DOI:10.17951/sb.2018.12.177-190
Studia Białorutenistyczne 12/2018 Językoznawstwo
Joanna Getka
Uniwersytet Warszawski (Polska)
University of Warsaw (Poland)
e-mail: j.getka@uw.edu.pl
https://orcid.org/0000-0001-5857-7257
Белорусский язык ХVІІІ в. – исследовательские постулаты
Belarusian language of the 18th century – research postulates
Język białoruski XVIII w. – postulaty badawcze
Беларуская мова XVIII ст. – навуковыя пастулаты
Abstract
This article offers an analysis of religious texts published in the 18th century by a Basilian printing house in Supraśl (Sobranije pripadkov korotkoje, 1722, Kratkoje sosłowie nauki christijanskija, 1759). Works of religious nature used to be omitted in the study of Belarusian language and literature of the 18th century due to political factors, as well as scholarly stereotypes belittling their significance. The texts analyzed, written in the Belarusian language known as „prosta mova”, constitute a proof of the vivacity of the latter, and contradict the theories about the disappearance of the Belarusian written language in the 18th century. The phonetic features of the Belarusian language described in the article and reflected in these texts serve as a pretext to put forward several research postulates. Namely: a) the need for a detailed linguistic analysis of religious texts printed in Cyrillic alphabet (albeit not in the Orthodox Slavic language, but rather in prosta mova/Ruthenian) and a search for other literary works in order to analyze the language of this period; b) the need for an analysis of printed texts which reflect a certain usus rather than the language of individual authors; c) a thorough linguistic analysis of texts to indicate their dialectal basis and to define the trends (if any) affecting the subsequent formation of Belarusian language standards in its literary variety.
Keywords: „prosta mova”, literary analysis, Belarusian language, Cyrillic alphabet, Cyrillic printings
Abstrakt
W artykule zaprezentowano druki religijne wydane w bazyliańskiej drukarni w Supraślu w XVIII w. (Sobranije pripadkov korotkoje, 1722 oraz Kratkoje sosłowie nauki christijanskija, 1759). W badaniach nad językiem i literaturą białoruską XVIII stulecia teksty o charakterze religijnym były pomijane ze względów politycznych, a także funkcjonujących w środowisku naukowym stereotypów umniejszających ich znaczenie. Analizowane teksty, napisane tzw. prostą mową, językiem Białorusinów, stanowią świadectwo żywotności języka i przeczą teoriom o zaniku języka białoruskiego w XVIII w. Opisane w artykule cechy fonetyczne języka białoruskiego, odzwierciedlone w badanych tekstach, stanowią pretekst do wysunięcia postulatów badawczych. Są to: a) konieczność szczegółowej analizy językowej tekstów o charakterze religijnym, drukowanych alfabetem cyrylickim (jednak nie w języku cerkiewnosłowiańskim, ale prostym/ruskim) oraz poszukiwanie innych utworów literackich do analizy języka tego okresu; b) konieczność analizy tekstów drukowanych jako odzwierciedlających pewien uzus, nie zaś język poszczególnych autorów; c) analiza językowa tekstów w celu wskazania ich podłoża dialektalnego oraz ukazania tendencji (jeśli były) mających wpływ na późniejsze formowanie się norm języka białoruskiego w odmianie literackiej.
Słowa kluczowe: „mowa prosta”, analiza literacka, literatura białoruska, alfabet cyrylicki, druki religijne
Анатацыя
У артыкуле аналізуюцца рэлігійныя тэксты, надрукаваныя ў базыльянскай друкарні ў Супраслі ў ХVІІІ ст. (Собранїе прыпадковъ краткое.., 1722, Краткое сословіе науки хрістіанскія.., 1759). Рэлігійныя тэксты ХVІІІ ст. ігнараваліся даследчыкамі беларускай мовы і літаратуры па палітычных прычынах, а таксама з прычыны існавання навуковых стэрэатыпаў, якія змяншалі іх значэнне. Тэксты, што разглядаюцца ў дадзеным артыкуле, надрукаваныя на „простай мове” – мове маўлення беларусаў, сведчаць пра жывы стан мовы і супярэчаць тэорыі пра заняпад беларускага пісьменства ў ХVІІІ ст. Беларускія фанетычныя асаблівасці, адлюстраваныя ў тэкстах і разгледжаныя ў межах артыкула, з’яўляюцца аргументам вылучэння канкрэтных пастулатаў даследавання, а менавіта: а) неабходнасць падрабязнага аналізу рэлігійных тэкстаў, надрукаваных кірыліцай (не на царкоўнаславянскай мове, а на „простай” / „рускай” (старабеларускай) мове) і пошук іншых літаратурных твораў для даследавання мовы гэтага перыяду; б) неабходнасць аналізу друкаваных тэкстаў з пункту адлюстравання ў іх моўнага ўзусу (моўнай практыкі), а не з перспектывы разгляду мовы асобных аўтараў; в) дакладны лінгвістычны аналіз згаданых тэкстаў з мэтай выявіць дыялектную аснову мовы твораў, а таксама тэндэнцыі (калі такія былі), якія паўплывалі на пазнейшае фарміраванне нормаў беларускай літаратурнай мовы.
Ключавыя словы: „простая мова”, літаратурны аналіз, беларуска мова, кірылічны алфавіт, рэлігійная літаратура
Uwagi wstępne
Punktem wyjścia dla niniejszych rozważań stanowią wyniki badań nad „rosyjskojęzycznym” dziedzictwem drukarni bazyliańskich. Analiza repertuaru wydawniczego bazylianów pod kątem tematyki, języka i alfabetu pozwala na sformułowanie wniosku, iż zakonnicy, komunikując się codziennie z wiernymi, wykazywali głębokie zrozumienie ich potrzeb oraz efektywnie adaptowali się do warunków wielokulturowego i wielojęzycznego pogranicza wschodnich obszarów dawnego państwa polsko-litewskiego. Działalność wydawnicza bazylianów nie charakteryzowała się sztywnym programem, a raczej odpowiadała lokalnemu zapotrzebowaniu. W związku z wyższym stopniem latynizacji i polonizacji niektórych regionów, np. ośrodków wydawniczych Wilna i Supraśla, przeważają teksty zapisane alfabetem łacińskim, podczas gdy w publikacjach pochodzących z Poczajewa, Uniewa i Lwowa dominuje cyrylica (Getka, 2013, s. 247–250).
Ponieważ przedmiotem badań jest język białoruski XVIII wieku, analiza koncentruje się przede wszystkim na publikacjach jednego z wyżej wymienionych wydawnictw bazyliańskich – tekstach pochodzących ze Supraśla. Historia drukarni supraślskiej oraz jej dziedzictwa w okresie bazyliańskim została stosunkowo dobrze udokumentowana (Wawryk, 1979; Pidłypczak-Majerowicz, 1986; Cubrzyńska-Leonarczyk, 1993; Jaroszewicz-Pieresławcew, 2003; Krasny, 2003; Maroszek, 2000; Mironowicz, 1991; Getka, 2012; Getka, 2013). W wymienionych opracowaniach przedstawiono nie tylko historię drukarni, ale również decyzje kolejnych prefektów oraz poszczególne stare wydania. Dziedzictwo drukarni supraślskiej pod koniec XVIII wieku (1695–1800) jest przedmiotem różnorodnych ocen wśród badaczy. Za punkt wyjścia dla obliczeń przyjęto badania Marii Pidłypczak-Majerowicz, od której przejęto dane dotyczące liczby publikacji w języku łacińskim i litewskim, a częściowo również informacje o materiałach drukowanych cyrylicą (Pidłypczak-Majerowicz, 1986, s. 67, 77, 187, 219), które uzupełniono o 5 tekstów zidentyfikowanych przez autora niniejszej pracy. Rozbieżności w liczbach dotyczą przede wszystkim wydawnictw języka polskiego. M. Pidłypczak-Majerowicz (Pidłypczak-Majerowicz, 1986, s. 67, 187) wymienia 355 tytułów zweryfikowanych przez Marię Cubrzyńską-Leonarczyk (Cubrzyńska-Leonarczyk, 1993, s. 182), która zauważa, że 114 ulotek, uznanych za bazyliańskie przez M. Pidłypczak-Majerowicz, w rzeczywistości zostało wydanych w Grodnie – w dawnej drukarni Tizengauza i Jana Jasińskiego (Cubrzyńska-Leonarczyk, 1993, s. 115). Proponowane obliczenia zostały uzupełnione o 19 nowych znalezisk (Getka, 2013, s. 247).
W rezultacie, katalog publikacji supraskich prezentuje się następująco w ogólnym zarysie.
Tabela 1. Dziedzictwo wydawnicze bazyliańskiej drukarni supraskiej w latach 1695–1800.
Przedstawione w tabeli dane ujawniają konkretny problem metodologiczny, wynikający z analizy dorobku drukarni. Bibliolodzy i historycy zajmujący się historią drukarni oraz ich wydawnictw zazwyczaj nie koncentrują się na cechach językowych tekstów zapisanych cyrylicą, ograniczając się do przedstawienia jedynie ich treści. Należy podkreślić, że wszystkie supraskie teksty w piśmie cyrylickim charakteryzują się przynależnością gatunkową do literatury religijnej. Większość z nich (60 pozycji) stanowią książki drukowane na zlecenie staroobrzędowców. Pozostałe wydawnictwa zostały przygotowane dla społeczności unitów.
Powszechnie przyjmuje się a priori, że teksty religijne zapisane „cyrylicą” – głównie apostoły, księgi liturgiczne (lub urzędnicze), modlitewniki, hymny oraz utwory przeznaczone do użytku liturgicznego przez mnichów i inne – stanowią edycje w języku cerkiewnosłowiańskim. Z tego powodu szczegółowe badania lingwistycznej przynależności tych zabytków nie cieszą się wystarczającą popularnością wśród naukowców (Budźko, 2001; Budźko, 2003). Rzeczywiście, teksty cerkiewnosłowiańskie, mimo swojej istotnej roli jako źródła do badań nad kulturą białoruską XVIII wieku, słabo odzwierciedlają język codziennego komunikowania się w tamtym okresie.
Jednocześnie należy podkreślić, że liczne prace naukowe zawierają stwierdzenia o braku ciągłości tradycji literacko-piśmiennej Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów w okresie nowożytnym (Żurauski, 1967; Żurauski, Kramko, 1972; Ciwanowa, 2010). Okazuje się jednak, że obecność języka białoruskiego w XVIII wieku można udokumentować. Jego występowanie obserwujemy na przykład w tekstach religijnych o charakterze dydaktycznym (katechizmy, teologie moralne). Ponadto fragmenty zapisane ówczesnym „żywym” językiem (językiem przodków współczesnych Białorusinów) można odnaleźć również w tekstach drukowanych w języku cerkiewnosłowiańskim. Język białoruski był w nich określany jako „ruski język” lub „prosta mowa”, a takie nazewnictwo jest przyjmowane w niniejszym artykule.
Niestety, takich tekstów jest niewiele, dodatkowo są one słabo zbadane z powodu wyżej wymienionej przyczyny, tj. ich przynależności do literatury religijnej, co skłania do klasyfikowania ich języka jako cerkiewnosłowiańskiego. Znalezione teksty w „ruskim języku” przeczą tym stereotypom, choć – ze względu na ich genezę, źródła oraz konieczność stosowania „sztywnej, religijnej” terminologii – nie oddają one zbyt często leksyki potocznej. Niezależnie od przedstawionych cech charakterystycznych, teksty te stanowią potwierdzenie istnienia i rozwoju „prostej mowy” w XVIII wieku. Co więcej, ich rozwój był ciągły, choć spowolniony z powodu ogólnego regresu kultury białoruskiej w tym okresie.
XVIII wiek jako etap rozwoju języka białoruskiego.
Ogólnie rzecz biorąc – w sposób pewnego rodzaju filozoficzny – można stwierdzić, że w naturze nie występuje całkowite zanik gatunku i jego ponowne pojawienie się, jak Feniks odradzający się z popiołów. Język rozwija się ewolucyjnie zgodnie z prawami naturalnymi. W zależności od czynników wewnętrznych i zewnętrznych proces ten może ulegać spowolnieniu lub przyspieszeniu, jednak możliwy jest on jedynie w jednym kierunku; nie da się go odwrócić poprzez te same pośrednie stadia. Oczywiście, nowa jakość może zostać stworzona na gruzach starej, lecz nie będzie to kontynuacją dawnej tradycji.
Taki – zgodnie z powszechną opinią – był los „języka ruskiego” / „mowy prostej”, a w szerszym sensie – kultury pisanej opartej na tym języku. Po wieloletnim bujnym rozkwicie w XVI wieku zanikła ona w XVIII wieku, ustępując miejsca na przełomie XIX i XX wieku epoce literatury w językach narodowych (Moser, 2002, s. 259), które wykształciły się na zupełnie innej podstawie – dialektalnej (Temčinas, 2017, s. 83). Zgodnie z takim rozumieniem współczesny język literacki białoruski stanowi coś całkowicie nowego, rozwiniętego na gruncie języka ludowego, odseparowanego od starej tradycji literacko-pisarskiej.
W tym miejscu należy przytoczyć istniejące terminy: język starobiałoruski i język staroukraiński. Jest oczywiste, że są to kategorie sztuczne, współczesne, stworzone dla potrzeb systematyzacji (Mojsijenko, Nika, 2013). Autorzy z tamtej epoki nie posługiwali się tymi pojęciami, a język ich tekstów – przy uwzględnieniu różnic dialektalnych – określali jako „język ruski”, „mowę ruską”, „mowę prostą”, a nawet „prostą mowę ruską” (Karskij, 1962; Zaprudski, 2007; Zaprudski, 2013). Język ten nie był skodyfikowany: pisarze tworzyli za każdym razem zasadniczo standard zapisu dla konkretnego tekstu w oparciu o istniejącą tradycję lub wzorując się na tekstach wcześniej opublikowanych w danym ośrodku. Dlatego też, między innymi, nie można mówić o jakiejkolwiek dialektalnej podstawie „języka ruskiego” / „mowy prostej”. Był on zróżnicowany w zależności od pochodzenia i nawyków autora, miejsca publikacji itp., co dobitnie ukazują teksty.
Tylko szczegółowy opis języka poszczególnych tekstów przybliża nas do wyjaśnienia istoty „mowy prostej”. Z uwagi na wspomnianą wcześniej nieobecność jednolitego standardu, jest to jedyny sposób na możliwie kompleksowe przedstawienie tego języka. Jakakolwiek próba uogólnienia wiedzy o nim w oparciu o wybrane (nawet bardzo istotne) teksty nie przyniesie zadowalających rezultatów; charakterystyczne cechy jednych tekstów nie zostaną w pełni potwierdzone na materiale innych.
Zatem termin „język starobiałoruski” to nic innego, jak współczesna nazwa języka tradycji literackiej opartej na „mowie prostej” – („języku ruskim”) funkcjonującej w Wielkim Księstwie Litewskim, dla odróżnienia od języka tradycji literackiej kształtującej się w tym samym okresie na ziemiach ukraińskich, który znany jest również jako „język staroukraiński”. Określenie „mowa prosta”, moim zdaniem, jest homofoniczne – w rzeczywistości istniały dwie różne „mowy proste” (białoruska i ukraińska), które posiadały swoje specyficzne cechy już w tekstach XIV wieku, co potwierdzają badacze próbujący wskazać odmienne markery używane do rozróżniania białoruskich i ukraińskich zabytków piśmiennych (Mojsijenko, 2006; Aniczenka, 1969; Getka, 2010).
Powracając do języka starobiałoruskiego, określanego również jako „prosta mowa białoruska”, należy przypomnieć, że za ostatnie wydawnictwo w tym języku powszechnie uważa się Собранїе прыпадковъ краткое и дух[о]внымъ особамъ потребное имѣщее въ себѣ науку о сакраментахъ, о десати Б[ж]їихъ приказаняхъ о приказаняхъ церковныхъ... opublikowane w Supraślu w 1722 roku (Sobranije, 1722). Teza ta została sformułowana przez wybitnego badacza języka i kultury białoruskiej, Arkadego Żurawskiego w latach 60. XX wieku (Żurauski, 1967; Żurauski, Kramko, 1972; Ciwanowa, 2010) i obecnie stanowi główny paradygmat w badaniach nad kulturą, literaturą i językiem białoruskim. Niemniej jednak, bardziej szczegółowa analiza tekstów bazyliańskich w „ruskiej mowie” skłania do rewizji tej tezy.
Po pierwsze, Собранїя припадковъ nie może być jednoznacznie traktowane jako tekst białoruski. Wśród cech językowych zidentyfikowanych w tekście, oprócz typowych dla tekstów religijnych słowianizmów cerkiewnosłowiańskich oraz charakterystycznych dla tradycji literackiej polonizmów, występuje znacząca liczba ukrainizmów, co może wskazywać na próbę stworzenia ponadregionalnego tekstu zrozumiałego dla wierzących posługujących się językami białoruskim i ukraińskim (Getka, 2018, s. 49–50).
Po drugie, w tej samej tradycji pisarskiej powstały inne – późniejsze teksty z drukarni supraślskiej. W 1759 roku wydrukowano i zredagowano ostateczny fragment Собранїя припадковъ pod tytułem Краткое сословіе науки христїянскїя (Kratkoje soslowije, 1759), a w 1788 roku kolejny katechizm, dwujęzyczny tekst składający się z dwóch części zatytułowany: Общих и естественных поучений христианского благочестия ч. I ко употреблению русским училищам – Naypospolitsze y naystotnieysze nauki chrześcijańsko-katolickiej religii do używania szkołom ruskim cz. I, Собранїе великого Катехїзму безъ питнаїй. Зъ доводящими словами писма святоаго. часть вторая – Krótkie zebranie Wilekiego Katechizmu. Bez pytań z Dowodzącymi Textami Pisma Świętego, część II. (Pouczenije, 1788). Istnienie tych tekstów uzasadnia sformułowanie tezy o ewolucyjnym charakterze tradycji „prostej mowy”, a nie jej zastąpieniu nową tradycją.
Proces kształtowania się literackiego języka białoruskiego można uprościć do historii coraz śmielszej penetracji elementów języka żywego w sztywny i pierwotnie od niego oddalony język pisany. Proces ten był ciągły, zróżnicowany pod względem intensywności w różnych okresach rozwoju i został oficjalnie zatwierdzony dopiero na początku XX wieku.
Innowacje języka białoruskiego w tekstach supraskich XVIII w.
Cechy językowe języka białoruskiego występują stosunkowo często w tekstach z „złotego okresu” jego rozwoju – XVI i XVII w., później trudniej znaleźć źródła, w których odzwierciedlane są one z podobną konsekwencją, co wskazywałoby na systematyczny charakter „prostej mowy”. Niemniej jednak można postawić tezę, że tę lukę wypełniają właśnie teksty supraskie. W tekstach tych ujawniają się charakterystyczne cechy języka białoruskiego:
a) przejście starożytnego „ять” w [e], reprezentowane literą е zamiast oczekiwanego ѣ, np. покармъ телесный (Sobranije, 1722, s. 21, 24v), ale пожадливость телесная (Sobranije, 1722, s. 24v), кони в потребе ковати (Sobranije, 1722, s. 109),
b) stwardnienie [р]: vперыкъ lub Коста (Sobranije, 1722, s. 16), прысланый (Sobranije, 1722, s. 16v), вѣрыти (Kratkoje soslowije, 1759, s. 4, 5, 6 i t.d.), даръ (Pouczenije, 1788, s. 12v),
c) utwardzenie [ц]: лыскавѣцы (Sobranije, 1722, s. 96), творецъ (Kratkoje soslowije, 1759, s. 8), служебницы (Pouczenije, 1788, s. 68v),
d) utwardzenie [ш, ж, ч]: нашы (Kratkoje soslowije, 1759, s. 12), (Pouczenije, 1788, s. 10v), шашъ (Pouczenije, 1788, s. 12v),
e) obecność afrykat w miejscu etymologicznych [д’] i [т’]. Takie zapisy, np.: пацеры мовити (Sobranije, 1722, s. 127v), слухати Цїотку (Sobranije, 1722, s. 110), слонце и мѣсяцъ зацмятся (Sobranije, 1722, s. 96), chciałoby się sklasyfikować jako odzwierciedlające białoruskie ceckanie, jednakże najprawdopodobniej należy je interpretować jako zjawisko z zakresu ortografii, tj. jako zapożyczenia ortograficzne z języka polskiego. Praktyka ortografii języka polskiego mogła być w tym przypadku przyjęta świadomie. Warto zaznaczyć, że w kolejnej redakcji tego tekstu, pochodzącej z Uniewa (Sobranije, 1732), zamiast spółgłoski -ц używa się -т: c[o]лнце и мѣсяць затмятъся (Sobranije, 1732, s. 83). Analogicznie, choć w zabytkach można znaleźć zapisy digrafu дз: владза, дзвонят (Sobranije, 1722, s. 52v), святокрадзтво (Sobranije, 1722, s. 103v), formy te trudno sklasyfikować jako odzwierciedlające białoruskie deckanie. Pomimo podobieństwa białoruskich słów, są one prawdopodobnie polonizmami, choć zapis tego typu był szeroko rozpowszechniony w tekstach urzędowych XVII–XVIII wieku (Peredrijenko, 1976, s. 16). Jako próbę odzwierciedlenia cech białoruskiej fonetyki można uznać odzwierciedlenie miękkości spółgłosek [т’] i [д’]: исповѣди потребовалъ (Kratkoje soslowije, 1759, s. 29), w innych wydaniach tego tekstu spotykane są zapisy twardych spółgłosek: исповѣды потребовалъ (Sobranije, 1732, s. 31v). Warto również podkreślić, że fakt braku odzwierciedlenia w tekście białoruskiego deckania, nawet jeśli występowało ono w środowisku językowym autora, nie był przypadkiem jedynym. W drukowanych zabytkach języka białoruskiego deckanie występuje bardzo rzadko, co tłumaczy się próbą redaktorów uniknięcia przekazania nietypowego połączenia liter, przypominającego polską ortografię (Karskij, 1962, s. 257). Deckanie nie oddaje nawet rękopiśny Dziennik Fiodora Jewłaszowskiego, w którym zasadniczo dobrze odzwierciedlone są zjawiska języka żywego (Swiażynski, 1974; Swiażynski, 1975).
f) obserwuje się przejście [e] > [o]: змочоный (Sobranije, 1722, s. 31), оучинокъ (Kratkoje soslowije, 1759, s. 19), свѣдоцтва (Kratkoje soslowije, 1759, s. 24), нескончоная (Pouczenije, 1788, s. 21v), бичованый (Pouczenije, 1788, s. 39v).
g) występuje afrykata [дж], pomimo braku odpowiadających środków graficznych, por. дрождзистое (Sobranije, 1722, s. 19).
h) zauważalna jest obecność protezy [в]: павукъ (Sobranije, 1722, s. 28v).
Należy podkreślić, że analizowane teksty nie odzwierciedlają w pełni języka potocznego ze względu na ich charakter gatunkowy. Przykładowo, dominuje leksyka cerkiewna niezależnie od pochodzenia: искушенїе Бога (Sobranije, 1722, s. 104v), Субектумъ (Sobranije, 1722, s. 4v), Интенцыя (Sobranije, 1722, s. 4v), при седми Ереяхъ (Sobranije, 1722, s. 16), дванадесятый догматъ (Sobranije, 1722, s. 91v), на девяти сѵнодахъ (Sobranije, 1722, s. 91v). Rzadziej spotykane są leksemy związane z codziennym życiem: шкло, желѣзо, цеглу, вапно палити (Sobranije, 1722, s. 109), збоже молоти въ млынахъ (Sobranije, 1722, s. 109), орати (Sobranije, 1722, s. 109v), сѣяти (Sobranije, 1722, s. 109v), жати (Sobranije, 1722, s. 109v). Materiał ten świadczy o wykorzystaniu języka potocznego w wydawnictwach drukowanych, w tym przypadku o charakterze religijnym, potwierdzając jednocześnie szerokie możliwości funkcjonalne języka białoruskiego w XVIII wieku.
Obecność „prostej mowy”/języka białoruskiego w tekstach supraskich z XVIII wieku.
„Prosta mowa” pojawia się zarówno w zwartych monolingwalnych tekstach, jak i we fragmentach językowo rosyjskich w wydaniach drukowanych językiem cerkiewnosłowiańskim, łacińskimi alfabetami lub w pismach wielojęzycznych. Teksty pełnią różnorodne funkcje: niektóre stanowią wyjaśniające wstawki, dedykacje, fragmenty wymawiane przez uczestników obrzędów religijnych, inne – dłuższe przedmowy – zawierają, poza wyjaśnieniem motywacji i celu wydania danego dzieła, podziękowania i rady. Stanowią one socjolingwistyczne dowody realnego popytu na użycie „języka ruskiego”.
Dłuższe fragmenty w „języku ruskim” pojawiły się w tekstach o charakterze liturgicznym: w trebnikach, będących odpowiednikami rzymskich ksiąg liturgicznych (tzn. missałów), w których zawarte są wskazówki dotyczące kolejności odprawiania sakramentów, poświęceń, błogosławieństw, a także modlitw z odpowiadającymi im ewangelickimi perykopami (Znosko, 1983, s. 321–322; Lenczewski, 1981, s. 194–195). Fragmenty „językowo ruskie” występują w formie dialogu między kapłanem a parafianami – w ślubnych przysięgach, w formule spowiedzi lub sakramentu namaszczenia chorych. Warto zaznaczyć, że podobne fragmenty w „języku ruskim”, związane z sakramentem chrztu i ostatniego namaszczenia, zostały opublikowane w odrębnych książkach (nie modlitewnikach), na przykład w wydanym nie w Supraślu, a w Poczajowie tekście: Чинъ Іерейскаго наставленїя в пути вѣчныя жизни болѣзнующихъ, с приложениемъ подробнаго по всѣмъ заповедемъ о грѣсhехъ испытанїя. Вкупѣ же образъ наставленїя осужденыхъ на смерть оузниковъ, въ оудобнѣйшее употребленїе по желанїю многихъ напечатанъ, по соизволению настоящихъ, в святой чудотворной Лавре Почаевской, Чина Святаго В. В., Poczajów 1776.
Fragmenty w „języku ruskim” możemy znaleźć także w tekstach do użytku religijnego, na przykład w książkach poświęconych obrzędowi przyjęcia nowicjusza do zakonu (Posledowanije postrigu, 1697, ponowne wydanie Posledowanije postrigu, 1750, Posledowanije postrigu, 1793). Teksty przysięgi uzupełnione są fragmentami, które można uznać za literaturę artystyczną, na przykład alegoryczne wypowiedzi jako wstęp-dedykacja do cytatów z Ewangelii lub alegoryczne zwrócenie się Matki (tzn. zakonu) do nowicjusza (Posledowanije postrigu, 1793, s. 2–3; Getka, 2017, s. 109).
Włączenie fragmentów w „języku ruskim” do tekstów religijnych świadczy o obecności „prostej mowy” w Kościele unickim, mimo że językiem urzędowym był cerkiewnosłowiański. Pojawienie się „prostej mowy” w księgach liturgicznych miało duże znaczenie dla podniesienia prestiżu tego języka.
Postulaty naukowe.
Istnienie wyżej wymienionych supraskich edycji świadczy nie tylko o zapotrzebowaniu wiernych na druk w języku „prostym”, ale przede wszystkim zmusza nas do ponownego rozważenia tezy o „upadku” białoruskiej kultury (języka i literatury) w XVIII wieku. Wydaje się, że bardziej adekwatna będzie teza o spowolnieniu, regresji białoruskiej kultury w tym okresie. W XVIII wieku „prosty język” pozostawał głównym środkiem komunikacji warstw nieuświadomionych: „żył” wśród ludu. Tradycja literacka „prostego języka” nie zanikła: kilka druków, które się na nim pojawiły, świadczy o jego zdolności do pełnienia roli języka literatury.
Dlatego pierwszym i podstawowym postulatem jest potrzeba szczegółowych badań białoruskiego języka XVIII wieku. Chodzi tu o poszukiwanie i badanie druków, ponieważ one – przy braku standardu – mogą być rozpatrywane jako odzwierciedlające ogólne tendencje słowności (zabytków literackich). Badanie rękopisów będzie miało znaczenie dodatkowe jako świadectwo języka konkretnych autorów, mowy człowieka.
Ponieważ „prosty język” nie został skodyfikowany, nie ma możliwości wskazania jednej dialektalnej bazy tego języka. Możemy jedynie pokazać tendencje jego rozwoju na podstawie konkretnych tekstów, których język waha się w zależności od regionu lub ośrodka kulturalnego. Wraz z normalizacją języka literackiego i późniejszą reformą ortograficzną (1933 r.) jako podstawa języka literackiego został wybrany najbardziej popularny w danym okresie historyczno-kulturowym dialekt (północnowschodni białoruski dialekt) – język tekstów tego okresu. Jednak nie stoi to w sprzeczności z tradycją „prostej mowy”; powstanie użycia było jedynie jej konkretyzacją, zawężeniem i konkretnym doprecyzowaniem.
W tym kontekście pojawia się kolejny postulat badań: należy nie tylko badać język tekstów XVIII wieku, ale także szczegółowo opisać ten język z uwzględnieniem różnic regionalnych. Ma to konkretny cel, który polega na pokazaniu, czy dokonany w XX wieku wybór środkowobiałoruskich gwar był wynikiem długotrwałej tendencji, potwierdzonej np. liczbą wydań, czy też został spowodowany pojawieniem się wybitnej jednostki na danym terytorium (jak w przypadku autora Eneidy wręcz przeciwnie).
W niniejszym artykule przedstawione zostały elementy „prostego języka” XVIII wieku, zarejestrowane w tekstach religijnych. Z powodu różnych czynników: politycznych (w czasach istnienia ZSRR) lub naukowych (przekonanie o bezużyteczności badania tekstów na tematykę religijną dla poznania historii języka białoruskiego), teksty religijne bardzo rzadko były uwzględniane przy badaniu języka i literatury białoruskiej XVIII wieku. Tymczasem, szczegółowe ich badanie pokazuje, że są one ważnym źródłem do badania historii języka tego okresu. Ponadto, nie należy zniechęcać się obecnością języka podstawowego używanego w tych tekstach – cerkiewnosłowiańskiego. Dla odprawiającego liturgię fragmenty na „ruskim języku” często zawierały informacje o tym, jak „prowadzić” rozmowy z wiernymi. Trudno znaleźć bardziej wiarygodne świadectwo „żywego” języka. Powyższe rozważania jednoznacznie potwierdzają potrzebę pogłębionych badań w dziedzinie literatury, szczególnie interdyscyplinarnych.
Bibliografia
Źródła
Kratkoje sosłowije. (1759). Краткое сословіе науки хрістіанскія катофическому человеку многополезное и потребное… Supraśl: Drukarnia OO. Bazylianów.
Posledowanije postrigu. (1697). Послѣдованіе постригу двою: В искус, си есть в малый иноческий образ, и в великий чина иже въ ст҃ых Оц҃а нш҃его Васілія Великаго совершенный образъ, Еже есть къ обѣтомъ иноческим, нищетѣ, послушанїю, чистотѣ самоволное оусердїе. Supraśl: Drukarnia OO. Bazylianów.
Posledowanije postrigu. (1750). Послѣдованіе постригу двою: В искус, си есть в малый иноческий образ, и в великий чина иже въ ст҃ых Оц҃а нш҃его Васілія Великаго совершенный образъ, Еже есть къ обѣтомъ иноческим, нищетѣ, послушанїю, чистотѣ самоволное оусердїе. Poczajów: Drukarnia OO. Bazylianów.
Posledowanije postrigu. (1793). Послѣдованіе постригу двою: В искус, си есть в малый иноческий образ, и в великий чина иже въ ст҃ых Оц҃а нш҃его Васілія Великаго совершенный образъ, Еже есть къ обѣтомъ иноческим, нищетh, послушанїю, чистотѣ самоволное оусердїе... Poczajów: Drukarnia OO. Bazylianów.
Pouczenije. (1788). Общих и естественных поучений христианского благочестия, ч. I. Ко употреблению русским училищам ‒ Naypospolitsze y naystotnieysze nauki chrześcijańsko-katolickiej religii do używania szkołom ruskim, cz. I. Собранїе великого Катехїзму безъ питнаїй. Зъ доводящими словами писма святоаго, ч. ІІ. Krótkie zebranie Wielkiego Katechizmu. Bez pytań z Dowodzącymi Textami Pisma Świętego, cz. II. Supraśl: Drukarnia OO. Bazylianów.
Sobranije. (1722). Собранїе прыпадковъ краткое и дух[о]внымъ особамъ потребное имѣщее въ себѣ науку о сакраментахъ, о десати Б[ж]їихъ приказаняхъ о приказаняхъ церковныхъ... Supraśl: Drukarnia OO. Bazylianów.
Czin. (1776). Чинъ Іерейскаго наставленїя в пути вѣчныя жизни болѣзнующихъ, с приложениемъ подробнаго по всѣмъ заповедемъ о грѣсhехъ испытанїя. Вкупѣ же образъ наставленїя осужденыхъ на смерть оузниковъ, въ оудобнѣйшее употребленїе по желанїю многихъ напечатанъ, по соизволению настоящихъ, в святой чудотворной Лавре Почаевской, Чина Святаго В. В. Poczajów: Drukarnia OO. Bazylianów.
Opracowania
Aniczenka, Uładzimir. (1969). Biełaruska-ukrainskija piśmowa-mounyja suwiazi. Minsk: Nawuka i technika. [Анічэнка, Уладзімір. (1969). Беларуска-ўкраінскія пісьмова-моўныя сувязі. Мінск: Навука і тэхніка].
Bednarczuk, Leszek. (1993). Stosunki etnolingwistyczne na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego (zarys problematyki). W: Jerzy Bartmiński, Michał Łesiów (red.). Między wschodem a zachodem. Cz. 4: Zjawiska językowe na pograniczu polsko-ruskim (s. 55–71). Lublin: Lubelskie Towarzystwo Naukowe.
Budźko, Iryna. (2001). Ab sistemnym charaktary relihijnaj leksiki starabiełaruskaj mowy. Biełaruskaja linhwistyka, 51, s. 30–35. [Будзько, Ірына. (2001). Аб сістэмным характары рэлігійнай лексікі старабела рускай мовы. Беларуская лінгвістыка, 51, c. 30–35].
Budźko, Iryna. (2003). Siemantyka-hramatycznaja charaktarystyka relihijnych abstrem u mowie pomnikau biełaruskaj piśmiennasci XV–XVIII stst. Biełaruskaja linhwistyka, 53, s. 39–45. [Будзько, Ірына. (2003). Семантыка-граматычная характарыстыка рэлігійных абстрэм у мове помнікаў беларускай пісьменнасці XV–XVIII стст. Беларуская лінгвістыка, 53, c. 39–45].
Bułyka, Alaksandr. (1970). Razwiccio arfahraficznaj sistemy starabiełaruskaj mowy. Minsk: Nawuka i technika. [Булыка, Аляксандр. (1970). Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. Мінск: Навука і тэхніка].
Ciwanowa, Halina. (2010). Wyraszennie A. I. Żurauskim prablemy pierajemnasci pamiż staroj i nowaj biełaruskaj litaraturnaj mowaj. U: Mikałaj Pryhodzicz (red.). Biełaruskaje słowa: historyja i suczasnasc: zb. artyk. pa mater. nawuk. czytanniau, pryswiecz. pamiaci praf. A. I. Żurauskaha (Minsk, 27.10.2009) (s. 23–27). Minsk: Prawa i ekanomika. [Ціванова, Галіна. (2010). Вырашэнне А. І. Жураўскім праблемы пераемнасці паміж старой і новай беларускай літаратурнай мовай. У: Мікалай Прыгодзіч (рэд.). Беларускае слова: гісторыя і сучаснасць: зб. артык. па матэр. навук. чытанняў, прысвеч. памяці праф. А. І. Жураўскага (Мінск, 27.10.2009) (c. 23–27). Мінск: Права і эканоміка].
Ciwanowa, Halina. (2011). Da prablemy wyswiatlennia dyjalektnaj asnowy tworau biełaruskaha piśmienstwa XVIII st. U: Mikałaj Pryhodzicz (red.). Biełaruskaje słowa: dyjalektnaje i zapazyczanaje: zb. artyk. pa mater. nawuk. czytanniau, pryswiecz. pamiaci Je. S. Miacielskaj (Minsk, 26–27.04.2011) (s. 94–98). Minsk: Prawa i ekanomika. [Ціванова, Галіна. (2011). Да праблемы высвятлення дыялектнай асновы твораў беларускага пісьменства XVIII ст. У: Мікалай Прыгодзіч (рэд.). Беларускае слова: дыялектнае і запазычанае: зб. артык. па матэр. навук. чытанняў, прысвеч. памяці Е. С. Мяцельскай (Мінск, 26–27.04.2011) (c. 94–98). Мінск: Права і эканоміка].
Cubrzyńska-Leonarczyk, Maria. (1993). Oficyna supraska 1695–1803. Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów. Warszawa: Biblioteka Narodowa.
Getka, Joanna. (2010). Białoruski? Ukraiński? Uwagi o metodologii klasyfikacji źródeł powstałych na ziemiach białoruskich i ukraińskich w XIV–XVII ww. Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej, 4, s. 50–67.
Getka, Joanna. (2012). Język „Nauk Parafialnych” (1794) – ukraiński wariant prostej mowy końca XVIII w. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Getka, Joanna. (2013). Polskojęzyczne druki bazyliańskie (XVIII wiek). Warszawa: Bel Studio.
Getka, Joanna. (2017). U progu modernizacji. Ruskojęzyczne drukarstwo bazyliańskie XVIII w. 
Warszawa: Katedra Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej.
Getka, Joanna. (2018). Ruskojęzyczne wydania drukarni supraskiej o charakterze religijnym (XVIII wiek) – pominięty element w badaniach nad historią kultury białoruskiej. Z Polskich Studiów Slawistycznych, 13(1), s. 45–54.
Gumieckaja, Łukіja. (1965). Woprosy ukrainsko-biełorusskich jazykowych swiaziej driewniego pierioda. Woprosy jazykoznanija, 2, s. 39–44. [Гумецкая, Лукія. (1965). Вопросы украинско-белорусскиx языковых связей древнего периода. Вопросы языкознания, 2, c. 39–44].
Jaroszewicz-Pieresławcew, Zoja. (2003). Druki cyrylickie z oficyn Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XVIII w. Olsztyn: Wydawnictwa Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Karskij, Jewfimij. (1962). Czto takoje driewnieje zapadnorusskoje narieczije. W: Jewfimij Karskij. Trudy po biełorusskomu i drugim sławianskim jazykam (s. 253–263). Moskwa: Izdatielstwo AN SSSR. [Карский, Евфимий. (1962). Что такое древнее западнорусское наречие. В: Евфимий Карский. Труды по белорусскому и другим славянским языкам (c. 253–263). Москва: Издательство АН СССР].
Kraśny, Piotr. (2003). Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596–1914. Kraków: Universitas.
Lenczewski, Mikołaj. (1981). Liturgika, czyli nauka o nabożeństwach. Warszawa: Chrześcijańska Akademia Teologiczna.
Maroszek, Józef. (2000). Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta: z historii dziejów realizacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Miakiszew, Włodzimierz. (2008). Język Statutu Litewskiego 1588 r. Kraków: Universitas.
Mironowicz, Antoni. (1991). Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII w. Białystok: Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku.
Mojsijenko, Wiktor, Nika, Oksana. (2013). „Prosta mowa” w Ukrajini ta Biłorusi XVI st. Kyjiw: NBUW. [Мойсієнко, Віктор, Ніка, Оксана. (2013). „Проста мова” в Україні та Білорусі XVI ст. Київ: НБУВ].
Mojsijenko,Wyktor. (2006). Piwniczne nariczczia ukrajinśkoji mowy w XVI–XVII st. Fonetyka. Awtorieferat dys. […] doktora fiłołoh. nauk. Kyjiw: Instytut ukrajinśkoji mowy NAN Ukrajiny. [Мойсієнко, Виктор. (2006). Північне наріччя української мови в XVI–XVII ст. Фонетика. Автореферат дис. […] доктора філолог. наук. Київ: Інститут української мови НАН України]. Режим доступа: https://www.academia.edu/4458130/Північне_наріччя_української_мови_в_XVI-XVII_ст._Фонетика (доступ: 24.04.2018).
Moser, Michael. (2002). Czto takoje prostaja mowa? Studia Slavica Hung, 47(3–4), s. 221–260. [Мозер, Михаель. (2002). Что такое простая мова? Studia Slavica Hung, 47(3–4), c. 221–260].
Peredrijenko, Witalij. (1976). Diłowa i narodno-rozmowna mowa ХVІІІ st. Kyjiw: Naukowa dumka. [Передрієнко, Віталій. (1976). Ділова і народно-розмовна мова ХVІІІ ст. Київ: Наукова думка].
Pidłypczak-Majerowicz, Maria. (1986). Bazylianie w Koronie i na Litwie: szkoły i książki w działalności zakonu. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski.
Smułkowa, Elżbieta. (2002). Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Swiażynski, Uładzimir. (1974). Hrafika-arfahraficznyja i fanietycznyja asabliwasci „Dziennika” F. Jeułaszouskaha. Wiesci AN BSSR, 4, s. 106–112. [Свяжынскі, Уладзiмiр. (1974). Графіка-арфаграфічныя і фанетычныя асаблівасці „Дзенніка” Ф. Еўлашоўскага. Весці АН БССР, 4, c. 106–112].
Swiażynski, Uładzimir. (1975). Polska-biełaruskaja fanietycznaja interfierencyja u „Dzienniku” F. Jeułaszouskaha. Wiesci AN BSSR, 4, s. 131–137 [Свяжынскі, Уладзiмiр. (1975). Польска-беларуская фанетычная інтэрферэнцыя ў „Дзенніку” Ф. Еўлашоўскага. Весці АН БССР, 4, c. 131–137].
Szakun, Leu. (1966). Historyja biełaruskaj litaraturnaj mowy. Minsk: Nawuka i technika. [Шакун, Леў. (1966). Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Мiнск: Навука і тэхніка].
Temčinas, Sergejus. (2017). Języki kultury ruskiej w Pierwszej Rzeczypospolitej. W: Marzanna Kuczyńska (red.). Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialogu z Europą. Hermeneutyka wartości. T. IX. Między Wschodem i Zachodem. Prawosławie i unia (s. 81–120). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Wawryk, Mychajło. (1979). Narys rozwytku i stanu wasylijanśkoho czyna XVII–XX st.: topohraficzno-statystyczna rozwidka. Rym: Basiliani. [Ваврик, Михайло. (1979). Нарис розвитку і стану Василіянського чина XVII–XX ст.: топографічно-статистична розвідка. Рим: Basiliani].
Zaprudski, Siarhiej. (2007). Nazwy biełaruskaj mowy u pracach dasledczykau ХІХ stahoddzia. Pracy 1800–1810-ch hadou. U: Siarhiej Zaprudski, Alaksandr Fiaduta, Zachar Szybieka (red.). Biełaruś i biełarusy u prastory i czasie. Zbornik da 75-hoddzia prafiesara Adama Maldzisa (s. 252–268). Minsk: Hramadskaje abjadnannie „Miżnarodnaja asacyjacyja biełarusistau”. Polski instytut u Minsku. [Запрудcкі, Сяргей. (2007). Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў ХІХ стагоддзя. Працы 1800–1810-х гадоў. У: Сяргей Запрудскі, Аляксандр Фядута, Захар Шыбека (рэд.). Беларусь і беларусы ў прасторы і часе. Зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса (c. 252–268). Мінск: Грамадскае аб’яднанне „Міжнародная асацыяцыя беларусістаў”. Польскі інстытут у Мінску].
Zaprudski, Siarhiej. (2013). Nazwy biełaruskaj mowy u pracach dasledczykau paczatku ХІХ st. U: Mikałaj Pryhodzicz (red.). Biełaruskaja mowa i mowaznaustwa: ХІХ stahoddzie (s. 81– 111). Minsk: Wydawiectwa BDU. [Запрудcкі, Сяргей. (2013). Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст. У: Мікалай Прыгодзіч (рэд.). Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе (c. 81–111). Мінск: Выдавецтва БДУ].
Znosko, Aleksy. (1983). Mały słownik wyrazów starocerkiewnosłowiańskich i terminologii cerkiewno-teologicznej. Warszawa: Chrześcijańska Akademia Teologiczna.
Żurauski, Arkadź. (1967). Historyja biełaruskaj litaraturnaj mowy. T. 1. Minsk: Nawuka i technika. [Жураўскі, Аркадзь. (1967). Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Т. 1. Мінск: Навука і тэхніка].
Żurauski, Arkadź, Kramko, Iwan. (1972). Ważniejszyja adroznienni pamiż nowaj i staroj biełaruskaj litaraturnaj mowaj. U: Michaił Sudnik (red.). Biełaruskaje i sławianskaje mowaznaustwa: da 75-hoddzia akademika Kandrata Kandratawicza Krapiwy (s. 132– 147). Minsk: Nawuka i technika. [Жураўскі, Аркадзь, Крамко, Іван. (1972). Важнейшыя адрозненні паміж новай і старой беларускай літаратурнай мовай. У: Міхаіл Суднік (рэд.). Беларускае і славянскае мовазнаўства: да 75-годдзя акадэміка Кандрата Кандратавіча Крапівы (c. 132–147). Мінск: Навука і тэхніка].
Data nadesłania artykułu: 11.05.2018