bazę terminologiczną dla wielu dziedzin nauki, które dotąd nie posługiwały się językiem ukraińskim. Profesor O. Janata na Pierwszym Zjeździe w sprawie badania sił wytwórczych i gospodarki narodowej Ukrainy (grudzień 1924 – styczeń 1925 r.) nazwał moment utworzenia Instytutu chwilą historyczną w rozwoju języka ukraińskiego. Sprawozdawca podkreślał, że ukrainizacja, prowadzona drogą administracyjną, jest tylko jednym ze środków pomocniczych w upowszechnianiu w masach języka naukowego. Najważniejszy środek jest inny. Najściślejszy związek nauki z codziennym życiem narodu nastąpi wtedy, gdy za sprawę rozwoju języka naukowego zabiorą się wszyscy doświadczeni w tej dziedzinie specjaliści [fn: Г. Шпітерс, На історичному з’їзді, «Червоний шлях», Харків 1925, № 1–2, с. 190.].
Szerokie zainteresowanie społeczne działalnością terminologiczną Instytutu Ukraińskiego Języka Naukowego świadczy o powstawaniu organizacji społecznych, które powstały z inicjatywy inteligencji i przy pomocy struktur władzy. Idea utworzenia „towarzystwa wspierania kultury ukraińskiej” znajdowała się w raporcie zastępcy ludowego komisarza oświaty, P. Sołoduba, „Kwestia ukrainizacji (1924 r.)” [fn: ЦДАГО України, ф. 1, оп. 20, спр. 1977, арк. 15.]. W tym samym roku w Charkowie założono komitet pomocy Instytutowi Języka Ukraińskiego, w skład którego wchodzili przedstawiciele komisariatów pod przewodnictwem W. Czubara [fn: ЦДАВО України, ф. 166, оп. 4, спр. 236, арк. 63.]. 15 czerwca 1924 r. komitet został przekształcony w „towarzystwo pomocy rozwojowi i upowszechnianiu języka ukraińskiego”. Informacja ta, za pośrednictwem Komitetu Naukowego Ludowego Komisariatu Oświaty, była rozpowszechniana na poziomie gubernialnym i okręgowym. 7 stycznia 1925 r. orgbiuro KP(b)U zgodziło się na utworzenie towarzystwa i zobowiązało Czubara do zatwierdzenia jego statutu [fn: ЦДАГО України, ф. 1, оп. 7, спр. 47, арк. 6 зв.]. 30 maja 1925 r. statut „towarzystwa wspierania rozwoju i upowszechniania naukowego języka ukraińskiego” (to ostateczna redakcja nazwy tej organizacji społecznej) został zatwierdzony przez Centralne Międzyresortowe Zgromadzenie w Sprawach Związków i Towarzystw przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych (NKWS) [fn: ЦДАВО України, ф. 5, оп. 1, спр. 1178, арк. 22; ф. 166, оп. 4, спр. 109, арк. 546.]. Celem towarzystwa było „wszechstronne wspieranie rozwoju jednolitego naukowego języka ukraińskiego” (jak widać, chodzi o rozwój właśnie języka naukowego), angażowanie do tego samodzielności mas ludowych, zwłaszcza inteligencji, upowszechnianie ukrainizacji w miastach, szkołach i całym aparacie państwowo-społecznym Ukrainy [fn: Ibidem, ф. 166, оп. 4, спр. 109, арк. 547.]. Założycielami i pierwszymi rzeczywistymi członkami towarzystwa byli W. Czubar, O. Szumski, P. Sołodub, M. Połoz, W. Porajko, W. Butwin, W. Mazurenko, S. Pyłypenko, profesorowie O. Janata i O. Syniawski. Towarzystwo rozwinęło działalność w wielu kierunkach, zgodnie ze swoim programem i statutem. Na przykład jego przedstawiciele, na zaproszenie Ukrgołownauki, brali udział w naradach dotyczących wydawania słowników ukraińsko-rosyjskich. Niestety, późniejsza walka z „odchyleniem narodowym” nie pozwoliła na pełne rozwinięcie pracy towarzystwa.
Istotny wpływ na kształtowanie się nauki narodowej miała także praca nad unifikacją ukraińskiej ortografii. Jak słusznie zauważył I. Koszeliweć: „Ta jakoby czysto językoznawcza sprawa w ówczesnych warunkach Ukrainy nabrała znaczenia państwowo-narodowego” [fn: І. Кошелівець, Микола Скрипник, [Б.м.] 1972, с. 190.]. Poprzedni ucisk imperialny, zakazy cenzury, rozczłonkowanie ukraińskiego terytorium etnicznego, brak państwowości sprawiły, że język ukraiński wszedł w XX w. bez powszechnie przyjętych norm ortograficznych. Powstała poważna luka między własnym rozwojem języka a jego normatywną bazą. Próby poszczególnych osób jeszcze w XIX w. (Maksymowycza, Kulisza, Żelechiwskiego) uregulowania ukraińskiej ortografii tylko częściowo rozwiązywały problem i otwierały drogę do dalszego rozwoju ukraińskiej tradycji językowo-pisemnej. Jednak te uregulowania nie miały charakteru obowiązkowego i były różnie postrzegane w naddnieprzańskiej Ukrainie i w Galicji.
Początek życia państwowego od 1917 r. zrodził szereg nowych problemów. Rozszerzyła się sfera użycia i funkcje języka ukraińskiego. Stał się on językiem urzędów państwowych, spraw wojskowych, sądownictwa, był szeroko wprowadzany do piśmiennictwa, nauki, oświaty i innych sfer kulturalno-narodowego życia. Zdecydowana większość mówiących, którzy decydowali o polityce językowej, była wychowana w rosyjskiej tradycji kulturowej i, nawet nie chcąc tego, przenosiła ją do języka ukraińskiego. Wybitna językoznawczyni O. Kuryło celnie zauważyła:
„Współczesny ukraiński naddnieprzański język literacki – w największym stopniu w specjalistycznych i popularnonaukowych wydawnictwach – swoją składnią i frazeologią, częściowo też słowotwórstwem, mało przypomina ukraiński język ludowy; próbuje iść drogą rosyjskiego języka naukowego z jego przeważnie odległą od ludowej składnią zdania” [fn: Cyt. za: ibidem, с. 192.].
Prowadzenie kursu ukrainizacyjnego również skomplikowało ten problem. Dość wymowny jest pogląd wyrażony przez inspektora mikołajewskiej okręgowej inspekcji oświaty: „[...] przez ukrainizację szerzy się t.zw. język ukrainizowany. Ten język jest sztuczny i zaśmiecony rusycyzmami” [fn: «Бюллетень Миколаївської округової інспекції народної освіти», Миколаїв 1928, № 1, с. 17.]. Utrzymanie takiej sytuacji przy braku unifikacji ukraińskiej ortografii mogło doprowadzić do prawdziwej katastrofy – faktycznego rozwarstwienia masy językowej, co miałoby niezwykle negatywny wpływ na ukraińską tożsamość. Szczególne znaczenie reforma ortografii miała dla sfery naukowej, ponieważ tylko jednolite normy ortograficzne mogły stworzyć organiczną podstawę dla jej dalszego postępu jako nauki narodowej.
„Najważniejsze zasady ukraińskiej ortografii”, wydane naprędce w latach 1919–1920 przez Akademię Nauk i zatwierdzone w 1921 r. przez Narkomos, były dość nieprzemyślane, niewystarczające, a czasem i sporne. Niektóre dodatki, wprowadzone do nich przez M. Hrunskiego i H. Sabałdyra w „Ukraińskiej ortografii” (1925 r.), również były niewystarczające. Ponadto nie wszyscy i nie wszędzie się do nich stosowali. Na przykład Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki (NTSh) we Lwowie postanowiło opracować własną ortografię, odmienną od tej wydanej przez Akademię. W 1922 r. dyskutowano nawet nad odpowiednim projektem.
W tych warunkach 23 lipca 1925 r. RKL USRR wydała postanowienie o utworzeniu przy Ludowym Komisariacie Oświaty Państwowej Komisji ds. Opracowania Zasad Ortografii Języka Ukraińskiego. Formalnym przewodniczącym komisji był ludowy komisarz oświaty, najpierw O. Szumski, następnie jego następca M. Skrypnyk, ale faktycznie jej pracami kierował O. Syniawski. Narkomos uznał za konieczne zaproszenie do pracy w komisji zachodnioukraińskich naukowców: W. Simowycza, W. Hnatiuka, S. Smal-Stockiego. Ale CK KP(b)U zgodził się dopuścić dwóch pierwszych. Co do Smal-Stockiego, wydano następującą rekomendację – „znany ukraiński czarnosecieniec”. Nie należy go wpuszczać [fn: ЦДАГО України, ф. 1, оп. 20, спр. 2010, арк. 49–51.]. Komisja dość szybko opracowała projekt ortografii i w sierpniu 1926 r. został on wydrukowany w celu szerokiej dyskusji publicznej. Zakończyła się ona na Wszechukraińskiej Konferencji Ortograficznej w Charkowie, która odbywała się od 25 maja do 6 czerwca 1927 r. I. Koszeliweć uważa, że rozwiązanie kwestii ortograficznej przyspieszył M. Skrypnyk, który w pierwszych miesiącach swojej kadencji w NKO zainicjował zwołanie tej konferencji [fn: І. Кошелівець, op. cit., с. 193.]. Ciekawie jest zauważyć, że tuż przedtem politbiuro CK KP(b)U podjęło decyzję o prośbie do Skrypnika o zaproszenie z zagranicy S. Smal-Stockiego (jednak zgodzili się na jego przyjazd), W. Simowycza, I. Pankewycza, W. Stefanyka oraz przedstawiciela NTSh wybranego przez nich [fn: ЦДАГО України, ф. 1, оп. 6, спр. 121, арк. 68.]. Konferencja okazała się naprawdę bardzo reprezentatywna. Wśród obecnych było: czterech przedstawicieli Narkomosu, pięciu akademików, 28 profesorów językoznawstwa i filologii, 8 nauczycieli, 7 dziennikarzy i 8 pisarzy [fn: О.І. Синявський, Коротка історія українського правопису. Культура українського слова, Харків–Київ 1931, с. 109.]. Przybyło także trzech przedstawicieli Ukrainy Zachodniej: K. Studynski, I. Swiencicky i W. Simowycz.
Po zakończeniu konferencji, która nie doszła do porozumienia we wszystkich kwestiach, jej wyniki zostały przekazane państwowej komisji ortograficznej w składzie: M. Skrypnyk (przewodniczący), A. Prychodko, A. Krymski, O. Syniawski i S. Pyłypenko. Praca nad ostatecznym uporządkowaniem ortografii trwała jeszcze ponad rok. Po dziesięciu posiedzeniach i długich dyskusjach, w drodze kompromisu, ustalone zostały normy ortograficzne. We wrześniu 1928 r. ortografia została zatwierdzona przez postanowienia RKL USRR i Ludowego Komisarza Oświaty. Po wydrukowaniu ortografii w 1929 r. stała się ona obowiązkowa do używania przez wszystkie instytucje i wydawnictwa w USRR i innych częściach Związku. Na wniosek sekcji filologicznej zasady nowej ortografii przyjęło do swoich wydawnictw również NTSh [fn: В. Сімович, Історія українського правопису, [в:] Енциклопедія українознавства. Загальна частина. Перевид. в Україні, т. 1, Київ 1994, с. 363.].
Według J. Szewelowa: „Jeszcze nigdy ortografia i morfologia języka ukraińskiego nie były uporządkowane tak dokładnie i szczegółowo” [fn: Ю. Шевельов, op. cit., с. 160–161.]. Uregulowanie ukraińskiej ortografii, choć nie do końca udane, przyczyniło się do unifikacji terminologii naukowej i tekstów, co ułatwiło wzajemne zrozumienie między naukowcami i nadało ukraińskiej nauce większej szacowności w myśli światowej.
Nowym zjawiskiem, ważnym dla narodowego zdefiniowania ukraińskiej nauki, był wzrost zainteresowania badaniem kultury i historii mniejszości narodowych. W pierwszym Wydziale Historyczno-Filologicznym WUAN problemami tymi zajmowały się: Żydowska (żydowska), później hebraistyczna komisja historyczno-archeograficzna (przewodniczący A. Krymski, kierujący I. Hałant), komisja filologii arabsko-irańskiej (kierownik T. Kezma). W sekcji historycznej M. Hruszewskiego działała Ukraińsko-Mołdawska Komisja (1928 r.).
Jednak właśnie w dziedzinie badań nad mniejszościami narodowymi struktury władzy próbowały wywierać nacisk na WUAN. Dość wymowny w tym sensie jest problem z utworzeniem katedry kultury żydowskiej przy WUAN. Już w 1924 r. komitet naukowy Narkomosu uznał za konieczne podłożenie bazy naukowej pod spontaniczny rozwój języka żydowskiego poprzez utworzenie naukowej gramatyki żydowskiej, akademickiego słownika, opracowanie i skompilowanie terminologii dla różnych dziedzin wiedzy. Osiągnięcia w tym sensie zagranicznych instytucji naukowych z góry odrzucano, ponieważ „ich ideologia jest całkowicie obca naszym masom pracującym”. Dość wymowne są roszczenia USRR do swoistego „żydowskiego Piemontu” (a nie tylko ukraińskiego). „Pozostawienie hegemonii w dziedzinie pracy naukowej w krajach burżuazyjnych całkowicie zaprzecza temu faktowi, że w latach rewolucji ZSRR stał się centrum żydowskiego budownictwa kulturalnego w skali światowej. Dotyczy to zwłaszcza Ukrainy, gdzie skoncentrowano około 2/3 ludności żydowskiej ZSRR” [fn: ЦДАВО України, ф. 166, оп. 4, спр. 241, арк. 8.]. W związku z tym komisja Narkomosu podjęła decyzję o utworzeniu katedry kultury żydowskiej z początkiem roku akademickiego 1926/27. Biuro kijowskiego komitetu okręgowego KP(b)U 30 listopada 1926 r. zatwierdziło katedrę kultury żydowskiej przy WUAN w następującym składzie: kierownik katedry i sekcji historii żydowskiej – Fridland, kierownik sekcji języka – N. Sztif, kierownik sekcji literatury – Oislander [fn: Державний архів Київської області, ф. п. 10408, оп. 1, спр. 76, арк. 2.]. Później Komisja Hebraistyczna została w ogóle zlikwidowana, a pozostała tylko katedra żydowskiej kultury proletariackiej, którą przez pewien czas kierował J. Liberberg. W 1929 r. katedra została przekształcona w instytut żydowskiej kultury proletariackiej.
Lata 20. XX w. były ważnym, w pewnym stopniu nawet przełomowym, etapem w rozwoju sieci ukraińskich wydawnictw naukowych. Wtedy, w skali ogólnokrajowej, przede wszystkim w systemie Akademii Nauk, pojawiły się wydawnictwa z najróżniejszych dziedzin nauki, przy czym nie tylko z nauk humanistycznych, ale i przyrodniczych oraz ścisłych. Faktycznie młoda ukraińska nauka zbliżała się do standardów europejskich, dość szybko nadrabiając wcześniejsze opóźnienia.
Stopniowo rosła ogólna liczba wydawnictw, na których znajdowała się sygnatura UAN (WUAN). Na wzrost wydawnictw wpłynęła ogólna sytuacja społeczno-polityczna i gospodarcza w kraju oraz, odpowiednio, stan zaopatrzenia Akademii. W latach 1918–1919 ukazało się 12 prac, w 1920 r. nic nie wydrukowano, w 1921 r. – 3 prace, w 1922 r. – 2, w 1923 r. – 22, w 1924 r. – 35, w 1925 r. – 52, w 1926 r. – 74, w 1927 r. – 57 prac [fn: «Звідомлення ВУАН за 1926 рік», Київ 1927, с. 122–132.]. Każdy z trzech wydziałów Akademii miał swoje wydawnictwa.
Pierwszy Wydział Historyczno-Filologiczny w latach 20. wydał 26 tomów „Zapisek Wydziału Historyczno-Filologicznego” (pierwsza książka ukazała się w 1919 r.), 130 tomów „Zbiorów Wydziału Historyczno-Filologicznego”, 9 tomów „Wiadomości Etnograficznych” oraz wydawnictwa poszczególnych sekcji, komisji, gabinetów i innych instytucji. Praktycznie każda z dziedzin humanistycznych, która była badana w murach akademickich, miała własny organ drukowany, w którym publikowano wyniki tych badań. Choć sfera humanistyczna miała najbardziej stabilną i dawną tradycję, takiego poziomu komunikacji naukowej jeszcze nie znała. Dość reprezentacyjna była seria monografii, wydrukowanych jako Zbiory wydziału. W tej serii dokonano także wznowienia dorobku naukowego luminarzy ukraińskiej nauki: W. Antonowicza, M. Kostomarowa, B. Hrinczenki, M. Drahomanowa, I. Franki itp. Wśród wydawnictw tego wydziału zauważalne miejsce zajmowały prace instytucji historycznych M. Hruszewskiego. O nich mowa będzie później.
W systemie pierwszego Wydziału ukazywały się również następujące wydawnictwa: „Biuletyn Komisji Etnograficznej WUAN”, „Zbiór Zachodoznawstwa” – pod redakcją F. Sawczenki, „Studia krymskie” – pod redakcją A. Krymskiego, „Kronika archeologii i sztuki” – pod redakcją W. Kozłowskiej, „Wiadomości Instytutu Ukraińskiego Języka Naukowego”, „Antropologia. Zbiór naukowy gabinetu im. Ch. Wowka” – pod redakcją A. Nosiwa, „Biuletyn (Prace) gabinetu antropologii i etnologii im. Ch. Wowka”, „Wiadomości gabinetu muzyczno-etnograficznego”, „Zbiór prac Żydowskiej (żydowskiej) historyczno-archeograficznej komisji” – pod redakcją I. Hałanta, „Zbiór historyczno-geograficzny” – pod redakcją O. Hruszewskiego, „Zbiór Komisji Dialektologicznej” – pod redakcją A. Krymskiego, „Dekabryści na Ukrainie. Zbiór komisji do badań prądów społecznych na Ukrainie” – t. 1 (1926 r.) pod redakcją S. Jefremowa i W. Mjakowśkiego, t. 2 (1930 r.) pod redakcją D. Bahalija, „Biuletyn komisji krajoznawstwa”, „Zbiór komisji kulturalno-historycznej”, „Zbiór prac komisji do wydawania zabytków nowożytnego piśmiennictwa”, „Prace komisji do badania historii społeczno-ekonomicznej Ukrainy XVIII–XIX w.” (pierwszy tom, drugi – zniszczony przez władze), „Prace komisji języka żywego” i inne.
Drugi Wydział Fizyczno-Matematyczny WUAN w latach 20. wydawał: „Zapiski Wydziału Fizyczno-Matematycznego WUAN” (10 tomów), „Zbiór Wydziału Fizyczno-Matematycznego”, „Prace Wydziału Fizyczno-Matematycznego”, „Ukraińskie Wiadomości Geologiczne”, biuletyn sekcji geologicznej WUAN, „Ukraiński Dziennik Zoologiczny”, „Dziennik Botaniczny”, „Zbiór prac Dnieprzańskiej stacji biologicznej”, „Zbiór prac Instytutu Biologicznego im. Ch. Omielczenki”, „Zbiór prac Muzeum Zoologicznego”, „Zbiór prac Instytutu mechaniki technicznej”, „Zbiór pamięci akad. Teofila Hawryłowycza Janowskiego” itp. Monografie naukowców tego wydziału były umieszczane w seryjnym wydaniu „Prac”. Wśród nich najbardziej zauważalne były prace: P. Tutkiwskiego, M. Ohłoblina, B. Ormonta, O. Fomina, M. Szarlemania, M. Kryłowa, M. Boholubowa, M. Lebediewa, S. Paramonowa, W. Szaposznikowa, D. Hrawego, J. Sokołowa, M. Krawczuka, W. Płotnikowa, M. Kaszczenki.
Trzeci Wydział Społeczno-Ekonomiczny WUAN miał następujące wydawnictwa: „Zapiski Wydziału Społeczno-Ekonomicznego” – pod redakcją M. Wasylenki, oraz „Zbiory Wydziału Społeczno-Ekonomicznego”. W tej ostatniej serii drukowano prace poszczególnych komisji, instytutów i seminariów Wydziału, monografie pracowników. Wśród nich warto wymienić: „Prace komisji do studiowania historii zachodnioruskiego i ukraińskiego prawa” (pod redakcją M. Wasylenki), „Prace komisji do studiowania prawa zwyczajowego Ukrainy” (pod redakcją A. Krystera – pierwsze dwa wydania i O. Małynowskiego – trzecie wydanie), „Prace Instytutu Demograficznego” (pod redakcją M. Ptuchy), „Zbiór Instytutu Demograficznego”, „Prace seminarium, pod kierownictwem akad. K. Wobłego, do studiowania gospodarki narodowej Ukrainy”, „Prace komisji do studiowania gospodarki narodowej Ukrainy” (pod redakcją K. Wobłego), „Prace komisji do studiowania spraw finansowych” (pod redakcją Ł. Jasnopolskiego), „Prace komisji do studiowania prawa radzieckiego” (pod redakcją A. Krytsera).
Ważne znaczenie w sprawie nacjonalizacji działalności badawczo-naukowej miały wydawnictwa naukowe regionalnych przedstawicielstw WUAN i tych towarzystw naukowych, które były z nią związane. Zauważalną rolę w tym sensie odegrało charkowskie centrum naukowe. Nie zatrzymując się na znaczącym dorobku w sferze humanistycznej, wyróżnimy jego wkład w rozwój nauk ścisłych. Jedno z wartościowych wydawnictw – miesięcznik sekcji technicznej Charkowskiego Towarzystwa Naukowego „Naukowy Biuletyn Techniczny” (Charków, 1926–1933). Było to pierwsze ogólnotechniczne ukraińskie czasopismo, w którym wszystkie artykuły drukowano wyłącznie w języku ukraińskim. Dlatego miał on ważne znaczenie w sprawie ukrainizacji nauk technicznych [fn: О.Ф. Коновець, Просвітницький рух в Україні (XIX – перша третина XX ст.), Київ 1992, с. 87.]. Ta dziedzina wiedzy naukowej, prawdopodobnie, była najmniej ukraińskojęzyczna. We wstępie redakcji do pierwszego numeru podkreślano:
„Czasopismo ma być żywym, rzeczowym podręcznikiem nauki technicznej i ukraińskiego naukowego, technicznego języka dla czerwonych inżynierów, techników i studentów... oni muszą opanować tak naukę techniczną, jak i język i zająć czołowe pozycje w rozwoju ukraińskiej kultury proletariackiej. Ale i starzy specjaliści-inżynierowie i profesorowie, [...] muszą wziąć w tym udział. Nie można wymagać, oczywiście, żeby pod koniec swojego wieku uczyli się mówić i pisać po ukraińsku. Ale czytać i rozumieć po ukraińsku, uznając, że ukrainizacja nauki, w tym technicznej, jest rzeczą historycznie konieczną i niezbędną, że to rozumieją i to prowadzą państwo i partia komunistyczna – oni powinni” [fn: Від редакції, «Науково-технічний вісник», Харків 1926, № 1, с. 1–2.].
Począwszy od 1928 r. obserwuje się znaczny wzrost ukraińskojęzycznych wydawnictw technicznych. Jeśli w 1924 r. udział literatury ukraińskiej, która była wydawana w USRR, wynosił tylko 5%, to w 1927 r. wzrósł do 31%. Charakterystyczne, że na początku wyspecjalizowane ukraińskojęzyczne wydawnictwa periodyczne miały głównie charakter popularnonaukowy i, dopiero pod koniec lat 20., większość z nich przekształciła się w wydawnictwa naukowe [fn: О.Ф. коновець, op. cit., с. 89, 113.].
Wydawnictwa naukowe w latach 20. XX wieku ukazywały się również w innych ośrodkach: w Jekaterynosławiu (Dniepropietrowsku), Odessie, Połtawie, Winnicy, Nieżynie, Czernihowie, Żytomierzu, Szepetiwce itp. Był to kolejny znak tamtych czasów. W ten sposób ukraińskie wydawnictwa naukowe na terytorium USRR po raz pierwszy objęły niemal wszystkie dziedziny wiedzy, na pewien czas zajęły dominującą pozycję, a ich zasięg geograficzny rozszerzył się – ośrodkami naukowo-produkcyjnymi stały się nie tylko centra „stołeczne”, ale i „prowincjonalne”. To wszystko stworzyło niezbędną podstawę do komunikacji naukowej między badaczami a szerszymi warstwami społeczeństwa.
Kształtowanie się ukraińskiej nauki narodowej, jako żywego procesu twórczego, oprócz czynników obiektywnych, opierało się także na czynnikach subiektywnych, przede wszystkim na postawie środowiska naukowego. A ta nie była jednoznaczna. Należy przyznać, że nie wszyscy naukowcy przychylnie przyjęli radykalne zmiany w życiu naukowym. Chociaż, być może, nie odrzucała ich sama idea, lecz sposób jej realizacji, praktykowany przez struktury władzy. Część profesury, badaczy i wykładowców szkół wyższych, głównie Rosjanie, a czasem i Ukraińcy z pochodzenia, nie akceptowała kursu ukrainizacyjnego. Przyczyny tych zjawisk tkwią zarówno w światopoglądzie naukowców, który ukształtował się pod wpływem wcześniejszej rzeczywistości imperialnej, jak i w pewnych wąskospecjalistycznych rozważaniach, na przykład w pragnieniu posiadania szerszej, ogólnozwiązkowej bazy dla badań naukowych. Według organów partyjnych, opór wobec ukrainizacji w murach Politechniki Kijowskiej (KPI) w latach 1923–1924 stawiali profesorowie: Paton, Prokopiew, Kyrijenko, Cesminski. W szczególności profesor Kyrijenko protestował przeciwko referatowi przewodniczącego komitetu zakładowego, który wygłaszał go w języku ukraińskim, a profesor Paton rzekomo zerwał obronę pracy dyplomowej, która była wykonana w języku ukraińskim [fn: ЦДАГО України, ф. 1, оп. 20, спр. 1978, арк. 47.]. W czerwcu 1926 r. w oświadczeniu do rektora charkowskiego INO (Instytutu Edukacji Publicznej) profesor, akademik WUAN S. Bernsztein określił ukrainizację błędem, który negatywnie wpłynie na rozwój kulturalny Ukrainy [fn: Ibidem, спр. 2264, арк. 202.]. Analogiczne ustne oświadczenie wygłosił również profesor jekaterynosławskiego Instytutu Górnictwa, akademik WUAN L. Pisarżewski. Inny, podręcznikowy przykład ukrainofobii, należy do profesora odeskiego Instytutu Gospodarki Narodowej P. Tołstoja. W 1928 r. na posiedzeniu komisji do spraw sprawdzania ukrainizacji OING (Odeskiego Instytutu Gospodarki Narodowej) oświadczył: „Ustawodawstwo dotyczące polityki narodowej uważam za przemoc, a wszystkich tych towarzyszy, którzy przeszli na wykładanie w języku ukraińskim – uważam za renegatów” [fn: ЦДАВО України, ф. 331, оп. 1, спр. 331, арк. 4.]. Jak słusznie zauważają badacze O. Rublow i J. Czerczenko: „[...] otwarte wystąpienia przeciwko ukrainizacji rosyjskiej lub zrusyfikowanej inteligencji Ukrainy były pojedyncze, mogli sobie na nie pozwolić, głównie przedstawiciele elity intelektualnej. W rzeczywistości jednak miał miejsce milczący sabotaż ukrainizacji” [fn: О.С. Рубльов, Ю.А Черченко, Сталінщина й доля західноукраїнської інтелігенції: 2050-ті роки ХХ ст., Київ 1994, с. 34.]. Jednak większość naukowców wciąż pozytywnie odbierała działania ukrainizacyjne, oceniając je jako warunek wstępny do kształtowania się nauki narodowej.
Szczególna rola w tworzeniu samodzielnej nauki ukraińskiej należy do wybitnych badaczy i organizatorów badań naukowych, takich jak: A. Krymski, S. Jefremow, M. Hruszewski, D. Bahalij, M. Wasylenko, D. Jawornycki, M. Słabczenko, A. Syniawski itp. Ich wpływ ujawnił się w dwóch, wzajemnie powiązanych, płaszczyznach. Jedną była właściwa działalność naukowa tych autorytetów, ponieważ ich osiągnięcia miały ogólnoświatowe uznanie, co otwierało drogę do uznania odrębności nauki ukraińskiej. Drugą była ich wytrwała działalność społeczna, ukierunkowana na obronę języka ukraińskiego i obronę interesów narodowych w sferze naukowej i innych.
Należy osobno wspomnieć o postawie M. Hruszewskiego w kwestii rozwoju ukraińskiej nauki. Już wcześniej mówiono o jego koncepcji utworzenia Ukraińskiej Akademii Nauk, w której szczególnie podkreślał obowiązkowość użycia języka ukraińskiego w wydawaniu prac naukowych. Opinia publiczna znała także bezkompromisową postawę tego wybitnego historyka w obronie języka i kultury ukraińskiej w okresie przedrewolucyjnym oraz realne kroki na rzecz jej wprowadzenia na poziomie państwowym w czasach Centralnej Rady. Przebywając na emigracji, Mychajło Serhijowycz początkowo dość sceptycznie oceniał perspektywy, które otwierały się przed ukraińskim narodem z początkiem oficjalnego kursu na ukrainizację. Stopniowo jednak w Hruszewskim rosła nadzieja na możliwość rozwoju nauki ukraińskiej w warunkach USRR. W każdym razie ukrainizacja była jednym z istotnych czynników, który skłonił go do powrotu na Ukrainę. Fakt powrotu Hruszewskiego miał znaczny rezonans społeczno-polityczny i wpływ na rozwój nauki. Jedynie niewielka część ukraińskiej inteligencji przyjęła go z podejrzliwością, a poza USRR negatywnych opinii było znacznie więcej. Sam Hruszewski optymistycznie oceniał opinię publiczną. W liście do W. Kuziwa zanotował:
„Z narodowego punktu widzenia mam dobrą wiarę w przyszłość... Zresztą, w żadne sprawy polityczne się nie mieszam, do gazet nie piszę, pracuję wyłącznie naukowo. Wszystkie ukraińskie prądy polityczne przyjęły mój powrót tutaj sympatycznie – chyba może jakieś wyjątkowe jednostki gdzieś się krzywią, tak że ja ich nie widzę” [fn: Центральний державний історичний архів України у Києві, ф. 1235, оп. 1, спр. 266 арк. 335.].
Historyk od razu przystąpił do swojej ulubionej pracy naukowej, tym razem w murach WUAN, której rzeczywistym członkiem został wybrany jeszcze w 1923 r., i objął kierownictwo katedry historii Ukrainy, sekcji historycznej Akademii, a także szeregu komisji naukowych i instytucji. Hruszewski odegrał czołową rolę w organizacji pracy badawczej nad historią Ukrainy. Instytucje historyczne Hruszewskiego wydawały: czasopismo naukowe o ukrainoznawstwie „Ukraina” – 43 książki w latach 1924–1930; „Pierwotna społeczność i jej przeżytki na Ukrainie” – w latach 1926–1929 wydano 12 zeszytów (8 książek); „Zbiór Naukowy sekcji historycznej” – 14 zeszytów w latach 1924–1929; „Ukraińskie Archiwum” – organ Komisji Archeograficznej WUAN, 3 tomy w latach 1929–1931; „Ukraiński Zbiór Archeograficzny” – 3 tomy w latach 1926–1930; „Za sto lat. Materiały z życia społecznego i literackiego Ukrainy XIX i początku XX w.” – 6 książek w latach 1927–1930; „Studia z historii Ukrainy naukowo-badawczej katedry historii Ukrainy w Kijowie” – 3 tomy w latach 1926–1930; zbiory regionalne – „Czernihów i Północne Lewobrzeże: Przeglądy, rozprawy, materiały”, „Kijów i jego okolice w historii i zabytkach”, „Kijowskie zbiory historii, archeologii, obyczajów i sztuki” (pierwszy zbiór w 1930 r.), „Materiały do kulturalnej i społecznej historii Zachodniej Ukrainy” (1928 r.), zniszczony przez władze zbiór „Południowa Ukraina” [fn: Więcej informacji na temat działalności M. Hrushevsky'ego w WUAN można znaleźć tutaj: Р.Я. Пиріг, В.В. Тельвак, Михайло Грушевський: біографічний нарис, Київ 2016, с. 417–446.]. Co ciekawe, M. Hruszewski, chcąc najwyraźniej podkreślić kontynuację ukraińskiej tradycji naukowej, wiele z wymienionych wydawnictw publikował pod sygnaturą „Zapisek Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego w Kijowie”.
Wobec wagi tego dorobku naukowego, można w pełni zgodzić się z opinią P. Sochania, W. Ulianowskiego i S. Kirżajewa:
„Oprócz czysto naukowych, wydawnictwa instytucji M.S. Hruszewskiego pełniły na Ukrainie i na świecie funkcję edukacyjną, zaznajamiając przeciętnego czytelnika z problemami i kartami historii Ukrainy, rozwijając świadomość narodową, ukraiński patriotyzm i mentalność narodową. Wydawnictwa te przyczyniły się również do stworzenia Ukraińcom, nauce ukraińskiej i kulturze swoistego wizerunku w Europie” [fn: П.С. Сохань, В.І. Ульяновський, С.М. Кіржаєв, op. cit., с. 164.].
Reżim rządzący zdawał sobie sprawę, że popularność byłego przewodniczącego Centralnej Rady, znanego uczonego i działacza społecznego, sprawia, iż M. Hruszewski staje się centrum przyciągania sił naukowych, które dążą do odrodzenia narodowego. Wydział prasowy CK KP(b)U wielokrotnie informował wyższe instancje o dużym wpływie czasopisma „Ukraina” na ukraińską inteligencję [fn: ЦДАГО України, ф. 1, оп. 20, спр. 2248, арк. 24; ф. 1, оп. 20, спр. 2260, арк. 60.]. Bez wątpienia to czasopismo naukowe zajmowało zauważalne miejsce w rozwoju myśli społecznej. Wnioski A. Żukowskiego zasługują na uwagę:
„[...] pod kątem suwerenności i pełnej niezależności ukraińskiej kultury od Rosji oraz orientacji na Europę, czasopismo «Ukraina» rezonowało z ogólnym procesem narodowym lat dwudziestych. Do pewnego stopnia czasopismo «Ukraina» było nie tylko naukowym czasopismem ukrainoznawstwa, pełniło rolę ogólnonarodową, a nawet polityczną” [fn: А. Жуковський, Михайло Грушевський і журнал «Україна», «Український історик», Нью-Йорк–Мюнхен 1986, № 1–2, с. 19.].
Co ciekawe, budując strukturę instytucji historycznych WUAN, Mychajło Serhijowycz motywował ich potrzebę z punktu widzenia sprawy narodowej. W notatkach swojego programu naukowego, który Hruszewski złożył do Komitetu Naukowego Narkomosu, zanotowano:
„Kijów od dawna miał żywą tradycję studiów historycznych, a teraz jego rola jako tradycyjnego centrum ukraińskiej kultury jest szczególnie żywotna zarówno z uwagi na zadania ukrainizacji, jak i na potrzeby kulturalne Zachodniej Ukrainy, odciętej od nas, która wszystkimi siłami dąży do Kijowa jako do swojego centrum narodowego, do którego chciałaby jak najszybciej się przyłączyć” [fn: ЦДАВО України, ф. 166, оп. 4, спр. 236, арк. 86–86 зв.].
W związku z tym w Kijowie zaproponowano utworzenie przy WUAN katedry historii Ukrainy z szeregiem sekcji.
Następnie M. Hruszewski konsekwentnie bronił suwerennego statusu ukraińskiej nauki w ogóle, a WUAN w szczególności. W swojej publikacji na temat kijowskiej sesji Ukrnauki (styczeń 1926 r.), zamieszczonej w czasopiśmie „Ukraina”, księga 1(16) z tego roku, Mychajło Serhijowycz potępił dyskryminacyjną praktykę w stosunku do nauki ukraińskiej. Na potwierdzenie tej opinii podał przykłady „przykrych anomalii” w rozwoju nauki rolniczej – gdy w Rosji, a nie na Ukrainie, za ogólnozwiązkowe środki utworzono osiem instytutów o podobnym profilu. Hruszewskiego niepokoił również problem przekształcenia Akademii Leningradzkiej w ogólnozwiązkową:
„Czy nasza Akademia będzie tylko prowincjonalną instytucją, tak by rzec, «dla domowego użytku», filią Rosyjskiej, czy jak się teraz nazywa – Ogólnozwiązkowej Akademii: będzie opracowywać ukrainoznawstwo i służyć jako szkoła przygotowawcza, z której lepiej przygotowani pracownicy będą przechodzić do Leningradu, jakoby – do prawdziwej pracy akademickiej?” [fn: М. Грушевський, Перспективи і вимоги української науки.Київська сесія Укр. науки, [в:] Український археографічний щорічник, вип. 1, Київ 1992, с. 27.]
Wyjście z trudnej sytuacji widział w utworzeniu swoistej asocjacji akademii, z zachowaniem ich równego statusu. Ukraińskiej Akademii nadać status ogólnozwiązkowy i utrzymywać ją z funduszy ogólnozwiązkowych. Mogłoby go zadowolić takie rozwiązanie problemu: „[...] aby nasza Akademia mogła w pełni wypełnić tę misję, która w wyobraźni pokoleń ukraińskich pracowników kultury łączyła się z ideą Ukraińskiej Akademii Nauk: aby wprowadziła Naród Ukraiński w krąg kulturalnych narodów świata i zajęła mu odpowiednie miejsce w tym kręgu!” [fn: Ibidem, с. 29.]. Należy zauważyć, że Mychajło Serhijowycz już wielokrotnie podnosił kwestię niedopuszczalności jednostronnego ogłoszenia Rosyjskiej Akademii Nauk jako ogólnozwiązkowej. Jeszcze we wrześniu 1925 r. na posiedzeniu sekcji historycznej zaproponował poparcie protestu Ukrgołownauki w tej sprawie. P. Sochań, W. Ulianowski i S. Kirżajew całkiem słusznie uważają, że to właśnie Hruszewski był autorem zbiorowego listu 42 uczonych, złożonego 10 listopada 1925 r. na wspólnym zebraniu WUAN z protestem przeciwko przekształceniu RAN w Akademię Nauk ZSRR oraz opracowaniu statutu tej ostatniej bez powszechnej dyskusji [fn: П.С. Сохань, В.І. Ульяновський, С.М Кіржаєв, op. cit., с. 136–139.].
Niepokój Hruszewskiego wywoływały przejawy wielkorosyjskości wśród wyższego kierownictwa państwowo-partyjnego, przede wszystkim ogólnozwiązkowego. Swoje wątpliwości co do niebezpieczeństwa podobnych imperialnych nawrotów przedstawił w artykule poświęconym zniesieniu ukazu emskiego [fn: Zob.: М. Грушевський, Ганебній пам’яті, «Україна«, Київ 1926, кн. 4, с. 46–51.]. W artykule tym pozytywnie oceniał politykę ukrainizacji, która tworzy ścisły sojusz wsi z miastem i równoważy różnokierunkowe prądy nacjonalistyczne. Zagrożeniem dla tej stabilności, zdaniem Hruszewskiego, były próby zaostrzenia „ideologii narodowej wbrew wszystkim racjom budownictwa socjalistycznego” ze strony J. Łarina, A. Jenukidze itp. Ale taka umiarkowana krytyka wielkorusów wywołała negatywną reakcję ze strony kierownictwa partyjno-państwowego USRR. Nawet O. Szumski, starając się wykazać własną lojalność, oskarżył Hruszewskiego o „szarganie centrów związkowych”, odpychanie sympatii ukraińskiej społeczności od „czerwonej Moskwy” i zaliczył go do obozu nacjonalistycznego [fn: О. Шумський, Ідеологічна боротьба в українському культурному процесі, «Більшовик України», Харків 1927, № 2, с. 16–17.].
Inna część niepokornej ukraińskiej inteligencji podzielała punkt widzenia, którego wyrazicielem był S. Jefremow. Ten wybitny działacz społeczny i uczony ostrożnie podchodził do oficjalnych działań ukrainizacyjnych. Jego oceny polityki ukrainizacji były bardziej surowe, choć w dużej mierze, jak pokazał czas, sprawiedliwe. W czerwcu 1924 r. zanotował: „Oficjalna «ukrainizacja» tutaj nic nie pomaga, bo to jest ozdoba, a istota, jak i wcześniej, jest całkowicie rusyfikująca. Myślałbym, że to jakiś diabelski plan, podyktowany przez bardzo dalekowzroczny umysł” [fn: С.О. Єфремов, Щоденники, 1923–1929, Київ 1997, с. 131.]. Na początku 1925 r. uczony zaznaczył, że w swoim rozwoju ukraińskość powróciła do „ciemnego okresu” początku lat 90.: „Oficjalna ukrainizacja – jedno, a prawdziwy rozwój naszego życia narodowego – drugie...” [fn: Ibidem, с. 195.]. Jefremow dokładnie zidentyfikował polityczny podtekst działań ukrainizacyjnych. Rozumiał, że dla bolszewików ważna była „monopolia rozwiązania sprawy narodowej na wschodzie Europy”, a ukrainizacja była tu „jedynym zwycięskim atutem”. Pomimo takiej krytyczności, Jefremow miał wewnętrzne przekonanie, że większość ukraińskiej inteligencji pójdzie nie za bolszewikami, a za działaczami ukraińskiego ruchu społeczno-politycznego. Na potwierdzenie tej myśli powoływał się na wypowiedź Szumskiego, że 99% inteligencji idzie za Hruszewskim, Jefremowem i Nikowskim.
Co do stanu ukraińskiej nauki i perspektyw jej rozwoju, S. Jefremow trzymał się pesymistycznego poglądu: „Nieszczęsna nauka i zamiast oświaty – gasiduch i ciemność nieprzenikniona” [fn: Ibidem, с. 613.]. Jefremow dość szybko, już na początku 1929 r., wyczuł zmianę ogólnego kursu reżimu rządzącego w stosunku do budownictwa narodowego. Aresztowania w środowisku ukraińskiej inteligencji ocenił jako „najnowszy sposób ukrainizacji... Kraju Narymskiego i Murmanu”. Ostatecznie nowy etap rozwoju otrzymał taką ocenę: „Ukrainizacja bez Ukraińców, a raczej – na zgubę Ukraińców” [fn: Ibidem, с. 767–768.].
Jednak większość ukraińskiej społeczności naukowej lat 20. jeszcze z nieuzasadnionym optymizmem postrzegała możliwości, które otwierały się przed stopniowym rozwojem kultury narodowej w warunkach deklarowanej ukrainizacji. Dobrze podsumował to O. Hermajze w artykule „Dziesięciolecie rewolucji październikowej i nauka ukraińska”: „Dziś widzimy, jak to samo towarzystwo pod przewodnictwem tego samego starego przewodniczącego (chodzi o Ukraińskie Towarzystwo Naukowe na czele z Hruszewskim) ma 14 naukowo-badawczych instytutów historii [...] i co roku publikuje dziesiątki poważnych wydawnictw naukowych”. Dzięki czemu młode pokolenie inteligencji „organicznie związane z językiem ukraińskim” miało znacznie głębsze zrozumienie swojego społeczeństwa, historii i znacznie ostrzejsze poczucie tożsamości narodowej [fn: О. Гермайзе, Десятиріччя жовтневої революції і українська наука, «Україна», Київ 1927, кн. 6, с. IV.].
Nastroje tego młodego pokolenia ukraińskich naukowców i wykładowców szkół wyższych są dość w pełni odzwierciedlone we wspomnieniach O. Ohłoblina:
„Twórcze zjednoczenie narodowo-kulturowych interesów i dążeń było charakterystyczne dla ukraińskiej profesury, zwłaszcza młodej, i studentów lat 20-tych. My, ówcześni profesorowie kijowskiego INO, byliśmy sami młodzi wiekiem, wielu z nas mało czym różniło się od naszych studentów... Jednał nas jeszcze większy cel i miłość do nauki, gorące dążenie do prawdy naukowej. A najbardziej, głęboko intymnie, jednały nas wspólne narodowo-kulturalne, a czasem i polityczne interesy, myśli, marzenia i dążenia – świadomość i poczucie swego narodowego obowiązku wobec Ukrainy i ukraińskiego narodu. My jeszcze nie mieliśmy tego «kompleksu strachu», który był masowo zaszczepiony przez władzę sowiecką w latach 30-tych” [fn: О. Оглоблін, Спогади про Миколу Зерова і Павла Филиповича, [в:] Безсмертні. Збірник спогадів про М. Зерова, П. Филиповича й М. Драй-Хмару, Мюнхен 1963, с. 224.].
Jaskrawym świadectwem postępu na drodze do uznania nauki ukraińskiej przez ogół międzynarodowy były kontakty naukowe między ukraińskimi a zagranicznymi badaczami różnych dziedzin. Te powiązania przybierały najróżniejsze formy: liczne wzajemne recenzowanie wydawnictw naukowych, wymiana literatury naukowej, udział w forach naukowych, delegacje naukowe itp. I tak, w delegacjach zagranicznych, na zaproszenie kolegów, przebywali: W. Hancow, S. Czerniachiwski – w Lizbonie na zjeździe patologów, S. Paramonow – w Berlinie, K. Hruszewska – w Paryżu, Wiedniu i Berlinie, M. Kryłow w Bolonii na zjeździe matematyków, później we Francji i Belgii, K. Zabołotny – w Danii, Szwecji, Niemczech, K. Wobłyj – w Polsce. F. Szmit i S. Dłożewski zostali zaproszeni na jubileusz Instytutu Archeologicznego w Berlinie, B. Sriezniewski – na Międzynarodowy Kongres w Sewilli, W. Szaposznikow – na Międzynarodowy Kongres Chemików do Budapesztu [fn: Н.Д. Полонська-Василенко, op. cit., с. 98–99.]. Jednocześnie należy pamiętać, że takie kontakty odbywały się w warunkach dość ostrej polityki restrykcyjnej struktur władzy. Wielu badaczy, w tym M. Hruszewskiego, W. Petrowa, J. Hermajzego, nie wypuszczano na kongresy naukowe za granicę. W dalszym ciągu ta praktyka przekształciła się w całkowity izolacjonizm. W latach 20. XX w. NTSh we Lwowie pozostawało dość ważnym ukraińskim ośrodkiem naukowym, dzięki któremu naukowcy z radzieckiej Ukrainy mieli możliwość utrzymywania dość bliskich stosunków z szerszym zachodnim światem naukowym.
W ten sposób, w latach 20. XX w. ukraińska sfera naukowa wykazała znaczny potencjał do kształtowania się jako nauka narodowa. Przy należytym podejściu ze strony struktur władzy, pozwoliłoby to na stworzenie poważnej podstawy narodowego samookreślenia Ukraińców. Ale, jak pokazuje doświadczenie, władzy bolszewickiej to nie było potrzebne. Projekt budowy pełnowartościowej nauki narodowej pozostał niedokończony. Nauka ukraińska, w znacznym stopniu, nie zdołała przekroczyć dość wąskich ram oficjalnego kursu ukrainizacyjnego. Niemniej jednak, nawet w takich warunkach, nabrała ona nowej jakości. Do 1929 r. działalność WUAN miała bardzo wyrazistą formę i treść narodową. W USRR rosła liczba ukraińskojęzycznych i ukraińskich pod względem pochodzenia etnicznego naukowców. Powstał znaczny korpus ukraińskojęzycznych prac naukowych ze wszystkich dziedzin badawczych. Większość sfer poszukiwań naukowych, w tym nauki przyrodnicze, ścisłe, prawnicze, otrzymała specjalistyczne słowniki terminologiczne, zaczął obowiązywać nowy, unormowany spis. W pewnej mierze liberalne warunki twórczości naukowej pozwoliły na rozwój, dość istotnych z etnospołecznego punktu widzenia, badań humanistycznych. B. Krawczenko ma pełną rację, gdy pisze: „Badania historyczne, ekonomiczne, demograficzne i geograficzne, prowadzone w latach 20., sporo dodały do wiedzy narodu ukraińskiego o sobie, a to jest decydujący element w rozwoju tożsamości narodowej” [fn: Б. Кравченко, Соціальні зміни і національна свідомість в Україні ХХ ст., Київ 1997, с. 126.]. Rodziło się nowe pokolenie ukraińskiej inteligencji naukowej. Zauważalny był proces uznawania nauki ukraińskiej w europejskich i światowych kręgach naukowych. Do dalszego utrwalenia tych osiągnięć konieczne byłoby zniesienie ograniczeń ideologicznych, zapewnienie wolności twórczości naukowej i odpowiednie wsparcie państwowe przez długi czas. Ale gwałtowna zmiana etnopolityki w ramach całego ZSRR, powrót do wektora rusyfikacyjnego na początku lat 30., prowadzi do poważnych deformacji w sferze naukowej. Nauka w radzieckiej Ukrainie staje się coraz bardziej zideologizowana i ogólnozwiązkowa, a coraz mniej narodowa.
LISTA WYKORZYSTANEJ LITERATURY
«Бюллетень Миколаївської округової інспекції народної освіти», Миколаїв 1928, № 1.
Від редакції, «Науково-технічний вісник», Харків 1926, № 1.
Гермайзе O., Десятиріччя жовтневої революції і українська наука, «Україна», Київ 1927, кн. 6.
Грушевський M., Ганебній пам’яті, «Україна«, Київ 1926, кн. 4.
Грушевський М.  Перспективи і вимоги української науки. Київська сесія Укр. науки, [в:] Український археографічний щорічник, вип. 1, Київ 1992.
Державний архів київської області, ф. п. 10408.
Єфремов С.О., Щоденники, 1923–1929, Київ 1997.
Жуковський A., Михайло Грушевський і журнал «Україна», «Український історик«, Ньюйорк–Мюнхен 1986, № 1–2.
«Звідомлення ВУАН за 1926 рік», Київ 1927.
Иванова Л.В., Формирование советской научной интеллигенции (1917–1927 гг.), Москва 1980.
Касьянов Г.В., Українська інтелігенція 1920-х – 30-х років: соціальний портрет та історична доля, Київ–Едмонтон 1992.
Коновець О.Ф., Просвітницький рух в Україні (XIX – перша третина XX ст.), Київ 1992. Кошелівець І., Микола Скрипник, [Б.м.] 1972.
Кравченко Б., Соціальні зміни і національна свідомість в Україні ХХ ст., Київ 1997.
Оглоблін O., Спогади про Миколу Зерова і Павла Филиповича, [в:] Безсмертні. Збірник спогадів про М. Зерова, П. Филиповича й М. Драй-Хмару, Мюнхен 1963.
Пиріг Р.Я., Життя Михайла Грушевського: останнє десятиліття (1924–1934), Київ 1993.
Пиріг Р.Я., Тельвак В.В., Михайло Грушевський: біографічний нарис, Київ 2016.
Полонська-Василенко Н.Д., Українська Академія наук: (нарис історії), Мюнхен 1955.
Рубльов О.С., Черченко Ю.А, Сталінщина й доля західноукраїнської інтелігенції: 20-50-ті роки ХХ ст., Київ 1994.
Синявський O.I., Коротка історія українського правопису. Культура українського слова, Харків–Київ 1931.
Сімович В., Історія українського правопису, [в:] Енциклопедія українознавства. Загальна частина. Перевид. в Україні, т. 1, Київ 1994.
Сохань П.С., Ульяновський В.І., Кіржаєв С.М., М.С. Грушевський і Academia, Київ 1993.
Центральний державний архів вищих органів влади та управління України,  ф. 5, 166, 331, 733, 1717, 2717.
Центральний державний архів громадських організацій України, ф. 1.
Центральний державний історичний архів України у Києві, ф. 1235.
Шевельов Ю.,  Українська мова в першій половині двадцятого століття (1900–1941): стан і статус, [Б.м.] 1987.
Шпітерс Г., На історичному з’їзді, «Червоний шлях», Харків 1925, № 1–2.
Шумський O., Ідеологічна боротьба в українському культурному процесі, «Більшовик України», Харків 1927, № 2.
SUMMARY
The article examines the processes of transformation of scientific sphere of Soviet Ukraine in the 1920s, when the official policy of Ukrainianization was provided. Author comments the difference between positions of academic circles and the Bolshevik government regarding the development and character of science. In these circumstances, the scientific sphere has acquired a new quality. By 1929, the Ukrainian Academy of Science’s activity had a quite distinct national form and content. In the Ukrainian SSR, the number of Ukrainian ethnic scientists was growing up. There has been formed a significant body of Ukrainian scientific works from all research sectors. Most areas of scientific research, including natural, accurate, legal science, received professional terminology dictionaries, regulated by the new spelling. It gave rise to a new generation of Ukrainian scientific intelligence. The process of recognition of Ukrainian science in the European and international scientific community was notable. However, the project of building a complete national science remained unfinished. Ukrainian science could not overcome the relatively narrow confines of official course of Ukrainianization. At the beginning of 1930 there was a dramatic change within ethnic policy of the USSR, the return to a policy of Russification, leading to serious deformation in science. Science in Soviet Ukraine became more ideological and more all-union.
Keywords: Ukrainianization; scientific intelligence; Ukrainian science