RES HISTORICA 44, 2017 DOI: 10.17951/rh.2017.44.115-136
Siergiej Posochow
(Charkowski Uniwersytet Narodowy im. V.N. Karazina)
Rektor uniwersytetu w systemie biurokratycznym Imperium Rosyjskiego w XIX – na początku XX wieku
Rector of the University in the Bureaucratic System of the Russian Empire  in the 19th – Early 20th Centuries
STRESZCZENIE
W artykule zwrócono uwagę na sprzeczność ocen, które można spotkać w literaturze naukowej przy opisie roli rektora uniwersytetu jako zarządcy. Autor wyróżnia następujące aspekty zagadnienia: prawny, organizacyjny i socjokulturowy. Do uszczegółowienia wielu wniosków wykorzystano rezultaty analizy bazy danych, która zawiera informacje o charakterze biograficznym o 99 rektorach pięciu uniwersytetów w Imperium Rosyjskim (Kazańskiego, Kijowskiego, Moskiewskiego, Petersburskiego, Charkowskiego). W szczególności zauważono stopniowy awans rektorów według tabeli rang. Rektorzy uniwersytetów, wchodząc w sfery wyższych urzędników oraz jednocześnie będąc przedstawicielami kręgów liberalnych w społeczności uniwersyteckiej, stali się ważną częścią tak zwanej biurokracji liberalnej.
Słowa kluczowe: rektor uniwersytetu, biurokracja Imperium Rosyjskiego, biurokracja liberalna
Historiografia problemu. Nie jest łatwo scharakteryzować rolę rektora w systemie biurokratycznym Imperium Rosyjskiego. Wiąże się to przede wszystkim z dwoistością jego pozycji (z jednej strony pełnił funkcje urzędnika Ministerstwa Oświecenia Publicznego, ale z drugiej był przedstawicielem, często wybranym, korporacji uniwersyteckiej). O tej dwoistości nie tylko rektora, ale i ogólnie profesorów uniwersyteckich, pisano już w historiografii sowieckiej. Jeśli jednak mówić o historiografii problemu, to w literaturze naukowej i publicystycznej rola rektora spotkała się z bardzo sprzecznymi ocenami. Przede wszystkim należy zauważyć, że w czasach przedrewolucyjnych, a nawet później, rektor był „przyćmiony” przez innego „biurokratę od oświaty” – kuratora okręgu szkolnego. Ten ostatni jawił się jako „zewnętrzne zło”, które krępowało uniwersytet, jako „dusiciel” autonomii uniwersyteckiej. Na tym tle rektor mógł wyglądać na przedstawiciela „uciskanej korporacji”, na ofiarę. W latach 20. i 30. XX wieku zaczęto jednak łączyć kuratorów i rektorów, ponieważ wszystkie formy zarządzania „starego reżimu” były jednoznacznie nazywane „zacofanymi”, a nawet „wrogimi”. Co więcej, nie tylko kurator i rektor, ale także rady uniwersyteckie zaczęto traktować jako elementy systemu zarządzania, mającego na celu utrzymanie ustroju autokratycznego. Rektorzy uniwersytetów byli często charakteryzowani jako skrajni reakcjoniści, „obskuranci”, zaczęto ich postrzegać jako wykonawców woli przestępczej władzy. Rektor występował jako „ordynarny funkcjonariusz”, także w stosunku do rady uniwersyteckiej. W szczególności, w odniesieniu do okresu obowiązywania Ustawy z 1884 roku, zauważono, że „rada była zabawką w rękach reakcyjnego rektora, który kierował uniwersytetem za pomocą specjalnie dobranych, mianowanych przez carskiego ministra dziekanów” [fn: Одесский университет за 75 лет (1865–1940), ред. К.П. Добролюбский, Н.А. Савчук, Одесса 1940, s. 53.]. Tego rodzaju oceny i opinie można znaleźć również w pracach dotyczących historii uniwersytetów z późniejszego okresu. W szczególności zauważono, że „wybierane organy uniwersyteckie w rzeczywistości nic nie znaczyły” [fn: Р.Г. Эймонтова, Университетский вопрос и русская общественность в 50-х–60-х годах ХІХ в., „История СССР” 1971, 6, s. 152.], że „na stanowiska rektora, dziekanów i profesorów rząd mianował tylko tych, którzy udowodnili swoją lojalność wobec samowładztwa” [fn: Історія Одеського університету за 100 років, ред. О.І. Юрженко, Київ 1968, s. 40.]. Na wizerunek przełożonych uniwersytetu wpływały również takie wypowiedzi: „Duże miejsce w działalności administracji uniwersytetu zajmował nadzór nad polityczną lojalnością studentów i wykładowców, który był prowadzony w ścisłym kontakcie z zarządem żandarmerii, policją, generałem-gubernatorem” [fn: Ibidem, s. 14.]. Zgodnie z tym, w jednej z jubileuszowych prac Uniwersytetu Kijowskiego odnotowano, że pod koniec XIX i na początku XX wieku rektorzy „byli żandarmami w profesorskich mundurach, propagatorami reakcyjnej polityki caratu w dziedzinie szkolnictwa wyższego, bezlitośnie rozprawiali się z demokratycznym ruchem studenckim. [...] Tacy sami byli też dziekani, których mianował minister spośród najbardziej reakcyjnej części profesury” [fn: Історія Київського університету. 1834–1959. До 125-річчя з дня існування, ред. О.З. Жмудський, Київ 1959, s. 58.].
Częściowo takie oceny opierały się na poglądach, które głosili radykalni publicyści już pod koniec XIX i na początku XX wieku. W szczególności, profesorowie mianowani na stanowiska rektorów i dziekanów (po wprowadzeniu Ustawy z 1884 roku) byli przez nich nazywani „pochlebcami i chciwcami” [fn: С.М. Степняк-Кравчинский, Россия под властью царей, w: С.М. Степняк-Кравчинский, Сочинения: В 2 т., t. 1, Москва 1987, s. 231.]. Ale nawet wybrany w 1905 roku na rektora Uniwersytetu Moskiewskiego S.N. Trubiecki został nazwany przez W.I. Lenina „parobkiem” [fn: В.И. Ленин, Буржуазия сытая и буржуазия алчущая, w: В.И. Ленин, Полное собрание сочинений, t. 11, Москва 1960, s. 297.] samowładztwa.
Jednak w historiografii sowieckiej drugiej połowy XX wieku kluczowym słowem, które odzwierciedlało nowe rozumienie historycznej roli uniwersytetów Imperium Rosyjskiego drugiej połowy XIX i początku XX wieku, stało się słowo „wbrew”. Działalność uniwersytetów (w szerokim znaczeniu) była tłumaczona jako taka, która nie tylko wykraczała poza ówczesne formy społeczno-polityczne, ale także była faktycznie skierowana przeciwko autokratycznemu reżimowi politycznemu. Należy również wziąć pod uwagę, że w sowieckich uczelniach wyższych utrwalił się system „jednoosobowego kierownictwa”. W szczególności w okresie powojennym kluczową postacią na uniwersytecie stał się właśnie rektor. Również dziś, na niemal całym obszarze poradzieckim, to przede wszystkim rektor określa kierunki działalności uniwersytetu, ponosi osobistą odpowiedzialność za wszystko, co dzieje się w murach uczelni, i jest w pewnym sensie symbolem uniwersytetu. Nic dziwnego, że w „ustnych historiach uniwersyteckich” naszych współczesnych periodyzacja najczęściej opiera się na latach rektorstwa konkretnych osób. Wszystko to przyczyniło się do tego, że już w czasach sowieckich nastąpiła rehabilitacja również rektorów przedrewolucyjnych. Natomiast w czasach postsowieckich badacze zaczęli aktywnie studiować biografie rektorów [fn: Биобиблиографический словарь ученых Харьковского университета, t. 1: Ректоры (1805–1919, 1933–1995), сост. В.Д. Прокопова et al., Харкiв 1995; Ректоры Московского университета (Биографический словарь), Москва 1996; В.Н. Семенов, Ректоры Саратовского университета. Факты жизни и деятельности, Саратов 1999; Ректоры Казанского университета, сост. и ред. В.С. Королев, Казань 2004.], informacje o nich stały się integralną częścią zarówno historii jubileuszowych, jak i ogólnych oraz specjalnych szkiców [fn: А.И. Аврус, История российских университетов: Очерки, Москва 2001, s. 90, 99; Ю.Н. Ермолаев, Ректор Московского университета М.К. Любавский, w: Академик М.К. Любавский и Московский университет, реg. A.Я. Deгmяpeb, A.B. Cugorob, Москва 2005.], a galerie portretów rektorów ozdobiły hole uczelni. Przy tym stosunek do tych „pierwszych urzędników” uniwersytetu zmienił się na naszych oczach. Jeśli w „Szkicach historii Uniwersytetu Kazańskiego”, które ukazały się w 2002 roku, można jeszcze spotkać znaną myśl, że „najwybitniejsi naukowcy okazali się niepotrzebni w ówczesnym rosyjskim szkolnictwie wyższym jako kierownicy placówek oświatowych, ponieważ Ministerstwo Oświecenia Publicznego traktowało rektorów rosyjskich uniwersytetów jedynie jako urzędników wykonawczych” [fn: Очерки истории Казанского университета, сост. В.В. Астафьев, Казань 2002, s. 81.], to w fundamentalnej jubileuszowej „Historii”, która ukazała się dwa lata później, odnotowano już, że „stanowisko rektora zajmowali bardzo godni profesorowie, którzy wnieśli znaczący wkład w rozwój uniwersytetu…” [fn: Історія Київського університету. 1834–1959. До 125-річчя з дня існування, ред. О.З. Жмудський, Київ 1959, s. 58.]. Charakterystyczne są oceny również korpusu rektorskiego po przyjęciu „reakcyjnej” Ustawy z 1884 roku: „Ustawa z 1884 roku w żaden sposób nie wpłynęła na cechy zawodowe korpusu rektorskiego uniwersytetu – pozostawały one tak samo wysokie jak wcześniej” [fn: Ibidem, s. 178–179.]. W ostatnim czasie nastąpił również ponowny przegląd jednoznacznie negatywnych ocen innych urzędników, którzy mieli wpływ na życie uniwersytetów w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, w tym „reakcyjnych”, w terminologii historiografii sowieckiej, kuratorów okręgów szkolnych i ministrów oświaty publicznej [fn: Por. В.А. Томсинов, Министр народного просвещения – Николай Павлович Боголепов, „Педагогика” 1997, 2; И.В Черказьянова, Александр Николаевич Шварц: окружение, восприятие, оценки, „Харківський історіографічний збірник” 2004, Вип. 7.].
W literaturze zaczęto pisać o „wątku, który został skonstruowany [kursywa – S.P.] w historiografii krajowej, opisach biograficznych – o przeciwstawieniu postępowego naukowca i reakcyjnego urzędnika od oświaty” [fn: Е.А Вишленкова, Об университетских людях-легендах, w: Уроки Вульфсона, ред. E.А. Вишленкова, А.Н. Бикташева, Казань 2003, s. 91.], wyciągając wniosek, że szereg zastrzeżeń wobec przedrewolucyjnych urzędników ze strony społeczeństwa, profesorów i studentów nie jest uzasadniony [fn: Л.М. Искра, Владимир Иванович Чесноков как ученый, w: Российские университеты в ХVIII–XX веках. Сборник научных статей, Вып. 6, Воронеж 2002, s. 15.]. Obserwuje się pewien akcent na badaniu konkretnych osób działających w życiu uniwersyteckim, a nie na doświadczeniu zarządzania kolegialnego. W związku z tym można zauważyć, że niedocenianie roli organów kolegialnych zarządzania uniwersyteckiego, tego „wewnętrznego” czynnika autonomii uniwersyteckiej, nie pozwoli w pełni wyjaśnić kwestii istoty i granic takiej autonomii, a także znaczenia tych czy innych procedur biurokratycznych, jak również takich biurokratycznych figur, jak rektor uniwersytetu.
  Wszystko to utrudnia, a jednocześnie stymuluje badanie roli rektora w systemie biurokratycznym Imperium Rosyjskiego. Aby wszechstronnie rozważyć problem, proponujemy wyróżnić w nim trzy aspekty: prawny, organizacyjny i socjokulturowy. Dla uściślenia tych czy innych wniosków będziemy korzystać z bazy danych [fn: Создана в системе управления базами данных (СУБД) Microsoft (MS) Access 2010.], która zawiera informacje biograficzne o 99 rektorach pięciu uniwersytetów Imperium Rosyjskiego (Kazańskiego, Kijowskiego, Moskiewskiego, Petersburskiego, Charkowskiego).
Aspekt prawny. Przede wszystkim należy zauważyć, że rosyjskie uniwersytety w XIX wieku rozwijały się w tym samym kierunku, co pozostałe europejskie, a mianowicie: od uniwersytetu korporacyjnego do uniwersytetu państwowego. I pod tym względem przeciwstawianie uniwersytetów zachodnioeuropejskich i rosyjskich jest możliwe, ale nieproduktywne. Teza o nieustannej i bezinteresownej walce rosyjskich uniwersytetów o prawa samorządu i autonomii, która jest sensotwórczym wątkiem historii uniwersyteckiej, może być w pełni uważana za mit historiograficzny. Ten pogląd był i jest aktualizowany przede wszystkim przez samych przedstawicieli uniwersytetów. Tymczasem jest oczywiste, że to właśnie kontrola państwowa i państwowe mechanizmy regulacji i zarządzania w XIX wieku stopniowo zaczęły determinować działalność uniwersytetów i profesury na całym świecie. Osiągano to nie tylko za pomocą odpowiednich ustaw i instrumentów zarządzania, ale także poprzez wbudowanie hierarchii uniwersyteckiej w biurokratyczny system stanowisk, rang i nagród. Tym samym niszczono dawne zasady funkcjonowania korporacji uniwersyteckich, profesorowie przekształcali się w urzędników państwowych, a szkolnictwo wyższe stawało się częścią sfery regulacji państwowej. Uniwersytet jako struktura nie mógł już wtedy istnieć samodzielnie i samowystarczalnie: zarówno treść nauczania, jak i wymagania wobec profesorów, a nawet sama liczba uniwersytetów, były teraz określane przez państwo. Taki był ogólny krajobraz reform uniwersyteckich na przełomie XVIII i XIX wieku, w którym swoje miejsce znalazło również Imperium Rosyjskie [fn: Szerzej o tym: А.Ю. Андреев, Российские университеты XVIII – первой половины XIX века в контексте университетской истории Европы, Москва 2009; Университет в Российской империи XVIII – первой половины ХІХ века, ред. А.Ю. Андреев, С.И. Посохов, Москва 2012.].
Oczywiście, system polityczny autokratycznej Rosji znacząco wpływał na charakter relacji uniwersytetów z władzą państwową, dlatego też badacze są skłonni widzieć specyfikę rosyjskiego typu uniwersytetu w szczególnej roli czynnika państwowego w jego ustroju i funkcjonowaniu. Ponadto, w Rosji nie było trwałych tradycji samorządu uniwersyteckiego, ani w ogóle ugruntowanych tradycji uniwersyteckich. W związku z tym, w kilku utworzonych na początku XIX wieku uniwersytetach imperatorskich biurokratyczne podstawy mogły być postrzegane jako jedyne możliwe dla ich działalności. Jednakże powszechnie wiadomo, że wielu zagranicznych profesorów przyjęło zaproszenie do Rosji, skuszonych nie tylko wysokimi zarobkami, ale i oferowanymi stanowiskami.
Stanowisko rektora jako wybieranego przez korporację uniwersytecką kierownika, po raz pierwszy pojawiło się na terytorium Imperium Rosyjskiego zgodnie z „Aktem Postanowienia” z 12 stycznia 1802 roku dla Uniwersytetu w Dorpacie [fn: Pierwszym wybranym rektorem w Imperium Rosyjskim był profesor G.F. Parrot, który 22 grudnia 1802 r., zgodnie z nowymi przepisami, został uroczyście wybrany rektorem Uniwersytetu w Dorpacie. Э.Э. Мартинсон, История основания Тартуского (бывшего Дерптского-Юрьевского) университета, Ленинград 1954, s. 62.]. Następnie zostało ono wspomniane w „Wstępnych zasadach oświaty publicznej” z 24 stycznia 1803 roku, których normy dotyczące wybieralnych stanowisk uniwersyteckich zostały szczegółowo opisane w Ustawie z 1804 roku [fn: Na Uniwersytecie Moskiewskim pierwsze wybory odbyły się w 1803 roku (czyli przed zatwierdzeniem nowego statutu uniwersyteckiego), a pierwszym rektorem został Ch.A. Czebotariew. Na Uniwersytecie Charkowskim odbyły się one w 1805 roku, po wejściu w życie statutu, a rektorem został wybrany I.S. Ryżski. Na Uniwersytecie Kazańskim pierwszy wybrany rektor pojawił się dopiero w 1814 roku.].
Należy od razu zauważyć, że Ustawa uniwersytecka z 1804 roku wciąż zawierała wiele elementów, które można nazwać „korporacyjnymi przywilejami uniwersytetu”: wybieralność przez radę uniwersytecką wszystkich stanowisk administracyjnych (włączając rektora i dziekanów), samodzielny wybór przez radę profesorów i młodszych wykładowców na katedry, możliwość dysponowania przez korporację budżetem uniwersytetu. Jako relikt starego (przedklasycznego/przednowoczesnego) uniwersytetu, Ustawa z 1804 roku zawiera rozdział regulujący działalność sądu uniwersyteckiego, gdzie określone są również odpowiednie funkcje rektora (organizacji sądu uniwersyteckiego poświęcony jest w całości 14. rozdział Ustawy, składający się z 17. paragrafów). I chociaż, naszym zdaniem, jest oczywiste, że dokument ten świadczy właśnie o państwowym statusie uniwersytetu, dotyczy to również norm, które były związane z pełnieniem stanowiska rektora uniwersytetu.
W Ustawie z 1804 roku, zaraz po 1. rozdziale „O uniwersytecie w ogóle”, następuje drugi – „O rektorze”. W tym dokumencie rektor jest nazywany „Głową Uniwersytetu i strażnikiem dobrego porządku”, co było interpretowane jako odpowiedzialność „za porządek we wszystkich częściach, za wewnętrzny ład Uniwersytetu, za przestrzeganie i wykonywanie Ustaw i zarządzeń Ministra i Kuratora, tak samo za pełnienie obowiązków przez wszystkich i każdego z tych, którzy są przy Uniwersytecie i podlegają jego zarządowi” [fn: Устав императорского Московского университета, [Москва 1804], s. 5.]. Chociaż rektor jest niezmiennie wymieniany przy regulacji działalności organów kolegialnych (jako przewodniczący Zarządu i Rady Uniwersytetu, różnych zebrań i komitetów), jednak w specjalnych paragrafach wyodrębniono, że to właśnie on „rozwiera wszystkie pakunki na imię Uniwersytetu”, otrzymuje doniesienia i sam donosi o stanie uniwersytetu i szkół co miesiąc do wiadomości kuratora, a „w nadzwyczajnych przypadkach ma prawo żądać pomocy od Naczelnictwa Wojskowego lub Cywilnego”. W ten sposób, wbudowanie stanowiska rektora w biurokratyczny system zarządzania nie podlega wątpliwości, można go z całą pewnością nazwać „administratorem” wewnątrz tego systemu [fn: Университет в Российской империи, s. 299.].
Oczywiście, należy wziąć pod uwagę specyfikę tego stanowiska. Już we „Wstępnych zasadach oświaty publicznej”, przyjętych w 1803 roku, wyraźnie nakazano, aby na czele korporacji naukowej uniwersytetu stał wybrany rektor. Wybieralność nie pasowała do scentralizowanego systemu władzy, dlatego też w późniejszym okresie kwestia zastąpienia stanowiska wybieralnego mianowaniem była wielokrotnie omawiana na najwyższych szczeblach. Kuratorzy (A.A. Pisarew i S.M. Golicyn w Moskwie, E.W. Karniejew i A.A. Pierowski w Charkowie) wielokrotnie wypowiadali się za zaniechaniem wyborów, które zmniejszają szacunek do przełożonych [fn: Ф.А. Петров, Формирование системы университетского образования в России, t. 3, Москва 2003, s. 58, 135; Д.И. Багалей, Опыт истории Харьковского университета, w: Д.І. Багалій, Вибрані праці, t. 4, Харкiв 2005, s. 128.]. W 1831 roku sam cesarz Mikołaj I przekazał przez ministra oświaty publicznej K.A. Livena do Komitetu ds. Ustroju Instytucji Edukacyjnych, gdzie omawiano nowe projekty ustaw uniwersyteckich, osobiste życzenie: „Aby rektorzy uniwersytetów wstępowali w przyszłości na to stanowisko spośród profesorów nie z wyboru rady uniwersyteckiej, lecz z mianowania przez zwierzchnictwo, i to nie na określony, lecz na nieokreślony czas” [fn: Cyt. za: Ф.А. Петров, op. cit., t. 3, s. 134.]. Zauważmy jednak, że mianowanie rektora zaczęło charakteryzować zmodernizowany („państwowy”) uniwersytet również w innych krajach Europy w tym czasie.
Niemniej jednak, także w nowej Ustawie z 1835 roku stanowisko rektora pozostało wybieralne. T.N. Żukowska, tłumacząc ten moment, słusznie zauważyła, że autonomia w uniwersytetach rosyjskich była „w swoisty sposób zrównoważona” z rozszerzeniem na nie „systemu zarządzania ministerialnego, opartego na zasadach centralizacji i jednoosobowego kierownictwa... Wszystkie mniej lub bardziej ważne nominacje wewnątrz uniwersytetu, nie mówiąc już o zmianach w jego strukturze, były zatwierdzane przez cesarza na wniosek ministra” [fn: Т.Н. Жуковская, «Императорский университет»: система высочайшего вмешательства в жизнь российских университетов в первой половине XIX века, w: Власть, общество и реформы в России в XIX – начале XX w.: исследования, историография, источниковедение, ред. А.М. Цемутали, Санкт Петербург 2009, s. 76.]. Kandydatura rektora uniwersytetu, na którą zagłosowała większość profesorów w radzie, była omawiana w Głównym Zarządzie Szkół, a następnie przedstawiana przez ministra oświaty publicznej do zatwierdzenia cesarzowi (p. 13). W tych normach wyraźnie widać wspomnianą wyżej dwoistość uniwersytetu jako korporacji i jako instytucji państwowej – w pierwszej roli dysponował on samorządem, ale w drugiej wszystkie jego nominacje na stanowiska musiały być potwierdzane przez organy władzy państwowej, aż do cesarza. Przy tym decydująca rola tych ostatnich nie budziła wątpliwości. Nic dziwnego, że praktyka mianowania na stanowisko rektora (z pominięciem wyborów) stała się bardzo rozpowszechniona w pierwszej połowie XIX wieku.
Ale dwoista pozycja rektora jako urzędnika nie polegała tylko na tym, że był wybierany, a nie mianowany. Zasadniczo ważne było również to, że uniwersytety zostały uznane za górne ogniwo nowego, hierarchicznie urządzonego systemu placówek edukacyjnych w Rosji. (Nawiasem mówiąc, polskie doświadczenie miało decydujące znaczenie dla takiego wyboru [fn: W 1773 roku uchwałą Sejmu powołano Komisję Edukacyjną. Na początku XIX wieku doświadczenie to wywarło istotny wpływ na reformę oświaty w Imperium Rosyjskim.]). Stawiając na czele każdego z sześciu okręgów szkolnych, na które podzielono terytorium Imperium Rosyjskiego, uniwersytet z funkcjami nadzoru i kontroli nad niżej usytuowanymi szkołami gubernialnymi i powiatowymi, autorzy reformy automatycznie traktowali uniwersytet jako instytucję państwową. W związku z tym, uniwersytet (a zatem i rektor, jako jego przełożony) był odpowiedzialny za przeprowadzenie reformy edukacyjnej na podległym mu terytorium okręgu. Ustawa z 1804 roku w rozdziale 15 (p.p. 163-177) przyznawała uniwersytetowi szerokie prawa do zarządzania szkołami niższych stopni (gimnazjami gubernialnymi, szkołami powiatowymi), znajdującymi się w jego okręgu szkolnym.
Tym samym, rektor de facto wchodził w pewną sprzeczność z kuratorem okręgu szkolnego, ponieważ kurator był postrzegany również jako bezpośredni przełożony uniwersytetu, choć w żadnym z dokumentów ani instrukcji z pierwszych dziesięcioleci XIX wieku nie znajdziemy takiej jednoznacznej normy. Kurator faktycznie decydował o głównych kwestiach organizacyjnych uniwersytetu: dobór kadr, zaspokajanie jego potrzeb materialnych (prace budowlane, uzupełnianie biblioteki, kolekcji naukowych itp.), a bieżącą kontrolę nad wykonywaniem zarządzeń sprawował rektor. Jednak dopiero Ustawa z 1835 roku usankcjonowała taki system relacji. Rozdział „O Rektorze” w niej poprzedza już rozdział „O Kuratorze i jego pomocniku”. Nowa Ustawa ostatecznie przypisała kuratorów do uniwersytetów, nadając im funkcje najwyższego ogniwa administracji uniwersyteckiej. W tym również cała kontrola nad sprawami szkolnymi w okręgu szkolnym została teraz przekazana osobiście kuratorowi i jego kancelarii. Należy również zauważyć, że w nowej Ustawie nie figurowała już większość przywilejów uniwersyteckich. Ich zniesienie było w pełni zgodne z analogicznymi procesami w Europie Zachodniej. Ta linia rozwoju będzie kontynuowana w ustawach uniwersyteckich z 1863 i 1884 roku (chociaż historycy często je przeciwstawiają: pierwszą jako „liberalną”, a drugą jako „reakcyjną”). W szczególności, jak zauważył amerykański historyk S. Kessow, bezpośredni sens Ustawy z 1863 roku nie polega na „liberalizacji”, lecz na rozwoju pojęcia „uniwersytetu państwowego” [fn: С. Кэссоу, Университетский устав 1863 г.: новая точка зрения, w: Великие реформы в России, 1856–1878, ред. Л.Г. Захаровой, Б. Эклофа, Дж. Бушнелла, Москва 1992, s. 322.]. Nawiasem mówiąc, rozdział „o rektorze” w tych ustawach niewiele różni się od odpowiedniego tekstu w Ustawie z 1835 roku. Nawet w opublikowanym w 1906 roku projekcie ustawy uniwersyteckiej zachowane są wszystkie jego główne punkty. Jedyną istotną różnicą jest to, że Ustawa z 1884 roku wprowadzała mianowanie rektora.
Należy również zauważyć, że Ustawy nie funkcjonowały w pełnym zakresie, a niektóre punkty były korygowane. Całkowicie wpisuje się to w precedensowy charakter prawodawstwa Imperium Rosyjskiego. I tak, zgodnie z Ustawą z 1804 roku, rektor był wybierany na jeden rok. Jednak w 1809 roku kadencja rektora została przedłużona do trzech lat, początkowo w Uniwersytecie Moskiewskim, a po dwóch latach – również w uniwersytetach w Charkowie i Kazaniu [fn: Nawiasem mówiąc, od 1835 roku kadencja rektora została wydłużona do czterech lat.]. Jak już wspomniano, znanych jest wiele przykładów, gdy rektorzy byli mianowani na stanowisko, a nie wybierani, jak wymagała tego Ustawa. Stało się to szczególnie powszechne w latach 20. XIX wieku. Procesowi temu towarzyszyły różne motywacje.
Ustawa uniwersytecka stopniowo stawała się raczej deklaracją, która znajdowała swoje wyjaśnienie w innych ustawach i licznych okólnikach. Oznacza to, że ograniczona liczba jej postanowień, w miarę wzrostu ingerencji państwa we wszystkie sfery życia, a także rozszerzenia sieci uniwersyteckiej i zadań uniwersytetów, po prostu nie była w stanie skutecznie regulować procesów na uniwersytecie i wokół niego. Niektóre postanowienia były zbyt ogólne, inne – zbyt drobiazgowe. Z pewnością takie ciągłe zmiany musiały wpłynąć na znaczenie Ustawy, której rola w organizacji życia uniwersyteckiego malała. Z czasem Ustawa stawała się raczej symbolem (choć bardzo ważnym) [fn: Por. С.И. Посохов, Уставы университетов Российской империи ХІХ века как законы и как символы, w: Belliculum Diplomaticum V Lublinense, red. A. Górak, M. Szabaciuk, Lublin 2014, s. 115–130.]. Dlatego należy badać nie tylko normy prawne, ale także praktyki ich wcielania w życie.
Aspekt organizacyjny. Dostępna nam baza danych pozwala na odnotowanie kilku wartych uwagi momentów. Można na przykład stwierdzić, że wybór/mianowanie na stanowisko rektora generalnie nie zależało od dziedziny naukowej kandydata (rektorami byli przedstawiciele praktycznie wszystkich dziedzin wiedzy). Mimo to zauważalna jest przewaga prawników: 24 (1/4). Tyle samo było historyków i filologów – 25. Następnie medycy – 10. Oczywiście, należy wziąć pod uwagę, że wydziały prawa i medycyny były najliczniejsze zarówno pod względem liczby wykładowców, jak i studentów. Ważne jest, aby zauważyć, że przewaga prawników na stanowisku rektora występuje w drugiej połowie XIX wieku. Prawdopodobnie można w tym upatrywać konsekwencji procesu biurokratyzacji życia uniwersytetu. Rektorem mógł zostać tylko profesor zwyczajny. Z pewnością przy mianowaniu uwzględniano doświadczenie na stanowiskach kierowniczych. Z prawie stu rektorów, wpisanych do bazy danych, 51 przed mianowaniem na stanowisko rektora było dziekanami wydziałów, 14 prorektorami, 2 asystentami rektora. W ten sposób, 67 osób (tzn. 2/3) przeszło już praktyczne przygotowanie w ramach uniwersyteckiego systemu biurokratycznego. Do tego należy dodać, że wśród pozostałych profesorów byli tacy, którzy w swoim czasie pełnili obowiązki inspektorów, sekretarzy rady, byli dyrektorami muzeów.
Wiek nie miał znaczącego wpływu na mianowanie. Najmłodszymi rektorami wpisanymi do bazy danych byli W.F. Cich i M.A. Maksimowicz, mianowani rektorami Kijowskiego Uniwersytetu Świętego Włodzimierza w wieku 30 lat, najstarszymi – rektorzy Uniwersytetu w Petersburgu W.I. Siergiejewicz i P.G. Redkin, którzy zostali rektorami w wieku 65 lat. Średni wiek w momencie mianowania wynosił 48 lat. Połowa rektorów (49) była wychowankami tego samego uniwersytetu, ponad jedna trzecia – reprezentowała społeczeństwo „lokalne” (regionalne) (39). Pod tym względem można zaobserwować pewną tendencję do wzmacniania takiej zależności. Nie wszyscy rektorzy pod względem pochodzenia społecznego należeli do szlachty, a tylko nieliczni byli przedstawicielami elity szlacheckiej (na przykład książę S.N. Trubiecki). Ponad połowa z nich to osoby, które pochodziły z duchowieństwa, kupców, mieszczan, drobnych urzędników, lekarzy, nauczycieli (56). Zwraca uwagę dość wysoki procent osób wywodzących się z duchowieństwa (32, czyli prawie 1/3). Niektórzy z rektorów uzyskali dziedziczne szlachectwo już na tym stanowisku (na przykład N.I. Łobaczewski). Jednak w odniesieniu do wszystkich tych pozycji można mówić o pewnej dynamice. W pierwszej połowie XIX wieku obserwuje się wyraźną przewagę osób wywodzących się z duchowieństwa (16 z 28), w późniejszym okresie wzrasta społeczne zróżnicowanie składu. Bardziej skomplikowana jest kwestia pochodzenia narodowego rektorów, choćby dlatego, że informacje o narodowości często nie są podane w źródłach, a w przypadku, gdy jest wzmianka o pochodzeniu rodziców, nie zawsze ma się podstawy, aby wskazywać ją właśnie w ten sposób. Wiadomo na przykład, że rektor Uniwersytetu Kazańskiego Osip Michajłowicz Kowalewski był Polakiem (według innej wersji – pochodzenia białoruskiego) i katolikiem, ożenił się w Kazaniu, jego żona była Rosjanką, wyznania prawosławnego. Ich dzieci uważały się za Rosjan i prawosławnych (w tym Nikołaj Osipowicz Kowalewski (1840–1891) – profesor-fizjolog, który w 1880 roku został rektorem tego samego Uniwersytetu Kazańskiego). Na podstawie w większości pośrednich danych można stwierdzić, że większość rektorów była Rosjanami. Jednak paleta narodowości jest ogólnie dość zróżnicowana (należy zauważyć, że do „nierosyjskich” można zaliczyć 45 rektorów wpisanych do bazy danych). Na początkowym etapie widzimy mianowanie na stanowisko rektora uniwersytetu niektórych obcokrajowców. Mimo to z wielu źródeł wiadomo, że czynnik narodowy mógł w tym przypadku zarówno sprzyjać, jak i przeszkadzać. Kiedy w 1807 roku podczas głosowania na stanowisko rektora Uniwersytetu w Charkowie profesorowie A.I. Stojkowicz i P.M. Szumlański otrzymali jednakową liczbę głosów, kurator S.O. Potocki przedstawił ministrowi sytuację w następujący sposób: „ja ze swojej strony wolę, aby to miejsce zajmował Rosjanin, jako znający język i obyczaje kraju. Ale prof. Stojkowicz, będąc rodem z Karpat, łatwo mógł nauczyć się i opanował język rosyjski i miał dość czasu, by poznać obyczaje tego kraju: może być uważany za prawie Rosjanina... Ponadto uniknie się różnych plotek, które mogą pojawić się ze strony profesorów zagranicznych, jeśli godność rektora zawsze pozostanie tylko wśród Rosjan” [fn: Д.И. Багалей, op. cit., s. 302.]. Coś podobnego zaobserwowano w 1819 roku przy wyborze rektora Uniwersytetu w Petersburgu: Niemiec (E. Raupach) czy „karpatanin” (M.A. Baługianki). Wówczas minister książę A.N. Golicyn odmówił zatwierdzenia przedstawienia S.S. Uwarowa na E. Raupacha, przekazał sprawę do Komitetu Ministrów, wskazując na to, że Raupach formalnie nie posiada obywatelstwa rosyjskiego (pomimo, że tej normy nie było w aktach prawnych) [fn: Университет в Российской империи, s. 305.].
Chociaż akty prawne przewidywały wolne wybory rektora w drodze „balotowania”, czyli tajnego głosowania, bez jakiejkolwiek ingerencji władz w ich przebieg, to w praktyce bywało inaczej. Świadczą o tym fakty, kiedy głosowania nie udawało się przeprowadzić za pierwszym razem. Oczywiste jest, że duży wpływ na wybór danego kandydata miało stanowisko kuratora i ministra. Niekiedy sami profesorowie zwracali się do władz z prośbą o wyrażenie opinii na temat możliwego kandydata. Profesor Uniwersytetu Kazańskiego, F.K. Bronner, napisał we wrześniu 1811 r. do kuratora S.J. Rumowskiego: „Mądry i godny kuratorze, ocal nas od uciążliwej sprawy, która może być bolesna i zgubna – wyboru kogoś innego, kogo sobie nie życzysz! Znajdź takiego poddanego Twojej nacji, który by imponował wszystkim wyborcom” [fn: Cyt. za: ibidem, s. 303.].
Na przebieg wyborów wpływała walka uniwersyteckich „partii” i intrygi. Awans na stanowisko rektora mógł być przyspieszony dzięki „wpływowym znajomościom” lub „dobrym kontaktom”. Wiadomo, że wybór na rektora Uniwersytetu Moskiewskiego I.A. Heyma był wspierany przez jego bliską relację z kuratorem (później ministrem oświaty narodowej) hrabią A.K. Razumowskim, w którego posiadłości Heym pracował nad katalogiem jego prywatnej biblioteki. To właśnie z rekomendacji Razumowskiego w 1809 r. kadencja rektora Heyma została przedłużona z jednego do trzech lat, co dało początek wprowadzeniu trzyletniej kadencji rektorskiej także na innych uniwersytetach w Rosji. Rektor Uniwersytetu Petersburskiego P.A. Pletniew swego czasu nauczał literatury następcę tronu Aleksandra II i wielkie księżne.
Niekiedy takiemu powołaniu mógł pomóc przypadek. Pierwszy wybrany rektor Uniwersytetu Moskiewskiego Ch.A. Czebotariow był w momencie wyboru po prostu najstarszym wiekiem i stażem profesorem (nie posiadając jednocześnie żadnych znaczących prac naukowych), a zatem jego wybory można porównać z przejściem stanowiska prorektora ze względu na starszeństwo na Uniwersytecie w Getyndze. Wspominany O.M. Kowalewski najpierw pełnił obowiązki rektora Uniwersytetu Kazańskiego (z powodu choroby I.M. Simonowa), a dopiero potem został zatwierdzony na tym stanowisku.
Średnia długość pełnienia urzędu rektora wynosiła 6 lat. Niektórzy z nich byli wybierani kilka razy z rzędu lub mogli mieć pewną przerwę między wyborami (takich jest niewielu, na przykład w historii Uniwersytetu Kazańskiego to E.G. Osokin i N.A. Kremlow, a Moskiewskiego – A.A. Alfonski i N.P. Bogolepow). Najdłużej stanowisko rektora (Uniwersytetu Petersburskiego) zajmował P.A. Pletniew – 21 lat.
Kuratorzy dążyli do przedłużania kadencji dogodnych im rektorów. Właśnie tym można wytłumaczyć propozycję kuratora A.K. Razumowskiego, aby wydłużyć kadencję z jednego roku do trzech lat. W oficjalnym piśmie uzasadniał on, że „stanowisko to wymaga nieustannej troski, zajmowania się mnóstwem szczegółów, surowego nadzoru i egzekwowania od uczących i uczących się, od wszystkich urzędników, używanych w sprawach gospodarczych, co można osiągnąć jedynie doświadczeniem, a przy częstej zmianie rektora ledwie zdoła on, że tak powiem, oswoić się ze wszystkim, jak już nadchodzi termin jego zmiany… Obawiając się obrazić tego, kto wkrótce zajmie jego miejsce, będzie on wolał swoją wyrozumiałością uzyskać i dla siebie podobną wyrozumiałość. Wreszcie, długoletnie przyzwyczajenie podwładnych do widzenia nad sobą tego samego przełożonego zwiększa szacunek dla niego i posłuszeństwo” [fn: Полное Собрание Законов Российской Империи с 1649 года, t. 30: 1808–1809, Санкт Петербург 1830, № 23841.]. „Stabilność” przełożonego była w pełni zgodna z rosyjskimi realiami, co ostatecznie przesądziło o zatwierdzeniu tej propozycji przez ministra i wydaniu odpowiedniego cesarskiego ukazu z 16 września 1809 r. Precedensowe praktyki stanowienia prawa pozwoliły rektorowi Uniwersytetu Charkowskiego A.I. Stojkowiczowi dwa lata później także ubiegać się o wybór na trzyletnią kadencję. W rezultacie 26 maja 1811 r. trzyletnie rektorstwo zostało rozciągnięte na uniwersytety w Charkowie i Kazaniu. W ten sposób najwyższe władze świadomie dążyły do maksymalnie długiego utrzymywania odpowiadającego im profesora na stanowisku rektora, coraz bardziej przekształcając ten urząd z „naukowego” w „urzędniczy” [fn: Университет в Российской империи, s. 303.].
Nie zawsze rektorzy pełnili urząd przez cały wyznaczony czas. Usunięcie ze stanowiska rektora następowało również z różnych powodów. Czasem przyczyny te są bardzo prozaiczne, innym razem kryją się za nimi wydarzenia o charakterze historycznym. A.A. Prokopowicz-Antonski, który łączył stanowisko rektora Uniwersytetu Moskiewskiego z funkcją dyrektora Pensjonatu Szlacheckiego, został zdymisjonowany po przeprowadzonej na uniwersytecie rewizji, spowodowanej ogólnym niezadowoleniem Mikołaja I z Pensjonatu Szlacheckiego, którego wielu absolwentów było dekabrystami [fn: Ф.А. Петров, op. cit., t. 2, s. 44.]. W 1836 r. rektor Uniwersytetu Moskiewskiego A.W. Bołdyriew został ponownie wybrany na cztery lata na podstawie nowego statutu, jednak wkrótce został zwolniony za to, że jako cenzor dopuścił do publikacji w czasopiśmie „Teleskop” pierwszego „Listu filozoficznego” P.J. Czaadajewa. Rektor Uniwersytetu Charkowskiego T.F. Osipowski okazał się niepożądany przez nowo mianowanego kuratora Z.J. Karniejewa i 1 listopada 1820 r. został przez kuratora usunięty ze stanowiska i z uniwersytetu, który wykorzystał do tego nadarzającą się okazję [fn: Д.И. Багалей, op. cit., t. 4, s. 98–99 i dalej.]. Z zamieszkami studenckimi związane były rezygnacje rektorów Uniwersytetu Kazańskiego O.M. Kowalewskiego i N.A. Kremljowa (odpowiednio w 1860 i 1876 r.). Rektor Uniwersytetu Moskiewskiego S M. Sołowjow nie zaakceptował nowego kursu rządowego w sprawie reformy uniwersytetów i w 1877 r. sam podał się do dymisji. Ktoś, jak na przykład N.O. Kowalewski, zrezygnował z pełnienia obowiązków przed upływem kadencji z powodu choroby. Niektórzy zmarli, piastując stanowisko rektora. Rektor Uniwersytetu Moskiewskiego S.N. Trubiecki nagle zmarł na wylew krwi do mózgu 29 września 1905 r. w poczekalni ministra, a rektor Uniwersytetu Kazańskiego N.M. Liubimow, również będąc w Petersburgu na naradzie w sprawie reformy uniwersyteckiej, nagle zachorował i 20 lutego 1906 r. zmarł na zapalenie opłucnej. Z powodu chronicznego pijaństwa, na wniosek kuratora P.I. Golieniszczewa-Kutuzowa, w 1811 r. został zdymisjonowany rektor Uniwersytetu Moskiewskiego F.G. Heym. W 1887 r. dobrowolnie ustąpił ze stanowiska N.P. Bogolepow, ponieważ pod koniec 1886 r. jedno po drugim zmarło troje jego dzieci. Wydarzenia te podkopały jego zdrowie i na jakiś czas sprawiły, że stał się niezdolny do pracy. Takich przykładów można podać więcej.
Mówiąc o statusie społecznym rektora uniwersytetu, należy wziąć pod uwagę kilka kwestii. Po pierwsze, możemy mówić o formalnych cechach, w szczególności o rangach i odznaczeniach. Niestety, tego rodzaju informacje w biografiach rektorów są fragmentaryczne i nie pozwalają na ujęcie ich w tabeli. Aby wykonać takie zadanie, należałoby przeprowadzić specjalne badanie list służbowych. Jednak dostępny materiał pozwala na wyciągnięcie interesującego wniosku. Obserwuje się w szczególności wzrost rangi w tabeli rang rektora. O ile dla pierwszej połowy XIX w. typowy jest tytuł radcy stanu, rzadziej rzeczywistego radcy stanu, o tyle w drugiej połowie wieku wielu rektorów miało tytuł tajnego radcy, a P.G. Redkin dosłużył się tytułu rzeczywistego tajnego radcy [fn: Rektor Uniwersytetu Petersburskiego w latach 1873–1876, członek Rady Państwa od 1882 roku.]. Zauważalny jest również wzrost poziomu odznaczeń (typowe stały się ordery św. Stanisława 2 kl., św. Anny 2 kl., św. Włodzimierza 3 kl.) [fn: Warto zauważyć, że do początku XX wieku dziedziczne szlachectwo było łatwiej i częściej uzyskiwane poprzez order niż poprzez rangę. Л.Е. Шепелев, Титулы, мундиры, ордена, Москва 1991, s. 210.]. Od połowy XIX w. w wielu przypadkach były to już odznaczenia pierwszej klasy (św. Stanisława 1 kl., św. Anny 1 kl., a nawet św. Włodzimierza 1 kl.). Tym samym był to już poziom najwyższych urzędników. Należy zauważyć, że proces ten odbywał się na tle obniżenia statusu kuratora. O ile w pierwszej połowie XIX w. i w latach 70–80. XIX w. większość kuratorów miała rangę tajnego radcy, to w latach 80–90. XIX w. zaczynają przeważać rzeczywiste rady stanu, a na początku XX w. spotyka się wśród nich radców stanu, a nawet radców kolegialnych. W ten sposób dewaluacja stanowiska wyniosła 3 klasy. Kurator z rangą zrównał się z administracją gubernialną [fn: Por. С.И. Посохов, Попечители Харьковского Учебного Округа ХІХ – начала ХХ вв.: состав, деятельность, оценки, w: Dzieje biurokracji, t. 5, cz. 1,red. A. Gaca, A. Górak, Z. Naworski, Lublin–Toruń–Włocławek 2013, s. 357–367.]. Nawiasem mówiąc, odpowiednie zmiany można zaobserwować także w składzie ministrów oświaty narodowej.
Fakt ten pozwala na ponowne rozważenie kwestii nieformalnych praktyk interakcji między rektorem a kuratorem. Tezę o całkowitym uzależnieniu rektora od kuratora należy zrewidować, ponieważ istnieje ku temu wiele przesłanek [fn: Por. С.И. Посохов, Попечители Харьковского учебного округа первой половины ХІХ века: попытка реабилитации, „Universitates-Университеты: наука и просвещение” 2009, 4, s. 40–50.]. Historyk Uniwersytetu Kazańskiego, Ju.I. Smykow, zauważa, że w archiwum kuratora Kazańskiego Okręgu Naukowego nie udało mu się znaleźć ani jednego dokumentu, z którego wynikałoby, że kurator nie zgodził się z jakąkolwiek opinią rektora uniwersytetu [fn: Очерки истории Казанского университета, Казань 2002, s. 99.].
Przynajmniej w odniesieniu do tego zagadnienia, można mówić o dwóch okresach: przed i po 1857 r. Pierwszy okres charakteryzuje się tym, że na stanowisko kuratora powoływano w większości przedstawicieli arystokracji, którzy nie mieli systematycznego wykształcenia, ale przeszli długą służbę wojskową lub cywilną. Druga połowa XIX – początek XX w. znacznie różni się pod tym względem. Kuratorzy z tego okresu w większości posiadali wyższe wykształcenie (najczęściej uniwersyteckie), a połowa z nich miała tytuł profesora. Poprzednia służba zazwyczaj odbywała się w ramach ministerstwa oświaty narodowej. W ten sposób można zaobserwować proces profesjonalizacji w systemie zarządzania placówkami oświatowymi, w tym uniwersytetami. W pewnym stopniu proces ten dotknął również rektorów uniwersytetów. W drugiej połowie XIX – na początku XX w. profesorów uniwersyteckich, w tym i rektorów, zaczęto mianować kuratorami / zastępcami kuratorów okręgów naukowych (M.M. Aleksiejenko, A.A. Woskriesienski, A.M. Żdanow, P.A. Niekrasow, A.A. Tichomirow, K.K. Fojgt i in.), a następnie ministrami / zastępcami ministrów (N.P. Bogolepow, N.Ch. Bunge, N.A. Zwieriew). Jednak ogólnie należy przyznać, że dla zdecydowanej większości osób uwzględnionych w naszej bazie danych stanowisko rektora było zwieńczeniem kariery administracyjnej. Dlatego, naszym zdaniem, stanowisko to można uznać za szczyt szczególnej drabiny statusowej. Przypadki, w których rektor przechodził na służbę do innego resortu, są niezwykle rzadkie.
Aspekt socjokulturowy. Aby ocenić działalność rektorów uniwersytetów jako menadżerów, należy przede wszystkim przeanalizować stopień ich samodzielności, a także rozważyć tę działalność w określonym kontekście. Jak już wspomniano, z jednej strony byli oni ograniczeni przez kolegialne organy zarządzania uniwersytetem, z drugiej – przez pion władzy w osobach kuratora, ministra, gubernatora. Jednak badając problem w tym ujęciu, należy zwracać uwagę nie tylko na reguły i przepisy, ale także na czynnik osobowy i siłę tradycji. 
Przede wszystkim należy zauważyć, że wśród rektorów było wielu bardzo wpływowych ludzi. Istnieje wiele przykładów, kiedy rektorzy starali się przejść z kategorii „pierwszych wśród równych” do po prostu „pierwszych”. W tym celu próbowali między innymi wykorzystywać kuratorów. Bardzo energiczny i aktywny na swoim stanowisku rektor Uniwersytetu Charkowskiego I.J. Kroneberg, zdaniem historyka D.I. Bagaleja, wykazywał „cechy autokratyzmu i samowoli w stosunku do kolegium uniwersyteckiego”, chciał „silnej władzy rektorskiej, niezależnej od rady, podobnie jak kurator” [fn: Д.И. Багалей, op. cit., t. 4, s. 162.]. W liście do kuratora Pierowskiego pisał: „Jeśli rektor nie ma żadnej władzy, żadnego prawa i nie może podjąć żadnej decyzji, nie narażając się na obelgi członka rady lub zarządu, to jakim on jest zwierzchnikiem uniwersytetu!”. Do tego dochodziła własna „filozofia”: „Stanowiska nie są ustanawiane po to, by uparcie bronić rzekomej świętości ich granic, ale po to, by osiągnąć cel wyznaczony przez rząd” [fn: Ibidem, t. 4, s. 159–160.].
Należy jednak wziąć pod uwagę, że istotny wpływ na praktyki władzy miały tradycje społeczne (wyobrażenia o „przełożonym” i formach jego zachowania). W tym przypadku należy więc przypomnieć sobie praktyki władzy danej epoki, które przesądzały o formach zachowania „osób na stanowiskach”. 
Ogólnie rzecz biorąc, należy zauważyć, że pogląd na oświatę jako sprawę państwową ugruntował się na początku XIX w. Kurator Charkowskiego Okręgu Naukowego, S.O. Potocki, już w swojej mowie „O nowej organizacji w Rosji szkół i ich pożytku” na otwarciu uniwersytetu w 1805 r. mówił o tym, że praca na polu oświaty narodowej jest ważną pracą państwową [fn: Ibidem, t. 3, s. 218.]. Widocznym ucieleśnieniem statusu państwowego stało się zlecenie wykonania przy założeniu Uniwersytetu Charkowskiego portretów cesarza, ministra i kuratora [fn: Ibidem, t. 3, s. 363.]. Państwo widziało w profesorach uniwersyteckich również urzędników. Nic dziwnego, że rektorzy także demonstrowali odpowiednie zachowanie. Wiadomo, na przykład, że nie tylko kuratorzy nie znosili sprzeciwu, ale także rektorzy. Świadczą o tym charakterystyki niektórych, bez przesady wybitnych rektorów: „Osipowski miał upodobanie do władzy… Zazdrośnie strzegł swojej, rektorskiej godności…” [fn: Д.И. Багалей, op. cit., t. 4, s. 106.]. Jednocześnie, zarówno pochodzenie społeczne zdecydowanej większości rektorów, jak i względna krótkotrwałość ich urzędowania, a także obecność w pobliżu sporej liczby podwładnych bliskich im statusem, a nawet przewyższających ich doświadczeniem i pozycją, nie pozwoliły na nadanie stanowisku rektora funkcji „ojca dużej rodziny”. W środowisku uniwersyteckim częściej w ocenie działalności rektora działały zasady władzy przedstawicielskiej. Profesorowie uniwersyteccy postrzegali go częściej jako wykonawcę ich woli, jako osobę, która powinna wyrażać ich interesy. Nic dziwnego, że mamy wiele przykładów konfliktów uniwersyteckich, które powstawały na tym tle, a następnie przybierały formy biurokratyczne (z korespondencją do kolejnych instancji, wzajemnymi oskarżeniami i dowodami własnej racji). 
Tymczasem znane są przypadki, kiedy rektorzy dążyli do demonstrowania swojego wyższego statusu otoczeniu. Na przykład, pierwszy wybrany rektor Uniwersytetu Moskiewskiego Ch.A. Czebotariow, po zatwierdzeniu na stanowisku, przeniósł się do mieszkania byłego dyrektora Uniwersytetu Moskiewskiego (które zajmowało całe lewe skrzydło Głównego Gmachu Uniwersyteckiego) i zaczął inaczej odnosić się do swoich kolegów-profesorów i studentów, których teraz traktował jak podwładnych [fn: Szerzej o tym zob. А.Ю. Андреев, Московский университет в общественной и культурной жизни России начала XIX в., Москва 2000, s. 106–107.]. Zachowane portrety rektorów świadczą o tym, że w pierwszej połowie XIX w. normą stało się demonstrowanie swojego statusu poprzez wizerunek munduru i orderów. Stopniowo rektor stawał się częścią kręgu administracji prowincjonalnej. Badacze zauważają, że już na początku lat 20. XIX w. rektor Uniwersytetu Kazańskiego wchodził w nieformalny spis pierwszych osób w mieście, a tym samym stał się obowiązkową osobą na uroczystych obiadach gubernatora [fn: Е.А. Вишленкова, Казанский университет Александровской эпохи: Альбом из нескольких портретов, Казань 2003, s. 62.]. 
Niestety, nie mamy do dyspozycji zbyt wielu źródeł osobistego pochodzenia, aby w pełni scharakteryzować postać rektora uniwersytetu i jego relacje z lokalnym społeczeństwem. We współczesnych badaniach zauważono, że w przedrewolucyjnych pamiętnikach więcej uwagi poświęcano kuratorom i inspektorom, natomiast działalność rektorów i dziekanów pamiętnikarze z reguły pomijali milczeniem [fn: В.Ю. Іващенко, Мемуари професорів та студентів з історії Харківського університету ХІХ – початку ХХ ст., Харків 2003, s. 141, maszynopis pracy kandydackiej.]. 
Do tego, co zostało powiedziane, można dodać, że od połowy XIX w. społeczny prestiż danego rektora zaczął zależeć od jego zasług naukowych. Przykłady takich rektorów nie są zbyt liczne, ale są znane (A.N. Biekiełow, A.M. Butlerow, A.A. Woskriesienski, S.M. Sołowjow, I.M. Simonow i in.). Niektórzy z nich zostali członkami korespondentami i zwykłymi akademikami. Od końca XIX w. (ale głównie na początku XX w.) rektorzy zaczęli być wybierani na prezydentów miast (D.I. Bagalej) lub radnych rady miejskiej (I.I. Borgman, A.A. Manuiłow), deputowanych do Dumy Państwowej (M.M. Aleksiejenko), stali się bardziej aktywni w działalności państwowej (na przykład D.I. Bagalej, I.I. Borgman, N.A. Zwieriew, A.A. Manuiłow, W.I. Siergiejewicz, P.G. Redkin – członkowie Rady Państwowej) i życiu politycznym (na przykład A.A. Manuiłow – członek KC partii kadetów). 
Oczywiste jest, że rektorzy uniwersytetów, wchodząc w krąg najwyższych urzędników, ale jednocześnie reprezentując liberalne kręgi społeczności uniwersyteckiej, byli wybitnymi przedstawicielami tak zwanej „liberalnej biurokracji”. Jak wiadomo, już pod koniec lat 80. XX w. L.G. Zacharowa wyraziła pogląd, że przeprowadzenie w kraju reform w drugiej połowie XIX w. było niemożliwe bez tak zwanej „liberalnej biurokracji” [fn: Л.Г. Захарова, Самодержавие, бюрократия и реформы 60-х годов ХІХ в. в России, „Вопросы истории” 1989, 10, s. 15.]. Jednak zauważalna rola rektorów stanie się widoczna dopiero na początku XX w. Prawdopodobnie z tym, w szczególności, można powiązać pogląd wyrażony na początku XX w. przez K.A. Timiriazieva, że „rektorem z nominacji może być człowiek, znany tylko tej instancji biurokratycznej, która go mianuje”, a wybrany rektor musi posiadać „cechy obywatelskie” [fn: К.А. Тимирязев, Академическая свобода (Мысли вслух старого професора), w: К.А. Тимирязев, Наука и демократия. Сборник статей 1904–1919 гг., Москва 1963, s. 19–20.]. Nawiasem mówiąc, z jednej strony K.A. Timiriazew pisał, że „kolegia uniwersyteckie powinny być uwolnione od biurokratycznej opieki w osobach mianowanych dziekanów i rektorów”, ale z drugiej strony uważał, że „przewodniczący kolegium powinien być przedstawicielem i obrońcą jej interesów w stosunkach z centralnym zarządem i ścisłym wykonawcą jej postanowień w granicach własnych kompetencji” [fn: Ibidem.] (co zakładało przestrzeganie ścisłych norm biurokratycznych). 
W związku z tym wymaga doprecyzowania (a być może i korekty) wniosek niektórych współczesnych badaczy, że „biurokratyczna mentalność imperialna okazała się słabo kompatybilna z liberalnym myśleniem ludzi uniwersyteckich, ich wyobrażeniami o formach realizacji zasobów władzy” [fn: Е.А. Вишленкова, С.Ю. Малышева, А.А. Сальникова, Terra Universitatis: Два века универ. культуры в Казани, Казань 2005, s. 193.]. Naszym zdaniem, przykład działalności rektorów uniwersytetów świadczy o tym, że liberalne myślenie w pełni mogło harmonizować z praktykami biurokratycznymi, a być może nawet miało na nie wpływ. Zresztą teza ta wymaga dalszego pogłębienia.
BIBLIOGRAFIA (REFERENCES)
Źródła
Полное Собрание Законов Российской Империи с 1649 года, t. 30: 1808–1809, Санкт Петербург 1830, № 23841.
Opracowania
Аврус А.И., История российских университетов: Очерки, Москва 2001.
Андреев А.Ю., Московский университет в общественной и культурной жизни России начала XIX в., Москва 2000.
Андреев А.Ю., Российские университеты XVIII – первой половины XIX века в контексте университетской истории Европы, Москва 2009.
Багалей Д.И., Опыт истории Харьковского университета, w: Д.І. Багалій, Вибрані праці, t. 3–4, Харкiв 2004–2005.
Биобиблиографический словарь ученых Харьковского университета, t. 1: Ректоры (1805–1919, 1933–1995), сост. В.Д. Прокопова et al., Харкiв 1995.
Вишленкова Е.А., Казанский университет Александровской эпохи: Альбом из нескольких портретов, Казань 2003.
Вишленкова Е.А., Об университетских людях-легендах, w: Уроки Вульфсона, ред. E.А. Вишленкова, А.Н. Бикташева, Казань 2003.
Вишленкова Е.А., Малышева С.Ю., Сальникова А.А., Terra Universitatis: Два века универ. культуры в Казани, Казань 2005.
Ермолаев Ю.Н., Ректор Московського университета М.К. Любавский, w: Академик М.К. Любавский и Московский университет, реg. A.Я. Deгmяpeb, A.B. Cugorob, Москва 2005.
Эймонтова Р.Г., Университетский вопрос и русская общественность в 50-х–60-х годах ХІХ в., „История СССР” 1971, 6.
Жуковская Т.Н., «Императорский университет»: система высочайшего вмешательства в жизнь российских университетов в первой половине XIX века, w: Власть, общество и реформы в России в XIX – начале XX в.: исследования, историография, источниковедение, ред. А.М. Цемутали, Санкт Петербург 2009.
Захарова Л.Г., Самодержавие, бюрократия и реформы 60-х годов ХІХ в. в России, „Вопросы истории” 1989, 10.
Искра Л.М., Владимир Иванович Чесноков как ученый, w: Российские университеты в ХVIII–XX веках, Вып. 6, Воронеж 2002.
История Казанского университета, 1804–2004, Казань 2004.
Іващенко В.Ю., Мемуари професорів та студентів з історії Харківського університету ХІХ – початку ХХ ст., Харкiв 2003, maszynopis pracy kandydackiej.
Історія Київського університету. 1834–1959. До 125-річчя з дня існування, ред. О.З. Жмудський, Київ 1959.
Історія Одеського університету за 100 років, ред. О.І. Юрженко, Київ 1968.
Кэссоу С., Университетский устав 1863 г.: новая точка зрения, w: Великие реформы в России, 1856–1878, ред. Л.Г. Захаровой, Б. Эклофа, Дж. Бушнелла, Москва 1992.
Ленин В.И., Буржуазия сытая и буржуазия алчущая, w: В.И. Ленин, Полное собрание сочинений, t. 11, Москва 1960.
Мартинсон Э.Э., История основания Тартуского (бывшего Дерптского-Юрьевского) университета, Ленинград 1954.
Одесский университет за 75 лет (1865–1940), ред. К.П. Добролюбский, Н.А. Савчук, Одесса 1940.
Очерки истории Казанского университета, сост. В.В. Астафьев, Казань 2002.
Петров Ф.А., Формирование системы университетского образования в России, t. 2–3, Москва 2003. 
Посохов С.И., Попечители Харьковского учебного округа первой половины ХІХ века: попытка реабилитации, „Universitates-Университеты: наука и просвещение” 2009, 4.
Посохов С.И., Попечители Харьковского Учебного Округа ХІХ – начала ХХ вв.: состав, деятельность, оценки, w: Dzieje biurokracji, t. 5, cz. 1, red. A. Gaca, A. Górak, Z. Naworski, Lublin–Toruń–Włocławek 2013.
Посохов С.И., Уставы университетов Российской империи ХІХ века как законы и как символы, w: Belliculum Diplomaticum V Lublinense, red. A. Górak, M. Szabaciuk, Lublin 2014.
Ректоры Казанского университета, Сост. и науч. ред. В.С. Королев, Казань 2004.
Ректоры Московского университета (Биографический словарь), ред. В.А. Садовничий, В.И. Ильченко, Москва 1996.
Семенов В.Н., Ректоры Саратовского университета. Факты жизни и деятельности, Саратов 1999.
Степняк-Кравчинский С.М., Россия под властью царей, w: С.М. Степняк-Кравчинский, Сочинения: В 2 т., t. 1, Москва 1987. 
Тимирязев К.А., Академическая свобода (Мысли вслух старого професора), w: К.А. Тимирязев, Наука и демократия. Сборник статей 1904–1919 гг., Москва 1963.
Томсинов В.А., Министр народного просвещения – Николай Павлович Боголепов, „Педагогика” 1997, 2.
Университет в Российской империи XVIII – первой половины ХІХ века, ред. А.Ю. Андреев, С.И. Посохов, Москва 2012. 
Черказьянова И.В., Александр Николаевич Шварц: окружение, восприятие, оценки, „Харківський історіографічний збірник” 2004, Вип. 7.
Шепелев Л.Е., Титулы, мундиры, ордена, Москва 1991.
ABSTRACT
The article deals with the inconsistency of the assessments that are encountered in the scientific literature when describing the role of the university rector as a manager. The author singles out the legal, organizational and socio-cultural aspects of the issue. To specify a number of conclusions, the results of the database analysis are used, which includes biographical information about 99 rectors of five universities of the Russian Empire (Kazan, Kiev, Moscow, Petersburg, Kharkov). In particular, a gradual increase in the Rector’s staffing rank was noted. University rectors, having entered the circle of highranking officials, but at the same time representing liberal circles of the university public, have become an important element of the so-called “liberal bureaucracy”.
Key words: university rector, bureaucracy of the Russian Empire, liberal bureaucracy
Ректор университета в бюрократической системе Российской империи ХІХ – начала ХХ века
РЕЗЮМЕ
В статье отмечена противоречивость оценок, которые встречаются в научной литературе при характеристике роли ректора университета как управленца. Автор выделяет правовой, организационный и социокультурный аспекты проблемы. Для конкретизации ряда выводов используются результаты анализа базы данных, которая включает сведения биографического характера о 99 ректорах пяти университетов Российской империи (Казанского, Киевского, Московского, Петербургского, Харьковского). В частности, отмечено постепенное повышение табельного ранга ректора. Ректоры университетов, войдя в круг высших чиновников, но, одновременно, представляя либеральные круги университетской общественности, стали важным элементом так называемой «либеральной бюрократии».
Ключевые слова: ректор университета, бюрократия Российской империи, либеральная бюрократия
NOTA O AUTORZE
Sergij Posokhov – profesor doktor habilitowany historii, dziekan Wydziału Historycznego Uniwersytetu Narodowego im. W.N. Karazina w Charkowie, stypendysta Niemieckiego Instytutu Historycznego w Moskwie. Autor wielu prac z zakresu dziejów oświaty w XIX w. i na początku XX w. w Imperium Rosyjskim. E-mail: istfac@univer.kharkov.ua