Studia z Dziejów Średniowiecza, nr 20, 2016
Bogdana Petrishak
(Lwów)
Władza we Lwowie w drugiej połowie XIV wieku: portret zbiorowy
Badania historii społeczeństwa miejskiego, jako całościowego organizmu, we wszystkich jego przejawach i różnorodności, zawsze zakładają studia nad „żywą tkanką” – organizmem miasta, który składał się z kilku grup społecznych powiązanych między sobą różną interakcją. Najmniej liczną, jednak najważniejszą grupą był tzw. „patrycjat” lub elita władzy – ci, którzy realnie posiadali pełnię władzy w mieście lub mogli wpływać na podejmowanie ważnych decyzji. Właśnie oni często stają się przedmiotem badań historyków miast ze względu na swoją ekskluzywną rolę w społeczeństwie [fn: Polska historiografia posiada długą tradycję badań w tej dziedzinie. Najpełniejszą, naszym zdaniem, bibliografię dotyczącą elity władzy można znaleźć w: Z. Noga, Krakowska rada miejska w XVI wieku. Studium o elicie władzy, Kraków 2003, s. 5-10. Za najbardziej znaczące prace dotyczące poszczególnych miast można uznać: J. Zdrenka, Główne, Stare i Młode Miasto Gdańsk i ich patrycjat w latach 1342-1525, Toruń 1992; K. Mikulski, Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początków XVIII wieku, Toruń 1999; R. Czaja, Socjotopografia miasta Elbląga w średniowieczu, Toruń 1992; idem, Patrycjat Starego miasta Torunia i Starego Miasta Elbląga w średniowieczu, w: Elity mieszczańskie i szlacheckie Prus Królewskich i Kujaw w XIV-XVIII wieku, Toruń 1995; M. Goliński, Socjotopografia późnośredniowiecznego Poznania, Warszawa-Poznań 1982; W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, Malbork 2004; M. Starzyński, Krakowska rada miejska w średniowieczu, Kraków 2010; G. Jakimińska, Elita władzy lubelskiej gminy miejskiej w latach 1555-1651, Lublin 2012; A. Kardas, Elity władzy w Toruniu w XVII wieku. Mechanizmy kształtowania się i wymiany grup rządzących, Toruń 2004.].
Elita władzy późnośredniowiecznego Lwowa rzadko znajdowała się w kręgu naukowych zainteresowań historyków. Pewnymi osiągnięciami mogła pochwalić się jedynie przedwojenna historiografia, w szczególności, wybrane opracowania dotyczące rodów patrycjuszowskich napisał Józef Skoczek [fn: J. Skoczek, Studia nad patrycjatem lwowskim wieków średnich, „Pamiętnik Historyczno-Prawny” 1929, t. VII, z. 5, s. 231-304; idem, Ze studiów nad średniowiecznym Lwowem, „Pamiętnik Historyczno-Prawny” 1928, t. VI, z. 3, s. 255-368.], znanymi rodzinami miasta XVI-XVII st. zajmował się Władysław Łoziński [fn: W. Łoziński, Patrycyat i mieszczaństwo lwowskie w XVI i XVII wieku, Lwów 1902.] O poszczególnych przedstawicielach elity – burmistrzach, rajcach późniejszego okresu napisano kilka prac (Korneliusz Juliusz Gek – o Bartłomieju Zimorowiczu, Mieczysław Gembarowicz – o Stanisławie Anserinie, Stepan Tomaszewski – o Samuelem Kazimierzu Kuszywiczu itp.) [fn: Ogólną bibliografię dotyczącą wybitnych postaci zob.: Б. Петришак, Львівський період діяльності Петра Вольфрама (1402-1407рр.), w: Lwów: miasto – społeczeństwo – kultura: Urzędy, urzędnicy, instytucje, t. VII, Kraków 2010, s. 177-179.]. Jednak wszystkie te opracowania przedwojennego okresu wyłapywały często jedynie pewne odrębne aspekty funkcjonowania władzy we Lwowie, nie tworząc całościowego obrazu, a często okres średniowiecza opisywały powierzchownie. Nie należy również zapominać o konieczności rewizji i weryfikacji ich tez. Radziecka historiografia Lwowa nie wniosła istotnych poprawek do badań elity władzy. Patrycjat w ich ujęciu był «oligarchiczną czołówką» miejskiego społeczeństwa i zasługiwał na ostrą krytykę, a nie szczegółowe studium [fn: Zob. jako przykład: Нариси історії Львова, Львів 1956, s. 60-65.]. Pierwszymi krokami do rozwoju dalszych studiów w tym kierunku stały się niedawne wydawnictwa Andrzeja Janeczka i Myrona Kaprala w serii «Spisy urzędników miejskich z obszaru dawnej Rzeczypospolitej, Śląska i Pomorza Zachodniego», odpowiednio rejestru przyjętych do prawa miejskiego we Lwowie oraz listy urzędników miasta [fn: Album civium Leopoliensium: rejestry przyjęć do prawa miejskiego we Lwowie, t. I (1388-1783), wyd. A. Janeczek, Poznań-Warszawa 2005; Urzędnicy miasta Lwowa w XIII-XVIII wieku, wyd. M. Kapral, Toruń 2008.].
Kwestia rządzącej elity miasta w drugiej połowie XIV st. jest aktualna, ponieważ ten okres stanowi bardzo ciekawy moment w historii samorządu miejskiego, kiedy powstaje problem stworzenia efektywnych organów władzy (kolegia radnych i ławników, w tym przypadku), mechanizmów wyborów, kooptacji członków, kwestii prestiżu zajmowanych urzędów, «hierarchicznej drabiny» na drodze do szczytu władzy.
XIV wiek, a zwłaszcza jego druga połowa – to czas ustanawiania we Lwowie norm prawa magdeburskiego, tworzenia mechanizmów zarządzania miastem, postępowania sądowego, systemu karnego itp. [fn: O historiografii badań prawa magdeburskiego we Lwowie zob.: Т. Гошко, Дослідження історії міського самоврядування XIV-XVII ст. польськими істориками Львова (початок XX ст.), в: Львів: місто – суспільство – культура, т. III, Львів 1999, с. 396-408.]. W tych procesach aktywny udział bierze wieloetniczna i multikulturowa społeczność miasta, której poszczególnym elementom (Ukraińcom, Ormianom, Żydom itp.), zgodnie z ponownym przywilejem z roku 1356, król Kazimierz III nadawał szerokie prawa – albo poddawać się jurysdykcji sądowej miejskiego wójta, albo rozstrzygać sprawy w swoim sądzie, ale pod przewodnictwem miejskiego wójta [fn: Привілеї міста Львова (XIV-XVIII ст.), t. I, вид. М. Капраль, Львів 1998, с. 27-31 (ponowna publikacja).]. Ze wszystkich społeczności narodowych tylko trzy (ukraińska, ormiańska i żydowska) skorzystały z prawa samorządowego.
Kto zatem zarządzał miastem, w czyich rękach znajdowała się władza – na te pytania można odpowiedzieć, stosując metody prosopografii – starannie zbierać najmniejsze „okruchy” informacji o przedstawicielach organów władzy, ław i rady, a także ich przywódcach – wójcie i burmistrzu, rekonstruować wszystkich rajców i ławników miasta w najstarszym okresie, ustalić między nimi powiązania, stopień pokrewieństwa, rodzaj zajęć, pochodzenie itp.
Przede wszystkim ważne jest podkreślenie, że kryteria elity bywają różne: udział w sprawowaniu władzy, pewien ekskluzywizm w sposobie życia, wpływ na podejmowanie ważnych dla społeczeństwa decyzji itd. [fn: Zob. poglądy na ten temat: Z. Noga, Krakowska rada miejska, s. 5, 6.] Trzeba także z ostrożnością podchodzić do terminów na oznaczenie elity – czy była to grupa „rządzących miastem” („grupa rządząca”) w ścisłym znaczeniu, czy szersze grono osób, spośród których kooptowano rajców – ławników, wójtów itp. Większość polskich badaczy używa terminu „elita władzy” w stosunku do rajców jako rządu, do którego zbiegały się wszystkie ścieżki mieszczańskich karier w mieście [fn: G. Jakimińska, Elita władzy lubelskiej gminy miejskiej, s. 12.]. W naszym przypadku wydaje się słuszne zbadać wszystkich przedstawicieli «kręgu władzy», nie tylko rajców, ponieważ ważny dla zrozumienia procesów rozprzestrzeniania się organów samorządowych jest urząd dziedzicznego wójta, który z czasem staje się miejskim, ławników, spośród których kooptowani są rajcowie, urząd ormiańskiego wójta jako przedstawiciela interesów społeczności etnicznej itp.
Badany okres można podzielić na dwa odcinki chronologiczne – lata 1350-1370 oraz 1382-1404. Pierwszy z nich charakteryzuje się pojedynczymi wzmiankami o przedstawicielach władzy – rajcach, ławnikach, wójtach w poszczególnych dokumentach wystawionych przez radę miejską, króla lub osoby prywatne i zawiera niewiele informacji do rekonstrukcji składu, mechanizmów kooptacji, pochodzenia [fn: Najpełniejszy przegląd zachowanej dokumentacji tego okresu z komentarzami zob.: О. Купчинський, Акти та документи Галицько-Волинського князівства XIII – першої половини XIV століть. Дослідження. Тексти, Львів 2004.]. Natomiast począwszy od roku 1382, można opierać się już na najstarszej zachowanej księdze protokołów rady i ławy z rocznym spisem nowo wybranych przedstawicieli władz miasta, a także innych dokumentach, w znacznym stopniu opublikowanych w wydawnictwach źródłowych. Dla porównania i uzupełnienia informacji wybrano opublikowane księgi urzędów miejskich Krakowa i Kazimierza pod Krakowem, również niektórych innych miast [fn: Kraków wybrano ze względu na ścisłe kontakty mieszczan obu miast oraz wiele wspólnych cech i zapożyczeń, które widać w podobieństwie formowania organów władzy, miejskiej kancelarii itp. (Z. Noga, Elita Krakowa i jej kontakty z miastami Górnych Węgier oraz ze Lwowem w XVI wieku, w: Miasta i mieszczaństwo w Europie Środkowowschodniej do połowy XIX wieku, red. D. Michalak, K. Mikulski, Toruń 2003, s. 97-112).]. Oczywiście, temat ten będzie miał swoje kontynuacje w wyjaśnianiu w przyszłości związków patrycjatu lwowskiego z innymi miastami Królestwa Polskiego.
Na podstawie opracowanych opublikowanych i rękopiśmiennych źródeł wyodrębniono łącznie 43 osoby, co do których dokumentalnie potwierdzono udział w sprawowaniu kierownictwa miastem. Wśród nich – 3 dziedziczni wójtowie, 2 ormiańscy, 2 miejski, 3 burmistrzowie, 28 rajców i 18 ławników (niektórzy z nich zajmowali kilka urzędów, zob. tab. 1).
Wójtowie. Rozpocząć należy od gałęzi władzy sądowniczej, reprezentowanej przez dziedziczny (spadkowy) wójta. Pierwsi dziedziczni wójtowie pojawiają się w dokumentach przed rokiem 1300, jeszcze za czasów Państwa Galicko-Wołyńskiego [fn: Urzędnicy miasta Lwowa, s. 41.]. Jest to Bertold Stecher, który występuje w przywileju polskiego króla Kazimierza III na rzecz spadkobierców wójta – wnuków Jerzego, Ruperta i Małgorzaty na własność ziemską pod Lwowem [fn: Codex diplomaticus Galicensis. 1105-1405 (Галицко-русские акти. 1105-1405), Москва 1852, р. 56-57 (nr 42), AGZ, II, s. 1-3 (nr 1), ostatnia publikacja: О. Купчинський, Акти та документи, с. 773-776 (nr 9).]. Chodziło o potwierdzenie prawa własności do młyna „Сільський кут” nad stawem w pobliżu Lwowa oraz do wsi Małe Winiarki z młynem, stawem, karczmą i folwarkiem – majątku podarowanego przez księcia Lwa ich dziadowi. Następnym wójtem około roku 1330 zarejestrowano w tym samym dokumencie syna Bertolda Mateusza Stechera. Trzecim i ostatnim znanym dziedzicznym wójtem został Bruno, który wystąpił jako świadek potwierdzenia nadania przez radnych miasta Lwowa w roku 1353 rzemieślnikowi Ulrykowi 1/3 udziału w dochodach z młyna za Zboiskami w dożywotnią dzierżawę [fn: AGZ, III, s. 22. Ostatnią publikację dokumentu z przekładem zob.: Б. Петришак, Перший відомий документ міської канцелярії Львова 1359 року: перспективи дослідження, історія зберігання та втрати, Записки Наукового товариства ім. Шевченка, t. CCLX, кн. 2, 2010, с. 248-259.]. Pomimo fragmentaryczności wzmianek, historycy stwierdzają, że wójt początkowo był nie tylko najwyższym urzędnikiem sądowniczym, który miał prawo sądzenia mieszczan (włącznie ze sprawami karnymi), ale także wykonywał najważniejsze funkcje administracyjne [fn: Urzędnicy miasta Lwowa, s. 15, 16.].
Na temat Bertolda Stechera i jego potomków obszernie pisał Józef Skoczek. Historyk interpretował pojawienie się tej rodziny we Lwowie jako rezultat niemieckiej kolonizacji oraz wskazywał na występowanie tego nazwiska w Czechach, Śląsku, Wrocławiu, Stynawie, Sandomierzu, Sonczy, Łańcucie [fn: J. Skoczek, Studia nad patrycjatem lwowskim, s. 9.]. Pomimo utraty dziedzicznego województwa w 1378 roku rodzina Stecherów kontynuowała sprawowanie władzy w magistracie. W latach 1360-1370 aktywną działalność na rynku nieruchomościowym podjął Grzegorz Stecher, prawdopodobnie syn Jerzego lub Ruprechta (należy odrzucić wersję zaproponowaną przez J. Skoczka o identyczności Jerzego z Grzegorzem, ponieważ w oryginale przywileju imię jest wyraźnie zapisane) [fn: Оригінал знаходиться у Центральному державному історичному архіві України, м. Львів (далі – ЦДІАУЛ, ф. 131 (Колекція грамот на пергаменті), оп. 1, спр. 2.]. Poprzez małżeństwo z krakowianką Małgorzatą Grzegorz związał się z wybitnymi przedstawicielami krakowskiego patrycjatu i szlachty [fn: Księgi ławnicze krakowskie 1365-1376 i 1390-1397, wyd. S. Krzyżanowski, Kraków 1904, s. 134, 135; J. Skoczek, Studia nad patrycjatem lwowskim, s. 10-14.]. Z kolei jego brat, Piotr Stecher, kontynuował karierę we Lwowie. Posiadając znaczny majątek w postaci kamienic i sklepów w mieście, a także folwarku w okolicach Hołowesk oraz Zamarsztynowa, który zgromadził dzięki handlowi, był wybierany początkowo na ławnika w latach 1382-1385, 1388, a od 1396 roku aż do swojej śmierci w 1408 roku pełnił obowiązki radnego [fn: J. Skoczek, Studia nad patrycjatem lwowskim, s. 14, 15. W 1406 r. wystąpił jako poręczyciel Piotra Vogelgesanga z Krakowa przy przyjmowaniu praw miejskich (Album civium Leopoliensium, s. 4, nr 23).]. J. Skoczek prześledził również stopniowe wygasanie rodu na początku XV wieku, wskazując na typowe cechy – wymieranie z powodu braku potomstwa, przejście do stanu szlacheckiego i zerwanie więzi z miastem, rozproszenie oraz asymilację z wielokulturową społecznością miejską.
W roku 1378 Władysław Opolski nadaje lwowianom urząd wójta, zastrzegając procedurę wyboru wójta spośród rajców [fn: Przywileje miasta Львова, s. 41, 42 (ponowna publikacja i przekład).], tym samym kończąc tradycję istnienia dziedzicznych wójtów i oddając «pierwszeństwo» we władzy przedstawicielom rady miasta [fn: Podobne tendencje obserwujemy w innych miastach Małopolski (M. Załęska, Wójtostwa dziedziczne w miastach Małopolski w późnym średniowieczu (studium historyczno-prawne), Warszawa 2005, s. 66).]. Już od roku 1382 w księgach miejskich wspomina się wójta miejskiego z siedmioma ławnikami. Ze dziedzicznymi wójtami wzajemnie powiązane jest dyskusyjne pytanie o początki lokacji Lwowa i organizacji samorządu miejskiej wspólnoty. Pomijając szczegóły tej dyskusji [fn: Szczegółowo zob.: A. Janeczek, Studia nad początkami Lwowa. Bilans osiągnięć i potrzeb badawczych, „Rocznik Lwowski” 1993-1994, Warszawa 1994, s. 15, 16.], zauważmy, że ostatnio ukraińscy badacze coraz bardziej skłaniają się do poglądu o istnieniu elementów zarządzania niemieckiej wspólnoty we Lwowie na prawie magdeburskim (niemieckim) w postaci wójta, ławników i organu sądowego, który prowadził postępowanie sądowe, jeszcze w pierwszej połowie XIV wieku [fn: М. Капраль, Привілей 1356 р. як повторне надання магдебурзького права для міста Львова, в: Львів: місто – суспільство – культура, t. III, Львів 1999, s. 11-15. O stopniowości, a nie jednorazowości wprowadzenia prawa niemieckiego wskazują również polscy historycy (M. Załęska, Wójtostwa dziedziczne, s. 21).] Istnienie we Lwowie rodziny, która trzymała w swoich rękach dziedziczny urząd wójta przez trzy pokolenia, posiadała znaczne majątki i utrzymała się wśród wpływowych rodzin do początku XV wieku, jedynie potwierdza tę hipotezę.
Wójtów miejskich w ciągu badanego okresu zidentyfikowano dwóch – Johanna Amena i Michaela ze Stynawy [fn: Stynawa – najwyraźniej chodzi o miasto na Śląsku (Dolnym Śląsku), teraz województwo dolnośląskie, powiat lubiński.]. wójt miejski posiadał pewne uprawnienia i zakres działania. Pod jego kierownictwem znajdowało się 7 ławników (ta liczba mogła zmieniać się do 10), to on właśnie przewodził mieszanemu sądowi ławniczo-wójtowskiemu, który rozpatrywał sprawy mieszczan. Oddzielnie odbywał się również sąd wójtowski, który rozpatrywał zarówno drobne, jak i poważne sprawy związane z długami, obrażeniami ciała, zniewagami słownymi i czynnymi [fn: Urzędnicy miasta Lwowa, s. 16.]. Urząd wójta zajmowali ławnicy lub rajcy, jak w przypadku Michaela ze Stynawy. Jak widzimy, warunki przywileju z roku 1378 nie były bardzo ściśle przestrzegane, co raz jeszcze przekonuje o mobilności i różnorodności praktyk sprawowania władzy.
Zgodnie z przywilejem z roku 1356, etniczne społeczności miasta posiadały prawo do tworzenia odrębnych instytucji sądowo-administracyjnych. W pełni z tego prawa skorzystała jedynie społeczność ormiańska, której odrębny wójt funkcjonował jako samodzielny urząd do roku 1469. Stanowił on czoło kolegium złożonego z 6-12 starszych, pomiędzy którymi dystrybuowane były funkcje administracyjne – pobór podatków, opieka nad majątkiem społecznym itp. [fn: Szczegółowe informacje na temat samorządu społeczności ormiańskiej, prowadzenia księgowości i t.d. zob.: Я. Дашкевич, Адміністративні, судові й фінансові книги на Україні: (Проблематика, стані методика дослідження), в: Вірмени в Україні: Дорогами тисячоліть, Львів 2012, с. 812-850.]. Pierwsza wzmianka o ormiańskim wojcie pochodzi z roku 1378 [fn: Urzędnicy miasta Lwowa, s. 245.] – Abrahamie, w latach 1386-1387 urząd ten przejął Bogdan [fn: Ibidem.]. Abraham w roku 1386 występuje jako świadek Kotlusza, syna Jakuba Ormianina, a zatem pełnił funkcję upoważnionego przedstawiciela strony ormiańskiej w sądzie miejskim [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, wyd. A. Czołowski, Lwów 1892, s. 64, 65.]. Bogdan brał udział jako świadek w sprawie Piotra Bucha, kupca, z toruńskim towarzystwem Johanna Parisa [fn: M. Лесников, Львовское купечество и его торговие связи в XIV веке, в: Проблеми жономического и политического развития стран Европи (Из истории средних веков и древнего мира), Москва 1964, с. 46; Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 65.], sam również był kupcem [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 80.], a jego zięć posiadał sklep z luksusowymi towarami [fn: Ibidem, s. 89.].
Krakowscy wójtowie, zgodnie z obserwacjami Mieczysława Niwińskiego, często przed objęciem urzędu byli rajcami lub ławnikami i po zakończeniu pełnienia obowiązków powracali do poprzednich profesji [fn: M. Niwiński, Wójtostwo krakowskie w wiekach średnich, Kraków 1938, s. 152,153.]. Fakt, że lwowscy wójtowie również zajmowali odpowiednią pozycję społeczną, potwierdzają ich zajęcia (o których poniżej).
Jeśli chodzi o pewne wspólne cechy w tej niewielkiej grupie, to przede wszystkim wyraźna przynależność etniczna do społeczności niemieckiej, na którą zwracali uwagę historycy [fn: І. Линниченко, Суспільні верстви Галицької Гуси XIV-XV в., Львів 1899, с. 221.]. W Krakowie, na przykład, wójtowie również przeważnie byli Niemcami, jednak od lat 30. XIII wieku wzrasta udział osób pochodzenia polskiego [fn: M. Niwiński, Wójtostwo krakowskie, s. 153.]. We Lwowie mówimy jedynie o przedstawicielach społeczności niemieckiej (z wyjątkiem ormiańskich wójtów), Polacy pojawiają się wśród wójtów dopiero od połowy XV wieku.
Rajcy. Rząd, który od ostatniej trzeciej XIV wieku staje się celem aspiracji mieszczaństwa lwowskiego, po raz pierwszy pojawia się w źródłach przed rokiem 1356. Wśród radnych wyróżnia się grupa, o której posiadamy najmniej informacji (w zasadzie czas pełnienia obowiązków oraz, w niektórych przypadkach, zawód). Dotyczy to najstarszych znanych radnych. Łącznie ich liczba wynosi 11: 6 z roku 1353 i 5 z roku 1359. Są to kolejno: Tymko, Henryk Platner, Kuno (Konrad) ze Stynawy, Jakło z Jarosława [fn: Ярослав (Jarosław) – miasto, historyczne centrum powiatu na lewym brzegu Sanu.], Johann z Memelu [fn: Меміль, Memel – miasto w Prusach, obecnie Kłajpeda (Litwa).], Jakło kowal; Peszek z Gniezna [fn: Gniezno – miasto, centrum arcybiskupstwa gnieźnieńskiego.], Mikołaj Czambor, Szymon (Simon), Mikołaj Reuze (Rutenin), Mikołaj Kizelink. Wszyscy ci 11 radnych zostali wymienieni w dokumencie potwierdzającym nadanie przez radnych miasta Lwowa w roku 1353 rzemieślnikowi Ulrykowi 1/3 udziału w dochodach z młyna za Zboiskami w dożywotnią dzierżawę przy zachowaniu 2/3 części dla kościoła Marii Śnieżnej, datowanym 10 stycznia 1359 roku (dokument ten był już wspominany w kontekście wójta Brunona, który również występował jako świadek zawarcia tej umowy, co jest symptomatyczne – został wymieniony po radnych) [fn: Б. Петришак, Перший відомий документ, с. 258, 259.]. Oto znane dalsze losy kilku z nich.
Platnerowie (Platenery) nadal mieszkali we Lwowie (w latach 80-tych XIV wieku znani są Niczek z Krakowa, wdowa Zydlonia (Żydlonia), Johann i Mikołaj z Torunia [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 137.]), jednak żaden z nich nie doszedł do władzy. Wzmianka o toruńskim pochodzeniu jednego z Platnerów nasuwa hipotezę o ich przesiedleniu stamtąd do Lwowa (dodatkowym dowodem tego może być fakt, że w roku 1406 Johann Platner występował jako poręczyciel przy przyjęciu praw miejskich Wilhelma Stormglocke’a z Torunia [fn: Album civium Leopoliensium, s. 6.]). Rodzina Platnerów była dość powszechna w Toruniu [fn: Księga ławnicza Starego Miasta Torunia (1456-1479), wyd. K. Kopiński, J. Tandecki, Toruń 2007, s. 495.], choć osoby o takim nazwisku spotykane są również w innych miastach: Krakowie (Platner Mikołaj – krakowski radny w roku 1421), Sandomierzu [fn: Księgi ławnicze krakowskie, s. 352.].
Kuno (Konrad) ze Stynawy mógł być spokrewniony z Michaelem ze Stynawy, już wspomnianym jako wójt, który przybywszy do Lwowa ożenił się z wdową i osiadł tutaj. Michael posiadał znaczną własność nieruchomą «jak w murach, tak i poza murami miasta». Wiadomo, że rajcy w 1385 r. sprzedali mu plac Kitleckiego, ponadto posiadał ogród za bramami miejskimi oraz dom na Krakowskiej (Tatarskiej) ulicy [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 43, 47, 100.]. Jak uważał J. Skoczek, przybywający ze Stynawy odgrywali dużą rolę w życiu średniowiecznego Lwowa. Bogaci kupcy, właściciele szeregu nieruchomości, przedstawiciele warstwy zarządzającej, brali aktywny udział w życiu miejskim [fn: J. Skoczek, Stosunki kulturalne Śląska ze Lwowem w wiekach średnich, Katowice 1937, s. 20.]. Co więcej, wielu spośród tych, którzy otrzymali prawo miejskie Krakowa, pochodzili ze Stynawy [fn: Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392-1506, wyd. K. Kaczmarczyk, Kraków 1913, s. 521.].
Rodzina Czamborów nie występuje w księgach miejskich Lwowa, jednak znani są jej przedstawiciele w innych miastach. Tak, Czambor Hanus (Ganko) przyjął prawo miejskie Krakowa [fn: Ibidem, s. 421.].
Mikołaj Reuze (Rutenii) pojawia się w aktach miejskich lat 80-tych XIV wieku, jednak mało prawdopodobne jest, że chodzi o tę samą osobę. Niemniej z tym nazwiskiem wiążą się liczne hipotezy dotyczące jego pochodzenia. Uważa się, że rodzina ta pochodziła z Wrocławia, jednak historycy wysuwają przypuszczenie, że przymiotnik «rutenii» oznaczał «ruski», czyli wskazywał na lokalne pochodzenie [fn: М. Капраль, Функціонування органів влади Львова у XIII-XVIII ст. (нарис історії інститутів магдебурзького права), „Український історичний журнал” 2006, № 5, с. 111, 112.].
Kizelink (Kizling, Kezling) Mikołaj jako nowy ławnik miasta Krakowa oraz jego żona Anna występują w krakowskich księgach ławniczych w latach 1365-1376, 1385, 1390-1397 [fn: Księgi ławnicze krakowskie, s. 323.]. Lwowski współrodak (być może ten sam, który pojawia się w 1353 r.) był dość zamożnym mieszczaninem – posiadał browar, działkę, dom na ulicy Galickiej, pozostawał w pokrewieństwie z rodzinami kupców Girlachów (Gerlachów) i Rademunchiv [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 34, 55, 79, 87, 100 passim.]. Kizelinkowie znikają z mapy politycznej miasta, dopiero w 1465 r. pewien Hanus Kezelník (?) przyjmuje prawo miejskie [fn: Album civium Leopoliensium, s. 33.].
Jeśli spojrzeć na tę grupę rajców z perspektywy pochodzenia, to należy zauważyć, że pięciu pochodziło spoza Lwowa, z różnych miejscowości. Kilka osób można przypisać do społeczności polskiej na podstawie wtórnego kryterium jakim jest imię (Jakla, Peszka, Szymon), wszyscy inni najwyraźniej należeli do niemieckiej. Z kwestią przynależności etnicznej związana jest kwestia wyznania religijnego. Wśród warunków przyjęcia do prawa miejskiego i pełnienia urzędów w niektórych miastach stawiano wymóg wiary katolickiej, co jednak nie dotyczyło Lwowa. W takim przypadku pojawia się pytanie o wyznanie rajców, które podnosił D. Zubrycki i M. Kapral, jednak historycy nie doszli do jednoznacznego wniosku [fn: М. Капраль, Функціонування органів влади, с. 111, 112.]. Prawdopodobny udział w kolegium rajców Rusina (Rutena) pozwoliłby na śmiałe przypuszczenie dotyczące demokratyczności wyborów rajców, a obecność rzemieślnika – kowala (faber), pod warunkiem że było to określenie zawodu, a nie nazwiska, dowodziłaby szerokich granic grupy kooptacji rajców, jednak wymaga to bardziej szczegółowych źródeł.
Przejdźmy do krótkiej charakterystyki pozostałych 17 rajców, których listę sporządzono na podstawie najstarszej księgi miejskiej z lat 1382-1389. O niektórych z nich nie ma żadnych informacji poza datą wyborów, inni aktywnie występowali na rynku miejskim jako kupcy lub właściciele nieruchomości, dlatego wiemy o nich nieco więcej. Najbardziej znane były zapewne niektóre rodziny.
Amen (Aman) Johann był wójtem i radnym Lwowa. Posiadanie domu na Rynku pomiędzy domami Nyczka Fruof i Nyczka Ekela, który sprzedał Mikołajowi ze Swinicz, kupcowi [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 107.], wskazywało na wysoki status społeczny Johanna (domy na Rynku były kosztowne i rzadko zmieniały właścicieli). W pobliżu tego samego domu znajdował się również browar [fn: Ibidem, s. 90.]. Amen posiadał także ziemię – ½ od Jerzego Botlena i ½ od Mikołaja Shilera [fn: Ibidem, s. 15.], połowę dziedzińca naprzeciw Grzegorza Stachera od Johanna Zimmermana [fn: Ibidem, s. 57.].
Radny Mikołaj Scheler pochodził z rodziny, która pojawiła się we Lwowie ze Śląska, skąd przez Kraków przeniosła się na wschód [fn: J. Skoczek, Studia nad patrycjatem lwowskim, s. 24, 25.]. Również posiadał nieruchomości w prestiżowej dzielnicy miasta – miał dziedziniec na Rynku, połowę łanu, kupionego od Johanna Amena [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 15, 31.]. Schelerowie (Schelarowie) osiedlali się we Lwowie również później, na początku XV wieku – na przykład Piotr ze Świdnicy i Jerzy z Krakowa [fn: Album civium Leopoliemsium, s. 8, 12.]. Z tego ostatniego miasta pochodziło wielu Schelerów, jak np.: Piotr – sługa Michała Unrwa, kapelusznik [fn: Księgi ławnicze krakowskie, s. 356.], Hannos, Andes, Jurge przyjęli prawo miejskie Krakowa [fn: Księgi przyjęć doprawa miejskiego w Krakowie 1392-1506, s. 504.]. Rodzina Mikołaja Schelera mieszkała w 1388 roku w Kazimierzu [fn: Księgi radzieckie kazimierskie 1369-1381 i 1385-1402, wyd. A. Chmiel, Kraków 1932, s. 625.].
Jeśli mówić o kolejnej rodzinie patrycjuszowskiej – Zomersteinów (o pochodzeniu niemieckim) – to znajdują się oni wśród rodów, które uwieczniły swoje imię w historii miasta. Od tego nazwiska pochodzi nazwa wsi Zommersteynsdorf, później przemianowanej na Zamarsztynów (obecnie – nazwa ulicy). Zomersteinowie pojawiają się w źródłach już od końca XIV wieku: spotykamy trzy osoby o takim nazwisku – Johanna, Andreasa i Petra. Johann Zomerstein – najbardziej znany przedstawiciel rodziny, należał do ławniczej, a następnie do rajcowskiego kolegium – w tej ostatniej pełnił urząd dożywotnio przez 20 lat [fn: Więcej informacji zob.: J. Skoczek, Studia nad patrycjatem lwowskim, s. 20-24.].
Wśród rodzin rajcowskich tego czasu spotykamy również takie, których przedstawiciele pozostawali u władzy do XVIII wieku, choć było ich niewielu (Hebelowie, Zimermanowie). Jedną z nich była rodzina Abreków. Jej najstarszy znany przedstawiciel – Herko Smetus (Smidhaus), następnie Abrek – znany od końca XIV wieku rajca, właściciel majątków i sklepów we Lwowie, którego interesy kupieckie sięgały kontaktów z zakonem krzyżackim [fn: Ibidem, s. 45-47.].
Jeszcze jednego znanego rajcę znamy przede wszystkim ze względu na jego działalność charytatywną. Piotr Isengutel (Eisengutel) – wieloletni rajca, właściciel znacznej nieruchomości (dom na Rynku, kram, winnica za murami miasta, sklep). Świadkiem tego jest lwowski kronikarz Bartłomiej Zimorowicz, który relacjonuje, że będąc z żoną Małgorzatą bezdzietnymi, przekazał miejskiemu szpitalowi swoje posiadłości na Przedmieściu Galicyjskim we Lwowie, przy ul. Peszej [fn: Д. Зубрицький, Хронікамиста Львова, Львів 2002, s. 60, 61.].
Wśród osób, które „rozproszyły się” w środowisku miejskim i nie pozostawiły po sobie znaczącego śladu w historii miasta, znajdują się Kurt Paweł – posiadał zakład fryzjerski, dom obok Frydlona z Kamieńca, ożeniony z córką Grande Johanna, znanego toruńskiego kupca [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 18, 20, 37.], Gebuwir Johann – posiadał dom, działkę naprzeciwko łaźni, połowę browaru z Johannem Chanakiem, łan i sklep [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 30, 31, 50, 117.], Johann (Hańko) Schwartz (wspomniany tylko raz w dokumencie jako burmistrz), prawdopodobnie pochodził z Krakowa [fn: Wiele przedstawicieli o takim nazwisku znajduje się wśród patrycjatu Krakowa w XV-XVI wieku: Urzędnicy miejscy Krakowa. Część 2:1500-1794, Kraków 2008, s. 296 (Schwarz (Schwarcz, Schworz) Adam rajca (1488-1509), Erazm ławnik (1521-1523, 1527), Stanisław rajca (1500).]. Cedlicz Piotr został również wspomniany jako rajca w jednym dokumencie [fn: AGZ, III, s. 123.]. Ta rodzina pozostawiła po sobie ślad w Krakowie – Cedlicz Johann przyjmuje prawo miejskie w 1396 r. [fn: Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392-1506, s. 15.], Cedlicz Mikołaj, sukiennik – w 1398 r. [fn: Księgi radzieckie kazimierskie, s. 595; Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392-1506, s. 422.].
Charakteryzując tę grupę urzędujących rajców, ponownie zauważamy przewagę osób pochodzenia niemieckiego, w rzeczywistości wszyscy oni są spoza lokalnej społeczności. Większość rajców posiada znaczną nieruchomość w najlepszych dzielnicach miasta (obejmuje to zarówno kamienice, jak i sklepy, strzyżalnie, stawy, działki ziemi, folwarki itp.) oraz na przedmieściach, zajmują się handlem, produkcją alkoholu, sukiennictwem, aktywnie budują i kupują nieruchomości. Ścieżki dojścia do władzy – 8 rajców było wcześniej ławnikami (z 28). Jeśli w latach 1350-tych widzimy jeszcze przedstawiciela rzemieślników w radzie, to w latach 1380-tych są to już wszyscy kupcy, przy czym handlują oni przeważnie w kierunku zachodnim. Rajcowie sprawują ten urząd dożywotnio, jedynie śmierć jednego członka kolegium otwiera wakat dla ławników.
Ławnicy. Kolegium ławnicze stało na drugim miejscu po rajcowskim, tworząc wraz z nim magistrat – najwyższy organ władzy w mieście. Wybierali ich rajcowie, a sam urząd był dożywotni, jak i urząd rajcy [fn: Urzędnicy miasta Lwowa, s. 17.]. Włączenie do składu ławy od razu zwiększało szanse na kontynuację kariery – z 18 ławników 8 weszło do rady. Dlatego właśnie na tym etapie rozwoju samorządu miejskiego uważamy, że ławnicy również należeli do elity władzy (później, wraz z początkiem XVI wieku, to się niweluje). Przeważnie ławnikami stawali się także kupcy, choć byli i przedstawiciele rzemieślników (sukiennicy, kuśnierze itp.).
Worst Johann należał do tej kohorty ławników, którzy przeszli do wyższego urzędu rajców. Posiadał dom na Rynku, dawniej własność Peszki kowala, i warsztat strzyżalniczy. Sprawował urząd burmistrza (protoconsul) w 1389 roku [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 21, 122.]. Możliwe, pochodzenia krakowskiego, gdyż Worstowie występują w latach 1370-1390-tych w Kazimierzu, a Konrad Worst był rajcą [fn: Księgi radzieckie kazimierskie, s. 636.].
Henryk z Trembowli [fn: Trembowla – miasto, ośrodek administracyjny rejonu w obwodzie tarnopolskim.] również przeszedł z kolegium ławników na wyższy szczebel hierarchicznej drabiny. Posiadał wartościową nieruchomość w centrum miasta – dom (dawniej Piotra Stechera) naprzeciwko katedry, prawdopodobnie także kolejny dom obok Piotra Isengutela. Świadectwem zamożnego życia była obecność sługi Andrzeja. Możliwe, że Henryk pragnął zajmować się również innym rzemiosłem, skoro w 1387 roku zamierzał nabyć miejski młyn, a także dwa warsztaty szewców Petera Grove i Mikołaja Gručkegehla [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 16, 69, 83, 109, 113, 120.].
Długoletnim radnym (przez 11 lat) oraz ławnikiem był Folmar Piotr – spadkobierca Swarcha Hanka, po śmierci jego córki jej mąż, aptekarz Grzegorz z Krakowa, za pośrednictwem sprzedał mu całość majątku. Posiadał 1 pomieszczenie strzyżalnicze, które sprzedał Piotrowi Stecherowi [fn: Ibidem, s. 24, 87, 88, 99.]. Rodzina Folmarów mieszkała w Krakowie [fn: Księgi ławnicze krakowskie, s. 331.].
Melcherów spotykamy w miejskich księgach Krakowa. Melchar Piotr był krakowskim mieszczaninem w 1339 roku, radnym w latach 1367 i 1389, Mikołaj – krakowskim ławnikiem w 1375 [fn: Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, cz. II-IV, wyd. F. Piekosiński, „Mon. Medii Aevi” 1882,, t. VII, s. 795.]. Liczna rodzina Melcherów zamieszkiwała w Krakowie w latach 1370-1390 [fn: Księgi ławnicze krakowskie, s. 344; Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392-1506, s. 468.]. Również Melchera Piotra, szewca, odnotowano w Kazimierzu (1401), podobnie jak wielu innych przedstawicieli tej rodziny [fn: Księgi radzieckie kazimierskie, s. 612.]. Stąd wysokie prawdopodobieństwo, że lwowska rodzina pochodziła z Krakowa [fn: Choć wśród urzędników innych miast występują również Melcherowie, na przykład w Świdnicy: Urzędnicy miejscy Świdnicy do 1740 r., wyd. M. Goliński, J. Maliniak, Toruń 2007, s. 37 – Heymannus Melcer (1321/22).]. Z Johannem Kalenem, toruńskim kupcem, prowadził interesy Bartosz Melcher [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 19, 20.], a Piotr Melcher – ławnik i radny – był właścicielem domu przy ulicy Krakowskiej [fn: Ibidem, s. 5.].
Mikołaj Brieger był posiadaczem łanu, jednego pomieszczenia strzyżalniczego, browaru oraz domu na Rynku [fn: Ibidem, s. 7, 20, 38, 39, 44, 45.]. Posiadał kontakty z krakowianinem Mikołajem Buchnerem. Rodzina Briegów (Briga, Briage, Bzheg) miała liczną reprezentację w Krakowie i Kazimierzu – wśród kupców oraz rajców [fn: Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, s. 773; Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392-1506, s. 400.], Briegerowie otrzymali krakowskie prawo miejskie [fn: Ibidem, s. 401.].
Mikołaj Kletlendorf był kupcem i ławnikiem lwowskim. Był posiadaczem znacznej ilości nieruchomości, których akty kupna-sprzedaży występują w źródłach. Tak, 16 września 1384 roku rajcy potwierdzili kontrakt Mikołaja oraz jego żony, córki zubożałego młynarza, na sprzedaż połowy placu naprzeciwko miejskiej łaźni Johannowi Gebuwir, przyszłemu rajcy, który z kolei w następnym roku sprzedał 2½ części domu Mikołajowi [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 30, 31, 37.]. W 1385 roku Kletlendorf był właścicielem sklepu, który znajdował się obok sklepu Bartłomieja Kruga wśród bogatych kramów, co wskazuje na jego zamożność i przynależność do wyższej warstwy kupiectwa. Posiadał również 2 łany [fn: Ibidem, s. 17, 45, 50, 86.]. U Kletlendofa prawdopodobnie był jakiś krewny – Piotr, który pojawia się w 1387 roku, posiadał sklep i dobra o wartości 34 marki [fn: Ibidem, s. 71.].
Fryczko ze Smotrycza [fn: Смотрич (Smotricz) – miasto w Podolu, obecnie wieś w powiecie dunajewieckim obwodu chmielnickiego.] po raz pierwszy występuje w źródłach jako ławnik wśród siedmiu członków kolegium 12 marca 1382 r. [fn: Ibidem, s. 1.]. Liczne wzmianki w księgach miejskich dotyczą jego udziału jako sędziego arbitrażowego w sporach sądowych [fn: Ibidem, s. 35, 63, 76.], a także proponowanych sum za nieruchomości mieszczan lwowskich (nie wiadomo jednak, czy je nabył) [fn: Ibidem, s. 52, 75.]. O ogólnych kwotach transakcji handlowych ławnika świadczy jego dług w momencie śmierci wobec kupców toruńskich Johanna Bobiraua i Johanna Parisa w wysokości 155 marek pruskich [fn: Ibidem, s. 78; М. Лесников, Львовское купечество, с. 45.]. Wdowa Fryczka, Małgorzata, kontynuowała prowadzenie spraw męża, w szczególności spłaciła wraz ze wspólnikiem Genzilem Gozilem dług wspomnianym kupcom toruńskim w wysokości 48 kop groszy i na 50 kop groszy, oddając 194 skór i 40 kamieni imbiru (istnieli również inni wierzyciele) [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 78, 80, 88.]. Wyraźnie widać, że kobieta nie radziła sobie z dużym gospodarstwem i zadłużeniem, decydując się na ponowne małżeństwo z Johannem Platnerem, prawdopodobnie krewnym Johanna Platnera, jednego z pierwszych znanych rajców lwowskich [fn: Ibidem, s. 119, 121.]. Drugi mąż rozpoczął porządkowanie spraw rodzinnych z macochą, córką Fryczka, również Małgorzatą. Zgodnie z umową zawartą w obecności rajców, Johann zobowiązał się spłacić wszystkie długi zmarłego ojca Małgorzaty, pobierając za to 11½ kop groszy do czasu uregulowania długu i następnie oddając określoną część macosze [fn: Ibidem, s. 119.].
Storringowie (Konrad (Kunza) i Matthias) byli lwowskimi ławnikami w latach 1386-1388 oraz 1383 r. odpowiednio. Możliwe, że Matthias był bratem Konrada, ponieważ ten uczestniczył w podziale majątku dzieci Matthiasa. Wspólnie posiadali teren naprzeciw szpitala św. Ducha, a Konrad, oprócz tego, teren dawnego wiceburmistrza Łukasza (w pobliżu Otto Rimera) i rościł sobie prawa do miejskiego młyna obok Henryka z Terebowli [fn: Ibidem, s. 6, 83, 103, 113.].
Rodzina Rimerów była obecna w Krakowie, a Rimer Otton był ławnikiem lwowskim (nazwisko, które mogło pochodzić od zawodu – rzemiosła garbarskiego) [fn: Księgi ławnicze krakowskie, s. 355.]. We Lwowie zamieszkiwało również pięć rodzin Rimerów – Franko, Georgiusz, Gendzilin, Henryk z Kamieńca oraz Otton. Ten ostatni posiadał sklep dawnego tłumacza Pawła i działkę sąsiadującą z wójtem Łukaszem [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 58, 103.].
Faber Anselm – nie jest ustalone, czy nazwisko ławnika, czy wskazanie na jego rzemiosło. Był właścicielem działki i młyna przed Bramą Krakowską (który wdowa po jego śmierci w 1386 roku sprzedała cechmistrzom miasta) [fn: Ibidem, s. 51, 66, 67.]. Rodzina Faberów była również krakowskimi ławnikami i rajcami [fn: Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, s. 783.].
Guter Mikołaj (Nyczko) – posiadał dom, zajmował się handlem tkaninami [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 81, 92, 99, 114, 115.]. Rodzina Guterów również mieszkała w Krakowie [fn: Księgi ławnicze krakowskie, s. 338.]. Guter Marcin, tkacz – mieszkaniec Kazimierza (rok 1375) [fn: Księgi radzieckie kazimierskie, s. 602.].
Wśród ławników, którzy nie kontynuowali kariery w mieście, był również Kerevidir Johann, który jednak posiadał znaczący majątek nieruchomy (dom na Rynku, działkę, strzyżalnię [fn: Najstarsza księga miejska 1382-1389, s. 2, 34, 63, 90.]). Podobny status posiadał Kocheler (Kochler) Mikołaj – był właścicielem sklepu i działki (zakupionej od Schillera, zlokalizowanej w pobliżu Kerevidira).
Mikołaj Bolcze był ławnikiem pochodzącym ze środowiska rzemieślniczego (był garbarzem). To jednak nie przeszkodziło mu w prowadzeniu handlu oraz posiadaniu nieruchomości – sklepu, który został mu sprzedany przez rajców i który wkrótce odsprzedał, działki wspólnie z Brigerem na Rynku (Briger zbudował tam dom), domu (dawniej Jana Grande) [fn: Ibidem, s. 17, 28, 38-40, 57, 58.]. Posiadał kontakty handlowe z toruńskim mieszczaninem Johannem Grose. Rodzina Bolców była również w Toruniu, spokrewniona z Giltfeldami [fn: K. Mikulski, Kryterium imionowe w badaniach nad genealogią patrycjatu toruńskiego w XIV-XVI wieku na przykładzie rodziny Hitfeldów, w: Venerabiles nobiles et honesti. Studia z dziejów społeczeństwa Polski średniowiecznej. Prace ofiarowane Profesorowi Januszowi Bieniakowi w 70-tą rocznicę urodzin i 45-cie pracy naukowej, Toruń 1997, s. 315.]. Mikołaj Bolcze był rajcą miasta Krakowa w 1406 r. [fn: Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, s. 399.], otrzymał prawo miejskie Krakowa w 1399 r. [fn: Księgi przyjęć doprawa miejskiego w Krakowie 1392-1506, s. 27.]. Wielu Bolców (Połców) zostało przyjętych do prawa miejskiego Krakowa [fn: Ibidem, s. 399.]. Również Mikołaj Bolcze w 1371 r. jest wspominany w księgach rajców miasta Kazimierza [fn: Księgi radzieckie kazimierskie, s. 589.].
Kolegium ławników wykazuje również pewne cechy wspólne. Prawie połowa z nich traktowała to urzędowanie jako drogę do wyższej kariery. Niektórzy z ławników nie ustępowali majątkiem i poziomem życia rajcom. Większość pochodziła spoza Lwowa, prawdopodobnie z krakowskich rodzin, jednak spotyka się również przedstawicieli Koronnej Rusi. Na podstawie nazwisk ławników można przypuszczać o ich rzemieślniczej przeszłości, choć faktycznie wszyscy zajmują się handlem. Ważną cechą odróżniającą to kolegium od rajców – żadna z rodzin lwowskich ławników nie wchodzi w skład rodów patrycjatu miasta.
* * *
Na podstawie przeanalizowanego materiału źródłowego można zaobserwować główne tendencje w organizacji kolegiów rajców i ławników, ich kooptacji oraz formowania się grupy „elity władzy” w mieście w drugiej połowie XIV wieku. W latach 50-tych XIV wieku należy podkreślić znaczenie urzędu dziedzicznego (spadkowego) wójta w mieście, powoływanego przez króla i reprezentującego władzę sądowniczą oraz administracyjną. Rodzina Sztecherów (Stecherów), z której pochodzili dziedziczni wójtowie, do końca wieku nadal wchodziła w skład elity władzy. Począwszy od 1378 roku, wraz z wykupem urzędu wójta przez miasto, urząd ten zaczyna tracić swoje znaczenie. wójtowie wybierani są przez radę spośród ławników lub rajców. Oprócz miejskiego istniał odrębny wójt ormiański jako przedstawiciel społeczności ormiańskiej.
Do końca wieku stopniowo kształtuje się stała liczba członków obu kolegiów – od 7 do 10 ławników oraz 6 rajców, wybieranych corocznie podczas święta katedry św. Piotra. Ten sam okres charakteryzuje duża mobilność tej grupy. Średni czas pełnienia urzędu wynosił 2-3 lata, z nielicznymi wyjątkami (najdłuższa kadencja – 29 (!) lat). Wyjaśniało się to zapewne ogólnymi tendencjami rozwoju miasta, kiedy aktywnie formowała się nowa społeczność zarówno dzięki niemieckim kolonistom, kupcom przyjezdnym (z Śląska, Małopolski, Krakowa), jak i migracji wewnętrznej z okolicznych miast i miasteczek Korony Polskiej. Urząd ławnika był jednym z warunków zajęcia urzędu rajcy, choć nieobowiązkowym. Rajcowie i ławnicy aktywnie uczestniczyli w rynku kupna-sprzedaży nieruchomości oraz prowadzili handel. Kolegium ławnicze formowało się również spośród dawnych rzemieślników. Jednak pewien ekskluzywizm urzędu rajcy jest widoczny we wstępowaniu do kręgu miejskiego patrycjatu.
Tabela 1. Władze miasta Lwowa w drugiej połowie XIV wieku.
Power in Lvov in the Second Half of the Fourteenth Century: a Group Portrait
Abstract
A process of town foundation and the formation of the municipal self-government makes the first and most important step in the shaping of the city organism, this “living tissue” made up of people exercising power and those subjected to them, the rulers and the ruled. The knowledge of this process, occasionally very long, makes it possible to verify numerous questions about the formation of the power elite in the city.
Within the system of municipal self-government – the City Council and the Bench – a group of people stood out as those who occupied the dominant positions and exercised the authority entrusted to these entities. They participated in court sittings, legalized property transactions, registered last wills etc. This group could be termed as the “power elite” – the term which is not fully clarified in the literature on the subject. In Lvov the power elite included city councilors, hereditary wójts (community heads), and jurors, who in the second half of the fourteenth century exercised power in the city. First references to the wójt and councilors date to 1350 and they prove the existence of fully crystallized municipal self-government in the city under German law prior to the renewed foundation of the city by King Casimir the Great in 1356. The whole group comprised of 43 persons, with a majority of German origin; but also with some people from Silesia, Toruń, Cracow, and in later years from the Crown Ruthenia. As regards their profession, usually they were merchants, sometimes very rich, trading with townsmen in Cracow, Wrocław, Toruń. Occasionally, there are some references to craftsmen designated as bench jurors. Thus, the social advancement meant to be appointed municipal juror, and then councilor, although the mobility of this group was quite significant. The post of hereditary wójt, which was taken over by the municipal authorities in 1378, lost its prestige. Gradually, before the early fifteenth century, a group of people emerged which entered the rank of city’s patriciate and could be defined as its power elite.