RES HISTORICA 45, 2018
DOI: 10.17951/rh.2018.45.155-166
Anastasia Bozenko
(Charkowski Uniwersytet Narodowy)
Społeczność polska w przestrzeni miejskiej Charkowa  w drugiej połowie XIX – na początku XX wieku
The Polish Community in the Urban Space of Kharkiv in the Second Half  of the 19th – early 20th Century
STRESZCZENIE
Artykuł jest poświęcony interakcji ludności polskiej ze wspólnotą miejską Charkowa od drugiej połowy XIX w. do początku XX stulecia. Temat ten był rozpatrywany w pracach Lubowy Żwanko, Artura Kijasa, Tetiany Kowalenko, Krzysztofa Latawca, Mariusza Korzeniowskiego i innych naukowców. Badając strukturę społeczną ludności polskiej, doszliśmy do wniosku, że w jej skład wchodził większy odsetek uprzywilejowanych warstw niż ogólna społeczność miejska Charkowa. Zidentyfikowaliśmy w przestrzeni miasta dwa ośrodki skupienia środowiska polskiego: Uniwersytet Charkowski oraz Katedrę Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Charkowie. Mimo że społeczność polska w Charkowie nie była zbyt liczna, to była jedną z najbardziej wpływowych na ziemiach Ukrainy Wschodniej.
Słowa kluczowe: Charków, społeczność polska, Uniwersytet, struktura społeczna, kościół
Miasta Imperium Rosyjskiego, szczególnie w epoce nowożytnej, wyróżniały się swoją polietnicznością. Mimo znacznej przewagi Rosjan i Ukraińców w strukturze społecznej Charkowa, w kształtowaniu przestrzeni miejskiej bardzo odczuwalny był także udział mniejszości narodowych, w tym polskiej, która pozostawiła po sobie niemały ślad przede wszystkim w sferze oświaty, nauki, medycyny i sztuki.
Problem wzajemnych relacji ludności polskiej ze społecznością miejską Charkowa był wielokrotnie poruszany we współczesnej historiografii ukraińskiej i polskiej. Wśród autorów, którzy zajmowali się tym tematem, można wymienić Artura Kijasa, Lubow Żwanko, Tetianę Kowalenko, a wreszcie monografię zbiorową Krzysztofa Latawca, Mariusza Korzeniowskiego, Dariusza Tarasiuka i Marka Mądzika. Podstawę źródłową pracy stanowią źródła statystyczne (Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 r.), osobistego pochodzenia (pamiętniki S. Nowaka) oraz źródła kancelaryjne (akta Kurii Charkowskiej Kościoła rzymskokatolickiego).
W literaturze naukowej badacze polskiej mniejszości narodowej przede wszystkim zwracają uwagę na działalność inteligencji i szlachty, dlatego pierwszym pytaniem, na które warto odpowiedzieć, jest to, jaki był udział stanów uprzywilejowanych w populacji polskiej w porównaniu z ogólną strukturą społeczną miasta, i czy rzeczywiście był on wyższy niż w przypadku innych warstw ludności.
Według danych z jednego z najpełniejszych źródeł statystycznych Imperium Rosyjskiego, a mianowicie Pierwszego powszechnego spisu ludności z 1897 roku, w chwili jego przeprowadzenia w Charkowie przebywało 3969 osób, które podały język polski jako ojczysty [fn: Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Харьковская губерния, Санкт Петербург 1904, s. 102.], co obejmuje nie tylko ludność stałą, ale także przyjezdną. Stanowiło to 2,28% całej populacji, stawiając Polaków na czwartym miejscu po Wielkorosjanach, Ukraińcach i Żydach (zob. wykres 1). W guberni ich udział był jeszcze mniejszy – 0,24%, stąd widać, że to jednak miasto gubernialne stało się ośrodkiem narodu polskiego. Oczywiście, pozostaje to otwartą kwestią identyfikacji narodowej Polaków, ponieważ w rzeczywistości mogło być ich więcej. I tak, Artur Kijas podaje liczbę 4710 osób narodowości polskiej [fn: A. Kijas, Religijna i kulturotwórcza rola parafii katolickiej w życiu polskiej diaspory w Charkowie na przełomie XIX i XX wieku, w: Sacrum w mieście, t. 2: Epoka nowożytna i czasy współczesne. Wymiar religijny, kulturalny i społeczny, red. D. Quirini-Popławska, Ł. Burkiewicz, Kraków 2016, s. 296.].
Analizując strukturę społeczną społeczności polskiej, zauważymy, że większość, a mianowicie 41,55%, stanowili chłopi. Co więcej, ze 1649 wspomnianych osób było tylko 135 kobiet, co może wskazywać na to, że większość tych chłopów stanowili przybysze z guberni, którzy pracowali w charkowskich zakładach przemysłowych. Innym powodem może być to, że to właśnie chłopi stanowili większą część polskich wojskowych, którzy przebywali w Charkowie, o czym będzie mowa poniżej. Na drugim miejscu widzimy szlachtę dziedziczną (25,47%), następnie mieszczan (19,48%), szlachtę osobistą (8,82%) [fn: Первая всеобщая, s. 270.]. Udział kupców wśród Polaków był znikomy – mniej niż jeden procent. I wreszcie, prawie 2% Polaków w Charkowie było poddanymi obcych państw (zob. wykres 2).
Wykres 1. Skład narodowościowy mieszkańców Charkowa 
Wykres 1. Opracowała autorka na podstawie: Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Харьковская губерния, Санкт Петербург 1904, s. 102.
Wykres 2. Struktura stanowa ludności polskiej 
Wykres 2. Opracowała autorka na podstawie: Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Харьковская губерния, Санкт Петербург 1904, s. 270.
Porównując strukturę ludności polskiej z ogólną strukturą społeczną miasta Charkowa (zob. wykres 3), zobaczymy następujący obraz. Wśród ludności polskiej był dość duży odsetek szlachty osobistej, w porównaniu z ogólną populacją. Stanowiła ona 11,26% całej szlachty charkowskiej, przy ogólnej liczbie 2,28% ludności polskiej, a także 4,54% szlachty dziedzicznej, natomiast przedstawicieli stanów miejskich, zwłaszcza kupców i chłopów, było znacznie mniej niż w ogólnej strukturze: było to 1,32% mieszczan, 0,94% kupców i 1,98% chłopstwa. Widzimy więc, że udział stanów uprzywilejowanych wśród ludności polskiej był znacznie wyższy niż w ogólnej populacji Charkowa. W naszej opinii wiąże się to przede wszystkim ze źródłami formowania się ośrodków narodu polskiego w Charkowie: jest to znaczna obecność Polaków na Uniwersytecie Charkowskim [fn: Zob. A. Kijas, Polscy profesorowie na Uniwersytecie Charkowskim do 1917 roku, „Wrocławskie Studia Wschodnie” 2011, 15, s. 47–64.]. Oprócz innych czynników, sprzyjała temu okoliczność, że po powstaniach 1830 i 1863 roku niepewnym politycznie studentom zakazano mieszkać na terenach właściwie polskich, i byli oni zmuszeni kończyć studia na terytoriach wschodniej Ukrainy, w tym w Charkowie [fn: Харківський університет XIX – початку XX століття у спогадах його професорів та вихованців: у 2 t., t. 1, Харків 2008.]. Oczywiste jest, że większość studentów uniwersytetów pochodziła z uprzywilejowanych warstw społecznych.
Wykres 3. Porównanie ogólnomiejskiej i polskiej struktury stanowej 
Wykres 3. Opracowała autorka na podstawie: Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Харьковская губерния, Санкт Петербург 1904, s. 270–285.
Badając problem statusu materialnego przedstawicieli społeczności polskiej, co w pewnym stopniu daje nam wyobrażenie o jej strukturze klasowej, dojdziemy do wniosku, że absolutna większość z 2959 osób, które były aktywne finansowo, a mianowicie 46%, było zatrudnionych w siłach zbrojnych, 9% miało dochody z kapitału, 3% z handlu, 7% z sektora transportu, 3% z działalności edukacyjnej, 1% z nauki, 2% stanowili lekarze, a 8% – służba prywatna. Można więc umownie utworzyć cztery grupy klasowe: wojskowi – 46%, przedsiębiorcy – 12%, inteligencja – 6%, urzędnicy w sektorze transportu – 7%, najemni pracownicy prywatni – 8%, drobne grupy – 21% [fn: Первая всеобщая, s. 188.] (zob. wykres 4). Oczywiście, taki podział jest bardziej umowny niż stanowy, jednak naszym zdaniem w większym stopniu odzwierciedla istniejącą strukturę miejską.
Jak widać, prawie połowę ludności polskiej stanowili właśnie wojskowi, a było to 1369 mężczyzn. Jeśli weźmiemy pod uwagę strukturę ludności przyjezdnej według guberni, to zauważymy, że w przypadku guberni nadwiślańskich szczególna sytuacja występuje w Kieleckiej: jeśli z innych polskich guberni liczba przyjezdnych nie przekraczała 150 osób (oprócz Warszawskiej), a równowaga płci była mniej więcej zachowana, to z Kieleckiej pochodziło 1471 mężczyzn i 23 kobiety [fn: Ibidem, s. 48.], co pośrednio świadczy o dużej roli w tworzeniu jednostek wojskowych stacjonujących w Charkowie właśnie męskiej ludności z guberni kieleckiej. W ten sposób co najmniej 45% ludności polskiej Charkowa, która została odnotowana w spisie z 1897 r., nie może być uznana za ludność stałą. Ponadto, otwartą pozostaje kwestia udziału tej części ludności w tworzeniu kultury miejskiej Charkowa z powodu zamkniętego charakteru jednostek wojskowych i prawie całkowitego braku kontaktu ze światem zewnętrznym.
Wykres 4. Struktura klasowa ludności polskiej
Wykres 4. Opracowała autorka na podstawie: Pierwsza wszechogólna perepis' naselenija Rossijskoj imperii 1897 goda. Char'kovskaja gubernija, Sankt Petersburg 1904, s. 188.
Dane statystyczne generalnie potwierdzają tezę o wysokiej obecności polskiej elity na ziemiach Charkowa, co sprzyjało jej aktywnej działalności w życiu kulturalnym miasta i budowaniu własnej tożsamości narodowej.
Następnym aspektem, który warto rozważyć, jest przestrzenna organizacja społeczności polskiej. W tym przypadku przydatna będzie koncepcja Mikołaja Ancyferowa. Wypowiedziana już w latach 20. XX wieku, może być aktualizowana we współczesnej nauce. Jej istota polega na tym, że kluczową rolę w kształtowaniu przestrzeni miejskiej odgrywają tzw. jądra krystalizacyjne, czyli takie węzły społeczne lub instytucje, wokół których tworzą się nowe lub przekształcają się stare dzielnice miasta. Nawet formowanie się miasta jako fenomenu zaczyna się od takiego jądra. Dla średniowiecza istotne były twierdza, rynek, klasztor, dla epoki nowożytnej – uniwersytet [fn: Н.П. Анциферов, Пути изучения города как социального организма, Ленинград 1926, s. 46.].
Możemy więc spróbować prześledzić takie jądra, krytycznie ważne dla formowania się społeczności polskiej, których obecność lub brak może świadczyć o większym lub mniejszym stopniu jej konsolidacji.
Wśród obiektów, które mogłyby aspirować do roli jąder krystalizacyjnych dla polskiej społeczności w Charkowie, bez wątpienia możemy wymienić Uniwersytet Charkowski, którego pierwszym kuratorem był Seweryn Potocki, pochodzący z polsko-litewskiej szlachty. W pewnym stopniu zadecydowało to również o obecności polskiej profesury na Uniwersytecie Charkowskim, mniejszej niż w Kijowie, ale dość odczuwalnej [fn: Zob. A. Kijas, Polscy profesorowie, s. 47–64.]. Dlatego wśród polskiej inteligencji istniało wyobrażenie o „swoim” Uniwersytecie Charkowskim. W szczególności podobne refleksje wyraża Marian Dubiecki, który studiował na Uniwersytecie przez pewien czas, wspominając skład polskich naukowców: „Począwszy od Seweryna Potockiego – pierwszego kuratora i rzec można założyciela [podkreślenie moje – А.Б.] – od Tadeusza Czackiego, który… korzystał z wiedzy Ignacego Danilewicza, Grzegorza Hreczyny, Józefa Korzeniowskiego, Aleksandra Mickiewicza (brata Adama), Alfonsa Walickiego, Antoniego Stanisławskiego, Norberta Jurgiewicza i wielu innych ziomków naszych, znanych z nauki, pracy i miłości dla młodzieży, której przewodniczyli” [fn: „Począwszy od Seweryna Potockiego – pierwszego kuratora i rzec można założyciela charkowskiego uniwersytetu – od Tadeusza Czackiego, który pozornie delegowany tam w sprawach nauki, a właściwie internowany, bawił rok cały – Charków był siedzibą i korzystał z wiedzy Ignacego Danilewicza, Grzegorza Hreczyny, Józefa Korzeniowskiego, Aleksandra Mickiewicza (brata Adama), Alfonsa Walickiego, Antoniego Stanisławskiego, Norberta Jurgiewicza i wielu innych ziomków naszych, znanych z nauki, pracy i miłości dla młodzieży, której przewodniczyli”. M. Dubiecki, Nasze pamiątki w Charkowie. Okruchy dawnych wrażeń, w: idem, Na kresach i za kresami. Wspomnienia i szkice, Kijów 1914, s. 240.].
Co do obecności polskich studentów, to przybliżone wyobrażenie możemy stworzyć, badając listy studentów Uniwersytetu Charkowskiego w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Oczywiście, dane są dość umowne, ponieważ wskazywano tylko wyznanie, dlatego pod uwagę braliśmy jedynie rzymskich katolików z polskimi nazwiskami. Mamy więc następujące przybliżone dane: 1859 r. – 7,14%, 1871 r. – 8%, 1881–1911 r. – 2% [fn: Obliczone przez autora za: Алфавитный список студентов и посторонних слушателей Императорского Харьковского университета за 1901–1902 академич. год, Харьков 1901; Список студентов и допущенных к слушанию лекций Императорского Харьковского университета на 1859/1860 академический год, Харьков 1859; Список студентов и посторонних слушателей лекций Императорского Харьковского университета на 1871/1872 академический год, Харьков 1871; Список студентов и посторонних слушателей лекций Императорского Харьковского университета на 1880–1881 академический год, Харьков 1880; Список студентов Императорского Харьковского университета на 1910–1911 академический год, Харьков 1911.], co oznacza, że udział polskich studentów zmniejszał się bliżej początku XX wieku, jednak według wspomnień ówczesnych, kulturowo stanowili oni dość skonsolidowaną społeczność. I tak, Stanisław Nowak, który studiował na Uniwersytecie Charkowskim w latach 1895–1901, tak określał swoje wyobrażenia o Charkowie, gdy jechał na studia „nie znając tamtejszych stosunków i nie mając w tem mieście nikogo ze znajomych, wiedziałem jedynie, że w Charkowie jest Uniwersytet, Instytut technologiczny i Instytut weterynaryjny i że musi tam być spora paczka młodzieży polskiej” [fn: „Jechałem do Charkowa nie znając tamtejszych stosunków i nie mając w tem mieście nikogo ze znajomych, wiedziałem jedynie, że w Charkowie jest Uniwersytet, Instytut technologiczny i Instytut weterynaryjny i że musi tam być spora paczka młodzieży polskiej”. S. Nowak, Z moich wspomnień, cz. 1, Częstochowa 1933, s. 68.]. Według wspomnień autora pamiętników, to grono nie miało żadnego zabarwienia politycznego, ponieważ składało się z różnorodnych elementów, jednak zachowywało swoją tożsamość narodową [fn: Ibidem, s. 70.].
Spotykamy również wzmianki o konsolidacji polskiej młodzieży wokół wykładowców. I tak, we wspomnieniach o Aleksandrze Mickiewiczu zauważono, że jego kontakty z polskimi studentami nie ograniczały się tylko do wykładów i że przychodzili oni do niego do mieszkania. Autor z wielkim entuzjazmem opisywał te spotkania: „Nadzwyczaj było zbawiennem to zbliżenie się do Mickiewicza młodzieży, która słysząc jego myśli, przekonania i zasady, zdobywała jakby ludowy talizman, który w przyszłości bronił jej serce od zepsucia, od nieszczęść odstępstwa i od hańby zmoskowlacenia się” [fn: „Nadzwyczaj było zbawiennem to zbliżenie się do Mickiewicza młodzieży, która słysząc jego myśli, przekonania i zasady, zdobywała jakby ludowy talizman, który w przyszłości bronił jej serce od zepsucia, od nieszczęść odstępstwa i od hańby zmoskowlacenia się”. Aleksander Mickiewicz, profesor charkowskiego uniwersytetu, „Gazeta Narodowa” 1883, 160.]. Jednak biorąc pod uwagę dość ambiwalentny wizerunek Aleksandra Mickiewicza w oczach współczesnych i jego stosunek do polskiej tożsamości [fn: Див. В.Ю. Иващенко, Комплекс источников по истории польской профессуры и студенчества в Харьковском университете (ХІХ – начало ХХ в.): возможности биографического и просопографического анализа, w: Поляки на Харківщині: огляд джерел, Харків 2016, s. 63–76.], można stwierdzić, że jest to pewne romantyczne wyolbrzymienie, ale i ono może świadczyć o istnieniu polskiej społeczności studencko-wykładowczej na Uniwersytecie Charkowskim jako jedności kulturowej. Wspomniany już Marian Dubiecki również wspominał spotkania polskiej młodzieży w mieszkaniach profesorów Walickiego i Korzeniowskiego i podkreślał konsolidującą rolę tych zebrań [fn: M. Dubiecki, op. cit., s. 251.].
Nie ma wątpliwości, że drugim i nie mniejszym, a może i większym pod względem znaczenia jądrem krystalizacyjnym polskiego ośrodka była Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Charkowie. Kościół był postrzegany przez jego hierarchię jako siła, która pozwalała przetrwać społeczności polskiej w nieprzyjaznych warunkach: „Rośnie ludność polska w większych miastach rosyjskich, a jednocześnie staje się konieczną potrzeba kościoła jako jedynej pociechy, jedynej spójni w życiu naszym” [fn: „Rośnie ludność polska w większych miastach rosyjskich, a jednocześnie staje się konieczną potrzeba kościoła jako jedynej pociechy, jedynej spójni w życiu naszym”. Державний архів Харківської області [dalej: ДАХО], fond 965 (Канцелярія курату Харківської римо-католицької церкви), opis 1, sprawa 6, Постройка новой Харьковской римско- католической церкви вместо старой, пришедшей в негодность, 1886, k. 168.]. Oczywiście, Polacy nie byli jedynymi parafianami tej katedry, jednak stanowili jej absolutną większość: według spisu z 1897 roku stanowili oni 82% wszystkich katolików, podczas gdy 91% ludności, która uważała język polski za ojczysty, wyznawała wiarę rzymskokatolicką [fn: Первая всеобщая, s. 106.]. Nic więc dziwnego, że wokół tej katedry zaczęło koncentrować się życie kulturalne polskiej ludności. I tak, Stanisław Nowak w swoich pamiętnikach później zauważał: „[...] silnym łącznikiem był kościół katolicki, gdzie co niedzielę i co święto gromadziła się prawie cała kolonja polska” [fn: „[…] silnym łącznikiem był kościół katolicki, gdzie co niedzielę i co święto gromadziła się prawie cała kolonja polska”. S. Nowak, op. cit., s. 72.].
Pierwszy kościół pojawił się w 1830 roku, jednak budynek nie był przystosowany do nabożeństw [fn: A. Kijas, Religijna i kulturotwórcza, s. 299.]. Zasadniczo zaspokajał potrzeby wiernych do połowy XIX wieku, ale później, wraz ze wzrostem liczby Polaków w mieście, jako głównej części parafii, stał się on wyraźnie niewystarczający. I tak, uzasadniając potrzebę budowy nowego kościoła, hierarchowie katoliccy pisali do gubernatora charkowskiego: „Wewnętrzna powierzchnia budynku jest tak nieadekwatna do liczby wiernych, że podczas wielkich świąt i dni Wielkiego Postu część modlących się mieści się w obrębie świątyni”. Zauważono, że z powodu dusznego powietrza musieli wychodzić, co nie sprzyjało stworzeniu odpowiedniego nastroju do nabożeństwa [fn: Wewnętrzna powierzchnia budynku jest tak nieadekwatna do liczby wiernych, że podczas wielkich świąt i dni Wielkiego Postu część modlących się mieści się w obrębie świątyni; przy czym ze względu na zgromadzenie wiernych wewnątrz budynku świątyni, który ma niewielkie rozmiary, a zwłaszcza wysokości, a zatem nie zapewniającego odpowiedniej ilości powietrza, staje się ono tak duszne, że sprawowanie nabożeństwa i błogosławieństwo modlitw jest zakłócane przez ciągłe wychodzenie wiernych z kościoła przed zakończeniem nabożeństwa. ДАХО, fond 965, opis 1, sprawa 6, Постройка новой Харьковской римско-католической церкви вместо старой, пришедшей в негодность, 1886, k. 1v.]. Z opisu kościoła z 1910 r., który przechowywany jest w Państwowym Archiwum Obwodu Charkowskiego, dowiadujemy się, że przy nim istniał przytułek dla osób starszych, a także dla 10 chłopców-sierot księdza Wagnera, a ponadto w tym czasie powstała szkoła podstawowa, w której uczyło się do 80 chłopców i dziewcząt [fn: ДАХО, fond 965, opis 1, sprawa 19, Описание харьковского приходского костела, 1910, k. 2v.].
Stopniowo kościół staje się ośrodkiem nie tylko duchowego, ale i świeckiego życia kulturalnego. W 1909 roku zostało założone Towarzystwo „Dom Polski”, na bazie którego przez krótki czas istniał teatr „Niebieskie Oko” [fn: Zob. Ю.Ю. Полякова, Театр миниатюр «Голубой глаз» (1909–1911), w: Культурна спадщина Слобожанщини. Культура і мистецтво: Збірка науково-популярних статей, Харків 2008.]. Towarzystwo to organizowało wieczory rodzinne, na których wystawiano amatorskie przedstawienia w języku polskim, w tym utwór Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz”, L. Rydla „Zaczarowane koło” itp. [fn: ДАХО, fond 52 (Канцелярія харківського поліцмейстера), opis 1, sprawa 557, Об увеселениях, k. 342; sprawa 521, О разрешении спектаклей и разных увеселений, k. 104.]. Również wokół kościoła skupiało się Rzymskokatolickie Towarzystwo Dobroczynności, które na początku XX wieku liczyło ponad 200 osób [fn: M. Mądzik et al., Polacy na wschodniej Ukrainie w latach 1832–1921, Lublin 2012, s. 124.]. Oprócz tego istniało Towarzystwo Rzemieślniczego Bractwa i Opiekuństwo Przytułku dla chłopców imienia K. Wagnera [fn: Харьковский календарь на 1914, Харьков 1914.], o którym wspomniano wyżej. Zdaniem Artura Kijasa, Towarzystwo to, mając na początku swojego istnienia na celu pomoc w wyżywieniu, odzieży i materiale opałowym dla najbiedniejszych warstw ludności polskiej w Charkowie, z czasem stało się kolejną siłą jednoczącą w Charkowie [fn: A. Kijas, Religijna i kulturotwórcza, s. 301.].
Podsumowując, w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku w Charkowie istniała choć niezbyt liczna, ale dość skonsolidowana społeczność polska. W drugiej połowie XIX wieku jej głównymi źródłami byli Polacy w jednostkach wojskowych, którzy stanowili większość niestałej ludności polskiej w Charkowie, osoby uznane przez władze carskie za niepewne politycznie z powodu sympatii lub udziału w polskich powstaniach oraz studenci i wykładowcy Uniwersytetu Charkowskiego i Instytutu Weterynaryjnego. Pod względem swojej struktury społecznej różniła się ona większym odsetkiem stanów uprzywilejowanych, co wyjaśniało jej aktywność społeczno-kulturalną i pozwalało zachować swoją tożsamość. Sprzyjało temu grupowanie się ludności polskiej wokół takich instytucji społecznych jak Uniwersytet Charkowski i Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Słowami Stanisława Nowaka: „Kościół katolicki, polskie życie towarzyskie i młodzież polska były tarczą, które broniły wiary i języka” [fn: „Kościół katolicki, polskie życie towarzyskie i młodzież polska były tarczą, które broniły wiary i języka”. S. Nowak, op. cit., s. 89.], można podsumować znaczenie tych obiektów dla formowania się polskich ośrodków w Charkowie.
BIBLIOGRAFIA (REFERENCES)
Źródła
Derzhavnyj arkhiv Kharkivs’koї oblasti:
Fond 52, Kantselyariya kharkivs’kogo politsmejstera
Fond 965, Kantselyariya kuratu Kharkivs’koї rimo-katolits’koї tserkvi.
Aleksander Mickiewicz, profesor charkowskiego uniwersytetu, „Gazeta Narodowa” 1883, 160.
Alfavitnyj spisok studentov i postoronnykh slushatelej Imperatorskogo Khar’kovskogo universiteta za 1901–1902 akademich. god, Khar’kov 1901.
Dubiecki M., Nasze pamiątki w Charkowie. Okruchy dawnych wrażeń, w: M. Dubiecki, Na kresach i za kresami. Wspomnienia i szkice, Kijów 1914.
Kharkivs’kyj universitet XIX – pochatku XX stolittya u spogadakh jogo profesoriv ta vykhovanciv: u 2 t., t. 1, Kharkiv 2008.
Khar’kovskij kalendar’ na 1914, Khar’kov 1914.
Nowak S., Z moich wspomnień, cz. 1, Częstochowa 1933.
Pervaya vseobshchaya perepis’ naseleniya Rossijskoj imperii 1897 goda. Khar’kovskaya guberniya, Sankt Peterburg 1904.
Spisok studentov i dopushchennykh k slushaniyu lektsij Imperatorskogo Khar’kovskogo universiteta na 1859/1860 akademicheskij god, Khar’kov 1859.
Spisok studentov i postoronnikh slushatelej lektsij Imperatorskogo Khar’kovskogo universiteta na 1871/1872 akademicheskij god, Khar’kov 1871.
Spisok studentov i postoronnikh slushatelej lektsij Imperatorskogo Khar’kovskogo universiteta na 1880–1881 akademicheskij god, Khar’kov 1880.
Spisok studentov Imperatorskogo Khar’kovskogo universiteta na 1910-1911 akademicheskij god, Khar’kov 1911.
Opracowania
Anciferov N.P., Puti izucheniya goroda kak sotsial’nogo organizma, Lenigrad 1926.
Ivashchenko V.Yu., Kompleks istochnikov po istorii pol’skoj profesury i studenchestva v Khar’kovskom universitete (XIX – nachalo XX v.): vozmozhnosti biograficheskogo i prosopografichnogo analiza, in: Polyaki na Kharkivshchyni: oglyad dzherel, Kharkiv 2016.
Kijas A., Polscy profesorowie na Uniwersytecie Charkowskim do 1917 roku, „Wrocławskie Studia Wschodnie” 2011, 15.
Kijas A., Religijna i kulturotwórcza rola parafii katolickiej w życiu polskiej diaspory w Charkowie na przełomie XIX i XX wieku, w: Sacrum w mieście, t. 2: Epoka nowożytna i czasy współczesne. Wymiar religijny, kulturalny i społeczny, red. D. Quirini-Popławska, Ł. Burkiewicz, Kraków 2016.
Mądzik M. et al., Polacy na wschodniej Ukrainie w latach 1832–1921, Lublin 2012.
Polyakova Yu.Yu., Teatr miniatyur „Goluboj glaz” (1909–1911), in: Kul’turna spadshchyna Slobozhanshchyny. Kul’tura i mistetsvo. Zbirka naukowo-populyarnykh statej, Kharkiv 2008.
ABSTRACT
The article is devoted to the study of interaction of Polish inhabitants with the Kharkiv city community in the second half of 19th – the early 20th century. The theme is actualized enough in the works of Polish and Ukrainian scholars, such as L. Zhvanko, A. Kijas, T. Kovalenko, K. Latawiec, M. Korzeniowski and others. Studying the social structure of Poles in Kharkiv, we found that the Polish community had a greater proportion of privileged strata of society than the city structure as a whole. It has been found that within the city space, the Polish community was concentrated around two centers – the University of Kharkiv and Catholic Cathedral of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. They were the centers of cultural and spiritual life of Polish community. Although the Kharkiv Polish community was small, it was one of the most influential communities in East Ukraine.
Key words: Kharkiv, Polish community, University, social structure, church
Польська громада у міському просторі Харкова у другій половині ХІХ – на початку ХХ століття
РЕЗЮМЕ
Стаття присвячена дослідженню взаємодії польського населення з міською спільнотою Харкова у другій половині ХІХ – на початку ХХ ст. Тема є достатньо актуалізована у монографіях як польських, так і українських дослідників, таких як Л. Жванко, А. Кийас, Т. Коваленко, К. Лятавець, М. Коженьовський та інші. Досліджуючи соціальну структуру польського населення Харкова, ми з’ясували, що воно має у своєму складі більшу питому вагу привілейованих станів населення, аніж міська структура в цілому. У просторовій організації польської громади ми виділили два основних кристалізуючих ядра, а саме, Харківський Університет та Католицький Собор Успіння Пресвятої Діви Марії, які були своєрідними центрами тяжіння культурного та духовного життя польської громади у Харкові. Не дивлячись на відносно невеликі розміри, харківська польська спільнота була найвпливовішою на теренах Східної України.
Ключові слова: Харків, польська громада, Університет, соціальна структура, костьол
NOTA O AUTORZE 
Anastasia Bozenko – doktorantka na Wydziale Historii Ukrainy, starszy asystent na Wydziale Ukrainistyki Uniwersytetu Narodowego im. W.N. Karazina w Charkowie. Pracuje nad rozprawą doktorską pt. „Kształtowanie się miejskiego stylu życia w Imperium Rosyjskim w drugiej połowie XIX – na początku XX wieku (na podstawie materiałów z miasta Charkowa)”, w ramach której opublikowała szereg artykułów, w szczególności: Obiekty przemysłowe jako czynnik kształtujący miasto w drugiej połowie XIX – na początku XX wieku (na przykładzie miasta Charkowa), „Wiadomości Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. W.N. Karaza”, Seria, Historia Ukrainy. Ukrainistykę: nauki historyczne i filozoficzne, wydanie 24, 2017, oraz Nowoczesne miasto jako symbol święta: przestrzeń wypoczynku mieszkańców Kijowa w drugiej połowie XIX – na początku XX wieku, w: Życie w nowoczesnym mieście: Kijów pod koniec XIX – w połowie XX wieku, red. K. Dysa, O. Betliy, O. Martyniuk, Kijów 2017. s. 116–127. 
E-mail: abozhenko1212@gmail.com