ДОСЛІДЖЕННЯ ЕНЦИКЛОПЕДИСТИКА
The Encyclopedia Herald of Ukraine
2022. Vol. 14
DOI: 10.37068/evu.14.3
Article history: received 11/11/2022 accepted 12/12/2022 published 15/12/2022
Citation: Segeda, S. (2022). On the issue of the national pantheon appearance in Ukraine. The Encyclopedia Herald of Ukraine, 14, 2736. http://doi.org/10.37068/evu.14.3
© 2022 Author
This is an Open Access article, distributed under the terms of the Creative Commons Attri bution licence, which permits unrestricted re-use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original work is properly cited.
ISSN 2706-9990 (print)
ISSN 2707-000X (online)
W kwestii utworzenia narodowego panteonu w Ukrainie
Serhij Seheda
Instytut Etnologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Lwów, Ukraina
ORCID: 0000-0001-6772-8387
Email: sergij_segeda@ukr.net
Streszczenie
Narodowy panteon (miejsce honorowych pochówków lub ponownych pochówków postaci historycznych albo symboliczna przestrzeń na ich cześć) stanowi szczyt ogólnonarodowego hołdu składanego wybitnym osobistościom. Tego typu kompleksy memorialne istnieją w wielu państwach na całym świecie. Nadeszła pilna potrzeba jego utworzenia w Ukrainie. Istnieje szereg problemów, które wymagają rozwiązania dla pomyślnej realizacji tego projektu, w szczególności brak informacji o lokalizacji grobów wielu wybitnych postaci z przeszłości. Przykładowo, nie ma danych o położeniu mogił wielu zasłużonych działaczy z okresu księstwa. Nie mniej ważnym problemem jest opieka nad miejscami pochówku wybitnych Ukraińców za granicą. Kwestia, kto dokładnie powinien znaleźć się w ukraińskim panteonie narodowym, wymaga szerokiej dyskusji. W artykule przedstawiono historię prób stworzenia w Ukrainie narodowego panteonu i na przykładzie opublikowanych już materiałów autorskich uzasadniono wagę powstania źródła informacyjnego na temat miejsc pochówku sławnych Ukraińców (książąt, hetmanów i atamanów koszowych, czołowych działaczy kultury różnych epok, pisarzy, naukowców, artystów i innych osób, których działalność i twórczość przyczyniły się do zachowania przez Ukraińców tożsamości narodowej).
Słowa kluczowe
Narodowy panteon, pamięć historyczna, postacie ikoniczne, wybitni Ukraińcy.
On the issue of the national pantheon appearance in Ukraine
Sergii Segeda
NASU Institute of Ethnology of Ukraine, Lviv, Ukraine
ORCID: 0000-0001-6772-8387
Email: sergij_segeda@ukr.net
Abstract
One of the forms of showing respect for famous fi gures is burial monuments. The national pantheon (a memorial complex in the form of a single place of honorable reburial of historical fi gures or a symbolic space in their honor) is the pinnacle of national honoring of such personalities. There are such pantheons in various countries of the world. However, it is not yet available in Ukraine. The lack of information about the location of the graves of many prominent fi gures of the past prevents it from appearing. For example, nothing is known about the location of the graves of a number of prominent fi gures of the princely era. Another problem is taking care of burial places of prominent Ukrainians in other countries. The question of who exactly should belong to the Ukrainian national pantheon requires a wide discussion. This article describes the history of attempts to create a national pantheon in Ukraine and substantiates the potential of the planned encyclopedic reference about the burial places of famous Ukrainians (princes, hetmans and chieftains, leading cultural fi gures of diff erent eras, writers, scientists, artists and other persons whose work contributed to the preservation of the national self-identifi cation).
Keywords
National pantheon, historical memory, famous figures, prominent Ukrainians.
Jeszcze o świcie historii ludzie zaczęli czcić swoich sławnych przodków – wojowników, mędrców, kapłanów, nad grobami których dokonywali uroczystych rytuałów. Później bohaterami legend i podań ludowych stały się autentyczne postacie historyczne, nad miejscami ich wiecznego spoczynku wznoszono nagrobki, usypywano kurhany, budowano piramidy, mauzolea, potężne monumentalne budowle – panteony [fn: Termin „panteon” (z gr. Pantheion, pantes – wszystko, theos – bóg) ma kilka znaczeń, z których jedno to „monumentalna budowla przeznaczona na pochówki wybitnych osobistości”. (Шевченко, с. 448).]. Te zabytki cmentarne zawsze miały wielkie symboliczne znaczenie, podtrzymując więź pokoleń.
Większość turystów przyjeżdżających do Krakowa – miasta, które w średniowieczu było stolicą Polski – odwiedza Wawel, królewski kompleks zamkowy nad brzegiem Wisły, którego jedną z budowli jest potężna katedra Świętych Stanisława i Wacława. W jej podziemiach znajdują się groby polskich królów, świętych i wybitnych postaci polskiej historii i kultury epoki nowożytnej i najnowszej (Tadeusza Kościuszki, Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Józefa Piłsudskiego itd.). Ten historycznie ukształtowany kompleks memorialny odegrał ogromną rolę w samoidentyfikacji i konsolidacji narodu polskiego. Polscy obywatele, którzy odwiedzali Wawel, zawsze mieli tu możliwość zademonstrowania władzy swojego do niej stosunku oraz do swoich prawdziwych bohaterów i przywódców. Tak było w czasach reżimu komunistycznego, kiedy sarkofag twórcy i przywódcy Drugiej Rzeczypospolitej, Józefa Piłsudskiego, dosłownie tonął w górach kwiatów. Podobne panteony znajdują się w Londynie, Paryżu, Budapeszcie, Madrycie i innych państwach europejskich.
Jeśli zaś chodzi o panteon Ukrainy, to obecnie jeszcze nie istnieje. Groby naszych działaczy państwowych, politycznych i kulturalnych są rozrzucone nie tylko w różnych zakątkach naszego kraju, lecz także poza jego granicami (w Rosji, Polsce, Rumunii, Azerbejdżanie, Francji, Holandii, Niemczech, Czechach, USA itd.). Wiele z nich się nie zachowało: część świadomie zniszczyli moskiewscy najeźdźcy, którzy dążyli do pozbawienia narodu ukraińskiego pamięci historycznej; część zaginęła z winy samych potomków, zdemoralizowanych brakiem własnego państwa, represjami i Hołodomorem po klęsce Narodowowyzwoleńczych Zrywów z lat 1917–1921; jeszcze inne, zaniedbane i zapomniane na obczyźnie, zaginęły i zniknęły, czasem całkiem niedawno. Szczególną kategorię grobów stanowią rowy, do których w latach stalinowskich represji zrzucano ciała katowanych i zabitych na rozkaz Moskwy przedstawicieli elity naszego narodu – działaczy politycznych i państwowych, naukowców, pisarzy, artystów i in. Te bezimienne miejsca masowych pochówków, oprócz Ukrainy, znajdują się na Syberii, na Wyspach Sołowieckich, w Karelii (Federacja Rosyjska), Kazachstanie itd.
Jeszcze w latach 20. XX w. członkowie Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie (NTSh) podnieśli kwestię stworzenia panteonu narodowego, publikując kilka prac poświęconych grobom książąt, hetmanów, wybitnych postaci ukraińskiej historii nowożytnej i najnowszej (zob.: Кривецький, 1924). Jednak realizacja tego projektu była wówczas niemożliwa chociażby dlatego, że większość grobów znajdowała się na terenach radzieckiej Ukrainy. Zgodnie z ideologią rządzącego reżimu bolszewickiego, przedstawiciele ukraińskiej elity politycznej i kulturalnej należeli do kategorii „klas wyzyskujących” i „wrogów ludu pracującego”, dlatego ich groby w najlepszym przypadku były zaniedbane (jak, na przykład, pierwszego rektora Uniwersytetu Kijowskiego Mychajły Maksymowycza, znanego literata i działacza odrodzenia narodowego XIX w., Pantełejmona Kulisza itd.), w gorszym – sprofanowane i splądrowane (hetmanów Iwana Skoropadskiego, Kyryła Rozumowskiego itd.). Wyjątek stanowiły miejsca spoczynku tych nielicznych osobistości, które reżim bolszewicki oficjalnie kanonizował w celach propagandowych (na przykład, wędrownego filozofa Hryhorija Skoworody, twórcy nowej literatury ukraińskiej Iwana Kotlarewskiego, poety-malarza Tarasa Szewczenki, poetki Łesi Ukrainki, pisarki Olhy Kobylańskiej itd.).
W pierwszej połowie lat 50. XX w. po śmierci bolszewickiego dyktatora Josifa Stalina w ideologii i praktyce reżimu komunistycznego nastąpiły pewne zmiany w traktowaniu epoki kozackiej Ukrainy, co w niektórych przypadkach zmieniło stosunek władz lokalnych do zabytków memorialnych z tego okresu historycznego. Można to zilustrować przebiegiem wydarzeń wokół pochówku atamana koszowego Siczy Zaporoskiej Iwana Sirka, który znajdował się we wsi Kapuliwka koło miasta Nikopol.
Jeszcze w latach 80. XIX w. grób legendarnego przywódcy kozackiego, opiewanego w ustnej twórczości ludowej, zyskał niemałą popularność wśród naukowców-folklorystów, historyków, artystów i miłośników starożytności. W 1909 r. słynny historyk kozaczyzny Dmytro Jawornycki, któremu udało się rozszyfrować napis na płycie nagrobnej atamana, wykupił działkę z grobem Sirka i zbudował świetlicę, w której przechowywał kozackie przedmioty, wydania o Siczy Zaporoskiej itd. Zakładano, że w przyszłości zostanie tu wzniesione duże muzeum poświęcone Kozaczyźnie Siczowej, jednak realizację tych planów uniemożliwiły rewolucja i wojna domowa.
Po ustanowieniu reżimu komunistycznego w Ukrainie grób Iwana Sirka był przez długi czas zaniedbany. Zabiegi naukowców w sprawie jego uporządkowania nie przynosiły żadnych rezultatów. Kiedy w 1939 r. archeolog Borys Kopyłow zwrócił się w tej sprawie do ówczesnego przewodniczącego rejonowego komitetu wykonawczego w Nikopolu, ten oświadczył, że Sirko to „petlurowiec” i jego grób nie zasługuje na szacunek. Osoby, które odważyły się choćby zbliżyć do grobu, były wzywane „na rozmowę” do organów NKWD (Апанович, 1989).
Sytuacja zmieniła się po opublikowaniu „Tez na 300-lecie zjednoczenia Ukrainy z Rosją, zatwierdzonych przez KC KPZR”, które ukazały się drukiem w styczniu 1954 r. z okazji jubileuszu Rady Perejasławskiej. Wśród innych propagandowych haseł stwierdzano w nich, że Kozaczyzna Zaporoska odegrała postępową rolę w historii Ukrainy. Stało się to swego rodzaju sygnałem dla lokalnych aktywistów społecznych, którzy wzywali do uporządkowania grobu atamana koszowego, oraz dla instytucji władzy. Latem tego samego roku obok płyty nagrobnej na miejscu pochówku Sirka postawiono granitowy obelisk, w który wmurowano marmurową tablicę z napisem: „Na tym miejscu znajdowała się Sicz Zaporoska, która była centrum Kozaczyzny Zaporoskiej i odegrała postępową rolę w historii narodu ukraińskiego”. Dwa lata później na obelisku ustawiono popiersie Iwana Sirka. W 1965 r. decyzją Rady Ministrów USRR grób atamana koszowego został wpisany do Państwowego Rejestru Zabytków Historii i Kultury o znaczeniu republikańskim.
W latach „odwilży” chruszczowowskiej wśród ukraińskiej inteligencji narodziła się idea stworzenia swego rodzaju panteonu kozackiego na wyspie Chortyca, dokąd zgodnie z uchwałą Rady Ministrów USRR z 18 września 1965 r. „O uwiecznieniu miejsc pamięci związanych z historią Kozaczyzny Zaporoskiej” miały zostać przeniesione szczątki atamanów koszowych Iwana Sirka, Petra Kałnyszewskiego, pochowanego w Monasterze Sołowieckim na Morzu Białym (Rosja) i Josypa Hładkiego, którego grób, zniszczony na początku lat 30. ubiegłego stulecia, w 1964 r. znaleziono w Zaporożu (Телегін, 2007, s. 198–199). Z różnych przyczyn realizacja tego zamiaru wówczas się nie powiodła, a po odsunięciu od władzy pierwszego sekretarza KPU Petra Szelesta, oskarżonego o „nacjonalistyczne odchylenia”, zapomniano o nim wydawałoby się na zawsze. Nastała „epoka zastoju”, której towarzyszyła polityka rusyfikacji, mająca na celu przekształcenie Ukraińców w standardowych „homo soveticus” – posłuszne istoty bez języka, rodu i plemienia, własnej kultury i grobów przodków.
Sytuacja zmieniła się diametralnie w ostatnich latach istnienia ZSRR i po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy, kiedy Ogólnoukraiński Zarząd Towarzystwa Więźniów Politycznych i Represjonowanych ponownie oficjalnie oświadczył o konieczności stworzenia Panteonu Sławy Narodowej Ukrainy – kompleksu memorialnego ze znakami pamięci, w którym byłoby wskazane miejsce grobów wybitnych postaci historii ojczystej w szerokim zakresie chronologicznym: od epoki książęcej do XX w. Ten kompleks memorialny proponowano wznieść niedaleko odnowionego Soboru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach na Wzgórzu Włodzimierskim.
Idea stworzenia Panteonu Sławy Narodowej spotkała się z gorącym odzewem społeczeństwa, światowej społeczności ukraińskiej, naukowców, regionalistów, pisarzy, dziennikarzy itd., którzy rozpoczęli aktywne poszukiwania informacji o miejscach wiecznego spoczynku wybitnych działaczy historii i kultury ojczystej. Szczególną uwagę zwrócono na groby hetmanów i atamanów koszowych, którym poświęcono popularnonaukową książkę historyka z Iwano-Frankiwska, Wołodymyra Hraboweckiego, która doczekała się kilku wydań (2005, s. 132). Rozpoczął się także proces porządkowania wcześniej zaniedbanych kompleksów memorialnych (na przykład, muzeum-rezerwatu „Hannyna Pustyń”, gdzie znajdują się groby trzech wybitnych działaczy ukraińskiej historii i kultury – małżeństwa Kuliszów i Wasyla Biłozerśkiego), wznoszenia symbolicznych grobów działaczy historii Ukrainy, których dokładne położenie pozostawało nieznane (na przykład, pułkownika kozackiego Iwana Bohuna), poszukiwania zaginionych grobów (ideologa ukraińskiego samostanowienia Mykoły Michnowśkiego, historyczki Natalii Połońskiej-Wasyłenko) itd. W 2001 r. z inicjatywy i dzięki wsparciu Maksyma Marczenki, członka Kanadyjskiego Oddziału Fundacji im. Iwana Bahrianego, podjęto próbę przeniesienia szczątków atamana koszowego Petra Kałnyszewskiego z Sołowek na Ukrainę, jednak nie zakończyła się ona sukcesem (Коновал, 2001).
Jesienią 1988 r. autor tych słów odnalazł w laboratorium plastycznej rekonstrukcji antropologicznej Instytutu Etnografii im. M.M. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR (Moskwa, Federacja Rosyjska) i zwrócił do Ukrainy czaszkę Iwana Sirka. To niecodzienne wydarzenie stało się impulsem do osobistego zainteresowania problematyką związaną ze stworzeniem w Ukrainie panteonu.
W 1993 r. mnie, jako antropologowi, nadarzyła się okazja do wzięcia udziału w ekspedycji na terytorium Rumunii, zorganizowanej przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo Więźniów Politycznych i Represjonowanych oraz Narodową Akademię Nauk Ukrainy, w celu poszukiwań grobu hetmana Iwana Mazepy. Później z własnej inicjatywy byłem w Chełmie (Polska), gdzie w świątyni Narodzenia Bogurodzicy pochowano króla Daniela Romanowicza; we wsi Werchnij Dunajweć, w pobliżu której znajdowała się Sicz Zadunajska, i w mieście Suczawa (Rumunia), gdzie znajduje się twierdza, w której śmiertelną ranę odniósł Tymisz, syn hetmana Bohdana Chmielnickiego; w mieście Lenkoran (Azerbejdżan), w pobliżu którego na terytorium dawnej wyspy Sary w latach 80. XX w. nadal można było zobaczyć nagrobek atamana koszowego Antona Hołowatego. Oprócz tego, byłem kierownikiem badań antropologicznych szczątków ludzkich z sarkofagu księcia Jarosława Mądrego i brałem bezpośredni udział w badaniu antropologicznym szczątków Nestora Kronikarza, księcia Jarosława Ośmiomysła oraz atamana koszowego Iwana Sirka. Co roku w szufladach gromadziły się informacje z różnych, często trudno dostępnych, źródeł fachowych. Tak narodziła się idea projektu encyklopedycznego „Panteon kraju”, częściowo już zrealizowanego w szeregu artykułów, monografii i wydań popularnonaukowych (np. zob.: Сегеда, 2010; Сегеда, 2015; Сегеда, 2016).
Głównym zadaniem tego projektu jest gromadzenie i uogólnianie informacji o miejscach i stanie grobów wybitnych postaci z przeszłości Ukrainy – książąt, hetmanów i atamanów koszowych, czołowych działaczy kultury epoki książęcej, litewsko-polskiej i kozackiej; wybitnych postaci z następnych okresów historii ojczystej – pisarzy, naukowców, artystów, których twórczość i postawa społeczna sprzyjały odrodzeniu narodowemu w XIX w.; bojowników o niepodległość, którzy kierowali walką narodu ukraińskiego o niepodległość podczas Narodowowyzwoleńczych Zrywów z lat 1917–1921, drugiej wojny światowej i okresu powojennego; działaczy kultury i sztuki następnych dziesięcioleci, których twórczość sprzyjała zachowaniu przez Ukraińców tożsamości narodowej w warunkach stałej presji systemu totalitarnego; dysydentów ostatnich dziesięcioleci XX w., którzy świadomie poświęcali swój dobrobyt, a nawet życie dla przyszłości narodu ukraińskiego; bohaterów Niebieskiej Sotni i wojny z rosyjskimi najeźdźcami, która od 2014 r. do dziś toczy się na ziemiach ukraińskich.
Projekt składa się z rozdziałów, wyodrębnionych według zasady chronologicznej: 1) Ruś Kijowska i Księstwo Halicko-Wołyńskie; 2) Epoka litewsko-polska; 3) Hetmanat; 4) Zmierzch Hetmanatu; 5) Na przełomie epok; 6) Narodowo-kulturalne odrodzenie XIX w.; 7) Na przełomie epok. Kształtowanie narodu; 8) „Radziecka” Ukraina: narodowo-kulturalny sprzeciw; 9) Pierwsze dziesięciolecia niepodległości. „Płynie kaczka…”.
Wszystkie rozdziały składają się z około dziesięciu-piętnastu podrozdziałów, poświęconych poszczególnym (czasem dwóm-trzem) wybitnym działaczom z nakreślonych powyżej okresów historii ojczystej. Zgodnie z zasadami badań encyklopedycznych, mają one podobną strukturę, zawierając krótkie szkice drogi życiowej i działalności tych postaci, informacje o okolicznościach ich śmierci, ceremonii pogrzebowej, nagrobkach, losach i obecnym stanie grobów. Czasami położenie grobów budzi pytania, co dotyczy w pierwszej kolejności średniowiecza i wczesnej epoki nowożytnej (jak np. miejsce wiecznego spoczynku hetmana Iwana Wyhowskiego). W takich przypadkach rozpatrywane są wszystkie wersje znane w literaturze naukowej. W przypadku braku portretów postaci (co dotyczy epoki średniowiecznej) podawane są wyniki rekonstrukcji antropologicznych. Podawane są także informacje o prawdopodobnych miejscach pochówku tych przedstawicieli ukraińskiej elity, których groby się nie zachowały (np. hetmanów Iwana Samojłowycza, Pawła Teterii, Pyłypa Orłyka itd.).
Rozdział „Ruś Kijowska i Księstwo Halicko-Wołyńskie” zawiera podrozdziały poświęcone książętom: Włodzimierzowi Wielkiemu, który wprowadził chrześcijaństwo na Rusi; Jarosławowi Mądremu, który znacznie poszerzył granice państwa staroruskiego, umocnił jego pozycję międzynarodową i stworzył zbiór praw feudalnych; mnichom z Ławry Kijowsko-Peczerskiej – Nestorowi Kronikarzowi, autorowi „Powieści minionych lat”, Alimpiuszowi (Alipijowi) Ikonopisarzowi, malarzowi, mozaikiście i jubilerowi, oraz Agapitowi Lekarzowi, uzdrowicielowi ciężkich chorób; księciu Jarosławowi Ośmiomysłowi, za którego panowania Księstwo Halickie przeżywało rozkwit; księciu Danielowi Romanowiczowi, władcy Księstwa Halicko-Wołyńskiego, który przyjął koronę królewską; Wasylkowi Romanowiczowi, który zasiadał na tronie włodzimiersko-wołyńskim; Włodzimierzowi Wasylkowiczowi, który zasłynął swoją działalnością kulturalno-oświatową. Oczywiście, jest to lista niepełna, ale świadectwa o położeniu i losach grobów większości z nich są dziś bardzo fragmentaryczne lub całkowicie nieobecne. Prawdopodobnie w przyszłości ta sytuacja może się zmienić dzięki bardziej wnikliwej analizie źródeł kronikarskich i poszukiwaniom archeologicznym z zastosowaniem współczesnych metod i narzędzi.
Rozdział „Epoka litewsko-polska” składa się z podrozdziałów, w których uogólniono informacje dotyczące wybitnych przedstawicieli rodu książęcego Ostrogskich – Konstantego Iwanowicza, hetmana wielkiego litewskiego, zwycięzcy bitwy z Moskalami pod Orszą, oraz Wasyla-Konstantego, założyciela słynnej szkoły w Ostrogu, często nazywanej akademią; księcia-wojownika Dymitra Wiśniowieckiego, z którego imieniem wiąże się budowa pierwszego umocnienia na wyspie Chortyca; przywódców kozackich Iwana Pidkowy, Jakowa Szacha, Samiła Kiszki, którzy zasłynęli walką z potężnym Imperium Osmańskim i jego wasalami; hetmana Petra Konaszewycza-Sahajdacznego, bohatera bitwy pod Chocimiem; wołyńskiej szlachcianki Hałszki Hulewiczówny i metropolity Petra Mohyły, założycieli Akademii Kijowsko-Mohylańskiej.
Rozdział „Hetmanat” obejmuje podrozdziały poświęcone hetmanowi Bohdanowi Chmielnickiemu, przywódcy Wielkiego Powstania Kozackiego, które przekształciło się w Wojnę Narodowowyzwoleńczą narodu ukraińskiego w połowie XVII w., oraz jego synowi Tymiszowi, którego chciał widzieć swoim następcą; kompleksowi memorialnemu „Kozackie Mogiły”, który stał się symbolem męstwa i dzielności Kozaków i powstańców chłopskich, którzy polegli podczas bitwy pod Beresteczkiem; Adamowi Kisielowi – jedynemu prawosławnemu senatorowi w sejmie Rzeczypospolitej w połowie XVII w.; hetmanowi Iwanowi Wyhowskiemu, który próbował zrealizować projekt stworzenia „Rzeczypospolitej Obojga Narodów i Wielkiego Księstwa Ruskiego” – tworu państwowego, do którego miało wejść „Wielkie Księstwo Ruskie”; pułkownikowi kozackiemu Iwanowi Bohunowi – utalentowanemu dowódcy i wybitnemu działaczowi politycznemu; atamanowi koszowemu Wojska Zaporoskiego Iwanowi Sirko, jednej z najbardziej barwnych i kolorowych postaci ukraińskiej Kozaczyzny, bohaterowi ustnej twórczości ludowej; hetmanowi Iwanowi Brzuchowieckiemu, niezwykle kontrowersyjnej postaci ukraińskiej historii; hetmanowi Petrowi Doroszence, który dążył do zjednoczenia „obu brzegów Dniepru” w jedno państwo; hetmanowi Demianowi Mnohohrisznemu (Ihnatewyczowi) – pierwszemu ukraińskiemu więźniowi politycznemu wysokiego szczebla, zesłanemu przez cara rosyjskiego na Syberię; poecie Danyle Bratkowskiemu, obrońcy praw ukraińskiej ludności prawosławnej w Rzeczypospolitej; hetmanowi Iwanowi Mazepie – jednej z najbarwniejszych postaci ukraińskiej historii, twórcy państwowości i działaczowi kultury.
Rozdział „Zmierzch Hetmanatu” zawiera podrozdziały poświęcone hetmanowi Iwanowi Skoropadskiemu, któremu przyszło kierować administracją Hetmanatu w niezwykle trudnych warunkach rosyjskiej okupacji; latopisowi Samiłowi Wieliczce, autorowi unikalnego zbioru latopisowego z początku XVIII w. „Opowieść o wojnie kozackiej z Polakami…”; atamanowi koszowemu Wojska Zaporoskiego Kostiowi Hordijence, który przez dziesięciolecia prowadził walkę przeciwko zniewoleniu Ukrainy; hetmanowi nakazowemu Pawłowi Połubotkowi, który konsekwentnie bronił praw i wolności „narodu kozackiego”, hetmanowi Danyłowi Apostołowi, który, jak ujął to Mychajło Hruszewski, „… nigdy nie mieszał się w jakąś wrogą dla Ukrainy sprawę – prowadził swoją linię ukraińską” (1992, s. 40) oraz hetmanowi Kyryłowi Rozumowskiemu – ostatniemu przywódcy Hetmanatu, który uosabiał dążenia kozackiej „szlachty” do zachowania autonomii Ukrainy.
Do rozdziału „Na przełomie epok” wchodzą podrozdziały poświęcone Maksymowi Zaliźniakowi i Iwanowi Hontie, przywódcom koliszczyzny – najpotężniejszego po powstaniu Chmielnickiego wybuchu protestu narodowego i społecznego narodu ukraińskiego przeciwko zniewoleniu społecznemu i narodowemu; ostatniemu atamanowi koszowemu Wojska Zaporoskiego Petrowi Kałnyszewskiemu, na którego po aresztowaniu i uwięzieniu w więzieniu Monasteru Sołowieckiego spadły ciężkie próby; wędrownemu filozofowi, oświecicielowi i poecie Hryhorijowi Skoworodzie – gigantowi myśli intelektualnej XVIII w.; Josypowi Hładkiemu – ostatniemu atamanowi koszowemu Siczy Zadunajskiej, którego działalność otrzymała niejednoznaczne oceny w ukraińskiej historiografii.
Rozdział „Narodowo-kulturalne odrodzenie XIX w.” obejmuje podrozdziały, które informują o działalności i miejscach wiecznego spoczynku poety i dramaturga Iwana Kotlarewskiego, który zapoczątkował proces kształtowania nowej literatury ukraińskiej; niestrudzonego oświeciciela i reformatora Wasyla Karazina, założyciela Uniwersytetu Charkowskiego; naukowca-encyklopedysty Mychajły Maksymowycza, pierwszego rektora Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie; genialnego syna narodu ukraińskiego Tarasa Szewczenki – wielkiej postaci historii i kultury ojczystej, której twórczość odegrała decydującą rolę w kształtowaniu świadomości narodowej szerokich warstw społeczeństwa ukraińskiego XIX w.; duchownego Markijana Szaszkewycza, organizatora i ideowego inspiratora literacko-oświatowego kółka „Ruska Trójca”, „budziciela Galicji”; profesora Mykoły Kostomarowa, historyka, folklorysty, publicysty; literata Pantełejmona Kulisza, jednego z czołowych działaczy narodowo-kulturalnego odrodzenia Ukrainy XIX w.; folklorysty Pawła Czubynskiego, autora słów wiersza „Ще не вмерла Україна”, którego fragment stał się współczesnym hymnem państwowym Ukrainy; duchownego i kompozytora Mychajła Werbyckiego, który położył na muzykę ten wiersz; profesora Mychajła Drahomanowa, wybitnego naukowca i działacza społecznego, wyrazistego przedstawiciela elity intelektualnej Ukrainy drugiej połowy XIX w.; muzyka Mykoły Łysenki, twórcy narodowej szkoły kompozytorskiej i aktywnego działacza ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego drugiej połowy XIX – początku XX w.; aktora i dramaturga Marka Kropywnyckiego, twórcy narodowego teatru profesjonalnego, który odegrał ważną rolę w procesie kształtowania etnicznej samoświadomości narodu ukraińskiego; poety i myśliciela Iwana Franki, którego imię na zawsze pozostanie w historii literatury ukraińskiej, nauki, myśli politycznej, kształtowania narodu i państwa; aktorki Marii Zankoweckiej – gwiazdy ukraińskiego teatru profesjonalnego końca XIX – początku XX w.; pisarki Olhy Kobylańskiej, której twórczość weszła do skarbca literatury ukraińskiej; poetki Łesi Ukrainki, klasyka literatury ukraińskiej, wybitnej osobowości, której imię stało się symbolem talentu i męstwa.
Rozdział „Na przełomie epok. Kształtowanie narodu” zawiera podrozdziały poświęcone historykowi Mychajłowi Hruszewskiemu – wybitnemu naukowcowi i działaczowi społecznemu, ideologowi kształtowania narodu i państwa Ukrainy, przewodniczącemu Centralnej Rady; pisarce Ludmile Staryckiej-Czerniachiwskiej, której droga życiowa jest jaskrawym przykładem bezinteresownej służby swojemu narodowi; bohaterom Krut – kadetom, studentom i gimnazjalistom, którzy, broniąc Kijowa, zginęli w nierównym boju z bolszewickimi okupantami w styczniu 1918 r.; działaczowi państwowemu, wojskowemu i politycznemu Symonowi Petlurze, jednemu z liderów Narodowowyzwoleńczych Zrywów narodu ukraińskiego z lat 1917–1921, Naczelnemu Atamanowi wojsk URL; pierwszej w Europie kobiecie-oficer Ołenie Stepanów, aktywnej działaczce ruchu ukraińskiego w Galicji Wschodniej, chorążej Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych; politykowi-państwowcowi Mykole Michnowskiemu, ideologowi ruchu ukraińskiego; śpiewaczce Sołomii Kruszelnyckiej, która triumfowała na scenach wielu teatrów operowych i sal koncertowych świata; działaczom „Rozstrzelanego Odrodzenia” – literatom, artystom, naukowcom, którzy zginęli w stalinowskich katowniach; historyczce Natalii Połońskiej-Wasyłenko, która wniosła znaczny wkład w badanie przeszłości Ukrainy; przywódcom narodowego sprzeciwu Ukraińców w pierwszej połowie XX w. – pułkownikowi Jewhenowi Konowalcu, założycielowi OUN, ideologowi i praktykowi ukraińskiego nacjonalizmu Stepanowi Banderze, przywódcy rewolucyjnego skrzydła OUN, działaczowi wojskowemu i politycznemu Romanowi Szuchewyczowi, głównodowodzącemu UPA; poetce Ołenie Teliże, aktywnej działaczce ruchu narodowowyzwoleńczego Ukraińców w latach 20.–30. XX w., niezłomnej bojowniczce o niepodległość Ukrainy; poecie i dramaturgowi Ołeksandrowi Ołesiowi, w którego twórczości połączono lirykę najwyższej klasy i wiersze o wysokim wydźwięku obywatelskim. Ponowny pochówek poety udało się dokonać po 73 latach, i obecnie jego prochy spoczywają w ziemi kijowskiej.
Rozdział „«Radziecka» Ukraina: narodowo-kulturalny sprzeciw” poświęcono oryginalnym artystkom Marii Prymaczenko i Katerynie Biłokur, których talent artystyczny zdobył światowe uznanie; poecie Wasylowi Symonence i artystce Ałli Horskiej, wyrazistym przedstawicielom ruchu „szestydesiatnyków”; literaturoznawcy Iwanowi Dziubie, autorowi słynnego dzieła „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”; historykowi Mychajłowi Brajczewskiemu, który odmówił fałszowania przeszłości Ukrainy; pisarzowi, językoznawcy, tłumaczowi Borysowi Antonence-Dawydowyczowi, aktywnemu działaczowi społecznemu, uczestnikowi zrywów wyzwoleńczych z początku XX w. i dysydenckiego ruchu oporu; prawnikowi Łewkowi Łukjanence, wieloletniemu więźniowi politycznemu, autorowi słów „Deklaracji niepodległości Ukrainy”; poecie Wasylowi Stusowi, który rzucił wyzwanie systemowi komunistycznemu; kompozytorowi Wołodymyrowi Iwasiukowi, autorowi wielu arcydzieł ukraińskiej muzyki rozrywkowej; politykowi i publicyście Wjaczesławowi Czornowiłowi, przywódcy ukraińskiego ruchu narodowo-demokratycznego końca lat 80. i 90. XX w.; śpiewakowi operowemu Anatolijowi Sołowjanence, którego talent wynosił Ukrainę na wyżyny; kosmonaucie Łeonidowi Kadeniukowi, który jako pierwszy z naszych rodaków poleciał w kosmos; śpiewaczce Kvitce Cisyk, Ukraince z kanadyjskim paszportem, genialnej wykonawczyni ukraińskich pieśni ludowych i popularnych; filozofowi Myrosławowi Popowyczowi, utalentowanemu naukowcowi, pedagogowi i znanemu działaczowi społecznemu.
Zamykający projekt rozdział „Pierwsze dziesięciolecia niepodległości. «Płynie kaczka…»” – bohaterom Majdanu, którzy zginęli podczas pomarańczowej rewolucji, otrzymując miano „Niebieskiej Sotni”; Ukraińcom, którzy walczyli z separatystami donieckimi, pozostając wiernymi własnym przekonaniom i swojemu narodowi; wojskowym, ochotnikom, bojownikom obrony terytorialnej, wolontariuszom – bohaterom wojny rosyjsko-ukraińskiej, która toczy się na terenach Ukrainy od 2014 r. Lista konkretnych imion tych postaci na dziś wymaga jeszcze ustalenia. Coś w tym kierunku już się robi, na przykład, niedawno Instytut Badań Encyklopedycznych Narodowej Akademii Nauk Ukrainy przygotował zasób elektroniczny „Wybitne postacie ukraińskiego pochodzenia w cywilizacji światowej”, którego druga część poświęcona jest bohaterom współczesnej wojny (Железняк та ін., 2022).
Systematyzacja informacji o drodze życiowej i miejscach grobów wybitnych działaczy historii i kultury ojczystej – to pierwszy krok na drodze do praktycznego wcielenia w życie idei wzniesienia Panteonu Sławy Narodowej Ukrainy. Według mojego przekonania, inicjatorem dalszych działań powinien wystąpić Instytut Pamięci Narodowej Ukrainy, tworząc specjalną komisję, w skład której weszliby naukowcy odpowiednich specjalności (historycy, archeolodzy, antropolodzy itd.), architekci, działacze społeczni, przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Polityki Informacyjnej, innych instytucji rządowych itd. Zadaniem komisji jest zatwierdzenie koncepcji kompleksu memorialnego i listy postaci, określenie lokalizacji kompleksu, uzgodnienie swoich propozycji z odpowiednimi instancjami i zainicjowanie ich dyskusji na poziomie ogólnokrajowym. Przyjęcie przez Radę Najwyższą Ukrainy odpowiedniej decyzji, przeprowadzenie konkursu artystycznego i wzniesienie Panteonu Sławy Narodowej Ukrainy zakończyłoby proces uwiecznienia pamięci wybitnych działaczy ukraińskiej historii i kultury.
ЛІТЕРАТУРА
Segeda, S. (2015). Hetmańskie mogiły na Ukrainie. Szczec in: Minierwa.
Апанович, О. (1989, 1 черв.). Кошовий отаман Іван Сірко. Літературна Україна, 6–6.
Грабовецький, В. (2005). Згадаймо праведних гетьманів і кошових: де їх могили? (4-те вид.). Івано-Франківськ: Пік-Лайн.
Грушевський, М. (1992). Ілюстована історія України (репринтне видання 1913 року). Київ: Райдуга.
Железняк, М., Яцків, Я., Андрейчин, М., Дубровіна, Л., Степаненко, М., Мельник, М., Іщенко, О. (Ред.). (2022). Знакові постаті україн ського походження у світовій цивілізації: енциклопедичне видання. Київ: Інститут енциклопедичних досліджень НАН України. https://doi.org/10.37068/b/9789660299993 
Коновал, О. (2001, 16 серп.). Козацька слава під мурами Соловків: де тлін Петра Калнишевського. Україна молода.
Кревецький, І. (1924). Український некрополь. Стара Україна: Часопис історії і культури, 6, 75–111.
Сегеда, С. (2010). Гетьманські могили. Київ: Наш час.
Сегеда, С. (2016). Пантеон України (кн. 1: Місця поховань визначних діячів української історії та культури X – поч. ХІХ ст.). Київ: Видавничий дім “Києво-Могилянська академія”.
Телегін, Д. Я. (2007). Нариси та замітки з археології: вибрані статті за останні 60 років. Київ: Видавництво Національного Києво-Печерського історико-культурного заповідника.
Шевченко, Л. І. (Ред.). (2008). Новий словник іншомовних слів. Київ: Арій.
REFERENCES
Apanovych, O. (1989, 1 Jun.). Koshovyi otaman Ivan Sirko [Ivan Sirko, an otaman of the Kish]. Literaturna Ukraina, 6–6 [in Ukrainian].
Hrabovetskyi, V. (2005). Zghadaimo pravednykh hetmaniv i koshovykh: de yikh mohyly? [Let’s remember the righteous hetmans and koshovs: where are their graves?] (4th ed.). Ivano-Frankivsk: Pik-Lain [in Ukrainian].
Hrushevskyi, M. (1992). Iliustovana istoriia Ukrainy [Illustrated history of Ukraine] (reprint of 1913). Kyiv: Raiduha [in Ukrainian].
Konoval, O. (2001, 16 Aug.). Kozatska slava pid muramy Solovkiv: de tlin Petra Kalnyshevskoho [Cossack glory under the walls of Solovky: where Petro Kalnyshevsky perished]. Ukraina moloda [in Ukrainian].
Krevetskyi, I. (1924). Ukrainskyi nekropol [Ukrainian necropolis]. Stara Ukraina: Chasopys istorii i kultury, 6, 75–111 [in Ukrainian].
Segeda, S. (2010). Hetmanski mohyly [Hetman graves]. Kyiv: Nash chas [in Ukrainian].
Segeda, S. (2015). Hetmańskie mogiły na Ukrainie. Szczecin: Minierwa [in Polish].
Segeda, S. (2016). Panteon Ukrainy [Pantheon of Ukraine] (book 1: The burial places of prominent fi gures of Ukrainian history and culture X – beginning 19th century). Kyiv: Kyiv-Mohyla Academy Press” [in Ukrainian].
Shevchenko, L. I. (Ed.). (2008). Novyi slovnyk inshomovnykh sliv [New dictionary of foreign words]. Kyiv: Arii [in Ukrainian].
Telehin, D. Y. (2007). Narysy ta zamitky z arkheolohii: vybrani statti za ostanni 60 rokiv [Essays and notes on archaeology: Best papers from the last 60 years]. Kyiv: Press of the National Kyiv-Pechersk Historic-Cultural Preserve, 2007 [in Ukrainian].
Zhelezniak, M., Yatskiv, Y., Andreychyn, M., Dubrovina, L., Stepanenko, M., Mel nyk, M., & Ishchenko, O. (Eds). (2022). Famous fi gures by Ukra inian origin in world civilization: online encyclopedia. Kyiv: Institute of Encyclopedic Research, National Academy of Sciences of Ukraine. https://doi.org/10.37068/b/9789660299993 [in Ukrainian].