DOI:10.17951/sb.2018.12.191-213
Studia Białorutenistyczne 12/2018 Językoznawstwo
Ирина Гапоненко / Irina Gaponienko
Białoruski Uniwersytet Państwowy w Mińsku (Białoruś)
Belarusian State University in Minsk (Belarus)
e-mail: histbl@bsu.by
https://orcid.org/0000-0003-4082-447X
Влияние восточнославянских языков на белорусский язык начала ХХ в.
The influence of east Slavonic languages on the Belarusian language at the beginning of the XXth century
Wpływ języków wschodniosłowiańskich na język białoruski na początku XX w.
Уплыў усходнеславянскіх моў на беларускую мову ў пачатку ХХ ст.
Abstract
The article discusses the mutual influences of the Belarusian, Ukrainian and Russian language at the beginning of the 20th century. The quantitative and qualitative analysis of the Ukrainian and Russian elements, along with their derivational and semantic description in terms of their adaptation in Belarus, was based on samples of artistic, journalistic and popular scientific texts. The article uses descriptive, comparative, comparative-historical and statistical methods. The study allowed the determination of the nature and intensity of mutual interaction of related languages at the beginning of the 20th century, and of the influence of extralinguistic factors determining the position of the Belarusian language in the studied period in relation to other East Slavic languages.
It was believed that the peculiarities of the interaction between Belarusian and Ukrainian, and between Belarusian and Russian were conditioned by the functional specificity of vehicular languages: while Belarusian and Ukrainian were on an equal footing in the period under study, the official Russian language played a dominant role over Belarusian.
The analysis showed that the process of appearance of loanwords from Ukrainian and Russian in Belarusian did not have a systemic character, which is confirmed by the analysis of all language levels: phonetic, graphical, lexical, derivational and syntactic. Moreover, at the beginning of the 20th century, the influence of Ukrainian and Russian on Belarusian was not intense, as the Belarusian language of that period absorbed few elements of genetically close languages, which was probably due to the Belarusian linguistic and cultural revival, dominated by the desire to preserve national identity and to limit foreign linguistic influences.
Keywords: Belarusian language, Ukrainian language, Russian language, language contacts, loanwords
Abstrakt
Artykuł przedstawia wzajemne wpływy języka białoruskiego, rosyjskiego i ukraińskiego na początku XX w. Analiza ilościowa oraz jakościowa ukrainizmów oraz rusycyzmów, połączona z ich opisem słowotwórczym i semantycznym w aspekcie adaptacji na gruncie białoruskim, została przeprowadzona na materiale tekstów należących do stylu artystycznego, publicystycznego oraz popularnonaukowego. W artykule zastosowano metody: opisową, porównawczą, porównawczo-historyczną oraz statystyczną. Dzięki przeprowadzonym analizom określono charakter oraz stopień wzajemnego oddziaływania spokrewnionych ze sobą języków na początku XX w., a także wpływ na te procesy czynników ekstralingwistycznych, określających w badanym okresie pozycję języka białoruskiego wobec innych języków wschodniosłowiańskich. Sądzono, że białorusko-ukraińskie oraz białorusko-rosyjskie wpływy językowe były uwarunkowane specyfiką funkcjonalną języków kontaktowych: o ile w badanym okresie języki białoruski i ukraiński zajmowały pozycję równorzędną, o tyle oficjalny język rosyjski pełnił wobec języków białoruskiego rolę dominującą. Analiza wykazała, że proces przenikania zapożyczeń z języków ukraińskiego i rosyjskiego do białoruskiego nie miał charakteru systemowego, co potwierdza analiza wszystkich poziomów językowych: fonetycznego, graficznego, leksykalnego, słowotwórczego oraz składniowego. Ponadto na początku XX w. wpływ języków ukraińskiego i rosyjskiego na język białoruski nie był intensywny, gdyż białoruszczyzna tego okresu jedynie w niewielkim stopniu absorbowała elementy genetycznie bliskich języków, co najprawdopodobniej wiązało się z ówczesnym białoruskim odrodzeniem językowym i kulturowym, którego dominantę stanowiło dążenie do zachowania odrębności narodowej oraz ograniczenie obcych wpływów językowych.
Słowa kluczowe: język białoruski, język ukraiński, język rosyjski, kontakty językowe, zapożyczenia językowe
Анатацыя
У артыкуле даследуецца спецыфіка ўзаемадзеяння моў беларускага, рускага і ўкраінскага народаў у пачатку ХХ ст. На матэрыяле мастацкіх, публіцыстычных і навукова-папулярных тэкстаў праводзіцца аналіз колькасных і якасных характарыстык украінізмаў і русізмаў, іх прадметна-тэматычнай аднесенасці, а таксама асаблівасцей фармальнай і семантычнай адаптацыі на беларускай моўнай глебе. У працы выкарыстоўваецца апісальны, супастаўляльны, параўнальна-гістарычны, квантытатыўны метады. Устанаўліваецца залежнасць інтэнсіўнасці і характару ўзаемадзеяння кантактуючых моў ад розных унутрымоўных і знешніх фактараў. Такі аналіз можа дапамагчы выявіць вядучыя інтра- і экстралінгвістычныя фактары, якія прадвызначалі характар міжмоўных сувязей беларускай мовы з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі ў пачатку ХХ ст.
Меркавалася, што асаблівасці беларуска-ўкраінскага і беларуска-рускага моўнага ўзаемадзеяння ў асноўным прадвызначаліся функцыянальнай спецыфікай кантактуючых моў. А менавіта тым, што ў разглядаемы перыяд беларуская і ўкраінская мовы ўзаемадзейнічалі як раўнапраўныя ненармалізаваныя моўныя ўтварэнні, а афіцыйная руская мова выступала ў адносінах да беларускай як відавочна дамінуючая.
У цэлым аналіз паказаў, што пры ўжыванні і ўкраінскіх, і рускіх запазычанняў не назіраецца сістэмнасці. Гэта выяўляецца на ўсіх моўных узроўнях – у выкарыстанні фанем, марфем, сінтаксем, лексем, графем і арфаграм. Адпаведна, можна канстатаваць, што ўплыў і ўкраінскай, і рускай моў на беларускую мову не вызначаўся глыбінёй, і беларуская мова пачатку ХХ ст. не была перанасычаная элементамі нават генетычна найбольш блізкіх моў. Гэтаму, верагодна, паспрыялі тэндэнцыі беларускага моўнага і культурнага адраджэння, дамінантай якога была арыентацыя на нацыянальную самабытнасць і, адпаведна, на абмежаванне чужых моўных уплываў.
Ключавыя словы: беларуская мова, украінская мова, руская мова, моўныя кантакты, моўныя запазычанні
W historii każdego języka występują okresy charakteryzujące się specyficznym rodzajem i intensywnością zapożyczeń leksykalnych. Dla języka białoruskiego jednym z takich okresów jest początek XX wieku. Jako etap wstępny formowania młodego języka literackiego, cechował się on wysoką aktywnością penetracji elementów obcojęzycznych, co było spowodowane całkiem złożonym zestawem przesłanek i sprzyjających okoliczności. Najważniejszą przyczyną był silny impuls w kierunku rozwoju języka narodowego, wynikający z procesu odradzania się narodu. W związku z tym pojawiła się potrzeba nazwania dotychczas nieoznaczonych pojęć i realiów, a także stworzenia terminologii naukowej oraz odnowienia warstwy leksyki abstrakcyjnej języka białoruskiego, która została faktycznie utracona w latach upadku. Własne zasoby języka białoruskiego, przez długi okres oderwanego od swojej literacko-pisemnej tradycji i istniejącego niemal wyłącznie w formie ustnej, nie były w stanie zapewnić tak ostrej potrzeby, dlatego sięgnięcie do środków innych języków staje się naturalnym, a nawet w pewnym sensie nieuniknionym komponentem białoruskiej konstrukcji językowej początku XX wieku.
W artykule podjęto próbę prześledzenia specyfiki wzajemnych relacji języka białoruskiego na początku XX wieku z językami najbliższych sąsiadów – ukraińskim i rosyjskim, które podobnie jak język białoruski należą do wschodniosłowiańskiej grupy językowej. Tego rodzaju analiza może przyczynić się do identyfikacji dominujących czynników intra- i ekstralingwistycznych determinujących charakter powiązań międzyjęzykowych na fundamentalnym etapie rozwoju języka białoruskiego nowego okresu, oraz ogólnie białoruskiej specyfiki procesu zapożyczeń w wskazanym przedziale czasowym.
Empiryczny materiał badawczy został sformowany na podstawie białoruskojęzycznych utworów literackich, publicystycznych i popularnonaukowych (zarówno oryginalnych, jak i tłumaczeń) z początku XX wieku (zob. lista wykorzystanych źródeł). Analizowano również prasę periodyczną tego czasu – gazety „Наша Ніва” (1906–1915), „Наша Доля” (1906), „Дзянніца” (1916), na łamach których warstwa obca jest reprezentatywna, ponieważ utwory periodyczne, jako gatunek najmniej konserwatywny, łatwiej przyswajają różnorodne innowacje słowne i „szybciej niż tekst literacki «przetrawiają» nowe słowa” (Filin, 1981, s. 204).
Dobór jednostek analizy przeprowadzono zgodnie z następującymi zasadami. Do zbioru ukraińskich i rosyjskich zapożyczeń włączono, po pierwsze, słowa zachowujące w języku przyjmującym „znaki rodowe” (Cychun, 1975, s. 143) swojego pochodzenia – formalne (fonetyczne lub strukturalne) cechy obcojęzyczne, a po drugie, właściwe elementy leksykalne, których zaliczenie do zapożyczeń opiera się na faktach ich obecności w językach źródłowych przy braku odpowiedników w słowniku białoruskim (Karalewicz, 1997, s. 222). W tym celu, dla ustalenia pochodzenia i semantyki słów wykorzystano białoruskie, rosyjskie i ukraińskie wydawnictwa leksykograficzne końca XIX – początku XX wieku (Nosowicz, 1870; Dal, 1882; Hrynczenko, 1907–1909), a także współczesne słowniki objaśniające język białoruski i ukraiński (Krapiwa (Atrachowicz), 1978–1984; Biłodid, 1970–1980). Odwoływanie się do współczesnych zbiorów leksyki przy badaniu materiału językowego początku XX wieku, w naszej opinii, jest uzasadnione tym, że słowniki języka białoruskiego i ukraińskiego chronologicznie bliskie badanemu okresowi są niewystarczająco kompletne, a dodatkowo różnią się typem, co utrudnia porównanie ich danych. Istotne jest również to, że główny skład i charakterystyczne cechy leksyko-semantycznych systemów nowych języków białoruskiego i ukraińskiego ukształtowały się właśnie w XIX – początku XX wieku, tj. wyraźnej granicy między współczesną leksyką a leksyką początku XX wieku w tych językach nie ma. Oznacza to, że zastosowanie współczesnych faktów słownikowych przy analizie języka ukraińskiego i białoruskiego z tamtego okresu może być uznane za w pewnym stopniu dopuszczalne.
Ogólnie rzecz biorąc identyfikacja ukrainizmów i rusycyzmów w tekstach białoruskich, nawet w odniesieniu do współczesnych języków, wiąże się ze znacznymi trudnościami wynikającymi z pokrewieństwa genetycznego języka ukraińskiego i rosyjskiego względem białoruskiego, wspólnoty głównych tendencji ich rozwoju oraz ścisłych międzyjęzykowych kontaktów. Jeszcze bardziej skomplikowane staje się rozwiązanie tego problemu w odniesieniu do okresu początku XX wieku. Na przykład, jak twierdzą badacze, w słownictwie języka białoruskiego i rosyjskiego obserwuje się około 42% jednostek leksykalnych o wspólnym rdzeniu morfemicznym (Szknaj, 1989, s. 8). Tak zwane regularne różnice fonetyczno-morfologiczne białorusko-rosyjskie stanowią zasadniczo zbiór cech graficznych i fonetyczno-ortograficznych (Szknaj, 1989, s. 8–9). Dlatego też nie zawsze można je uwzględnić w analizie języka białoruskiego początku XX wieku, który w tym czasie charakteryzował się brakiem normalizacji graficzno-ortograficznej. Nieregularne różnice fonetyczno-morfologiczne, związane z: a) zamianami jednej lub kilku samogłosek lub spółgłosek w porównywanych językach (аселасць – оседлость, баразна – борозда, акенца – оконце); b) różną przynależnością gramatyczną (бел. боль муж. род – рус. боль жен. род); c) niezgodnością afiksów słowotwórczych (адзін-к/а/ – един-иц/а/) lub morfem afiksalnych tworzących podstawy (асаблів-асць – особенн-ость; акісляль-нік – окисли-тель) (Szknaj, 1989, s. 10–11), nie są systematyczne i ich identyfikacja nie ma charakteru uporządkowanego. Różnicującą leksykę białoruską, ukraińską i rosyjską badanego okresu, jak już wspomniano, należy wydzielać retrospektywnie, co również nie upraszcza sytuacji. W swoim badaniu próbowaliśmy odnotowywać jedynie te jednostki, których pochodzenie ukraińskie lub rosyjskie wydaje się wystarczająco pewne.
1. Cechy zewnętrznych warunków kontaktu językowego
Powiązania językowe białorusko-ukraińskie charakteryzowały się trwałą tradycją, począwszy od okresu włączenia ziem białoruskich i ukraińskich do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a następnie do Rzeczypospolitej. Ukraińskie i białoruskie zabytki piśmiennictwa XIV–XVII wieku wykazują tak wiele cech wspólnych, że ich rozgraniczenie stanowi jeden z najtrudniejszych problemów slawistyki (Aniczenko, 1969, s. 4–5), a niektórzy badacze proponują nawet określanie języka piśmiennictwa tego okresu jako ukraińsko-białoruskiego lub białorusko-ukraińskiego (Rusaniwskij, 1973, s. 11). Na początku XX wieku kontakty językowe blisko spokrewnionych etnosów, które ponownie znalazły się w składzie jednego państwa – Imperium Rosyjskiego, nie zostały przerwane, choć akcenty uległy pewnemu przesunięciu. Funkcjonowanie języków białoruskiego i ukraińskiego w tym czasie przebiegało w warunkach braku narodowej państwowości; oba języki były nienormalizowane i nie wykorzystywane w oficjalnych sferach. Niemniej jednak, po prześladowaniach, zakazach lub ograniczeniach nałożonych na białoruskie i ukraińskie słowo drukowane w XIX wieku, proces odradzania się obu języków na bazie dialektów uległ istotnemu nasileniu na początku XX wieku. Ogólnie rzecz biorąc, w badanym okresie języki białoruski i ukraiński oddziaływały na siebie jako równoprawne jednostki językowe.
Język rosyjski, który do XVIII wieku faktycznie nie miał żywych (ustnych) kontaktów z językiem białoruskim (Michniewicz і Hirucki, 1990, s. 19), na początku XX wieku uzyskał określony status funkcjonalny bezpośrednio na terytorium Białorusi, a mianowicie był wykorzystywany jako język państwowy, co istotnie wspierało jego naturalne powiązania z językiem białoruskim. Kontakty rosyjsko-białoruskie w tym okresie rozwijały się w kontekście ostrej polityki rusyfikacji rządu rosyjskiego, w wyniku czego język rosyjski pełnił wobec języka białoruskiego rolę wyraźnie dominującego.
2. Charakterystyki ilościowe
Ilościowe charakterystyki ukrainizmów w białoruskich tekstach pisanych na początku XX wieku wskazywały na niewielką grupę leksykalną, stanowiąc 0,3–0,6% ogólnego zasobu słownictwa języka białoruskiego. Wyjątkiem nie były tłumaczenia z języka ukraińskiego, choć ze względu na niedostatecznie ugruntowane normy językowe białoruskiego w tym okresie, prawdopodobieństwo aktywnej penetracji elementów języka źródłowego do tekstów przekładu było stosunkowo wysokie.
Należy zauważyć, dla porównania, że w XIX wieku ukraińskie zapożyczenia stanowiły istotne zjawisko w niektórych białoruskich tekstach, zwłaszcza w tłumaczeniach: w „Энэідзе навыварат” (швыдчей, швидко, якось, за тее, чи), w utworze „Про богацтво да бьедносць” I. Podolinskiego (жальезница, чумакаваць, балакали, гарним, хоч, льедашчу, нье робльючи, шукаjмо, маjемо, мусимо и т.д.) (cytowane za: Bułachau, 1958, s. 39–41), w poszczególnych fragmentach broszury pod wspólnym tytułem „Разсказы на бѣлорусском наречiи” (князь Кыёвський Владымiръ, забывъ [убил], щобъ, стиною ходывъ, за бидныхъ, пысала, диды, дывный, дытыну, нывжежъ, викъ и т.д.). Znaczący spadek liczby ukrainizmów na początku XX wieku można prawdopodobnie powiązać z faktem, że w tym czasie różnice dyferencjalne między językiem białoruskim a ukraińskim ukształtowały się ostatecznie i zaczęły być wyraźnie rozpoznawane przez użytkowników języka.
Rusycyzmy wykazują szerszą reprezentację w języku białoruskim na początku XX wieku, stanowiąc około 3–4% ogólnego zasobu słownictwa.
W ramach konkretnych edycji ilościowe charakterystyki jednostek pochodzenia rosyjskiego ulegają znacznym wahaniom. W szczególności większa lub mniejsza liczba rusycyzmów mogła być cechą autorską. Rusycyzmy, na przykład, stanowią wyraziste odróżnienie twórczości Aleksandra Pszczołki; występują w wczesnych edycjach Jakuba Kołasa i Janki Kupały, przy czym u Kołasa nurt rosyjskojęzyczny jest bardziej zauważalny.
3. Typy zapożyczeń
3.1. Zapożyczenia fonetyczne
Do zapożyczeń fonetycznych pochodzenia ukraińskiego można zaliczyć poszczególne słowa cechujące się charakterystycznym dla języka ukraińskiego mieszaniem głosek [h] i [и] (світ), [ы] i [и] (наймыт, праклынае, блыскаць, блыскавіца, абшыр), zastępowaniem głoski [о] przez [и] (скікалі), specyficznymi rezultatami przemiany spółgłosek (адначэ) oraz metatezą (вядзьмедзь), słowa z przedrostkiem spółgłoskowym [г] (гастрыць, гостра), a także słowa przekazujące odrębne cechy języka ukraińskiego (гвінт, гвінтоўка).
Zapożyczenia fonetyczne pochodzenia rosyjskiego są stosunkowo nieliczne. Stanowią je słowa z niepełnogłoskowymi połączeniami, które zazwyczaj są słowianizmami cerkiewnosłowiańskimi, jednak w odniesieniu do języka białoruskiego istnieje prawdopodobieństwo zaliczania ich do grupy rusycyzmów (враг (ураг), смрад); słowo почта, w którym w odróżnieniu od białoruskiego poшта nie zaszła dysymilacja w połączeniu чт; słowo убожэства, gdzie nie uwzględniono zlania [жьс] po zaniku głosek redukowanych do [с], co jest charakterystyczne dla języka białoruskiego; słowa усех, толькі, горэч, w których oddane zostały rosyjskie cechy wymowy.
3.2. Zapożyczenia morfologiczne
Z morfologicznych cech charakterystycznych języka ukraińskiego regularnie odnotowuje się sufiks -мo (паплачемо, знаемо, пашукаймо, заначуемо, пабачымо) oraz sufiks bezokolicznika -ці występujący po temacie czasownika zakończonym samogłoską (казаці, караці, паўстаці, змагаці, агледаці, ажыўляці, брадзіці, будзіці i inne).
Przypisanie jednostek o wskazanych cechach formalnych do faktów języka ukraińskiego, pomimo ich obecności również w niektórych dialektach białoruskich (głównie pogranicznych z Ukrainą), uważamy za uzasadnione, choćby ze względu na to, że wielu badaczy uważa takie cechy za różnicujące język białoruski i ukraiński nawet w odniesieniu do okresu staropolskiego (Aniczenka, 1969, s. 18–23; Żurauski, 1967, s. 10). Istotne jest również to, że choć w języku białoruskim początku XX wieku, w warunkach braku ścisłych norm pisowni, mogły być odzwierciedlane różnodialektalne cechy, dialekty wywierające decydujący wpływ na kształtowanie się nowego języka białoruskiego już w znacznym stopniu ukształtowały się (głównie badacze zaliczają do nich centralne dialekty białoruskie (zob. Wajtowicz, 1954, s. 173; Kramko, Jurewicz і Janowicz, 1967, s. 45)), a ich charakterystyczne cechy miały wyraźny priorytet przy przekazywaniu ustnej mowy białoruskiej na piśmie. Dialekty pogranicza białorusko-ukraińskiego nie wchodziły w skład tych wpływowych dialektów i niezwykle rzadko stanowiły źródło form pisanych. Stanowi to pośredni dowód na ukraińskie pochodzenie wyżej wymienionych zapisków. Podstawą do zakwalifikowania ich jako jednostek pochodzenia ukraińskiego jest również fakt występowania takich form w wydawnictwach tłumaczeń z języka ukraińskiego.
Słowotwórcze ukrainizmy reprezentowane są przez słowa аслона (biał. заслона), хаванне (пахаванне), сціха (ціха), безкарна (безпакарана), азброены (узброены), заслабець (саслабець), зважна (паважна), гойны (гаючы), заўчасу (заўчасна).
Wśród typowo rosyjskich morfem, zidentyfikowanych w analizowanych publikacjach, można wymienić:
• sufiks -цель [fn: Sufiks -тель nie jest rodzimy dla języka rosyjskiego, jednak w rosyjskim jest on znacznie częściej używany i bardziej wydajny niż w ukraińskim, a tym bardziej w białoruskim (zob. Kowalik, 1975, s. 167; Krukouski, 1978, s. 57; Szknaj, 1989, s. 12).]: абвініцель, валадзецель, писацель, прадсядацель, прадацель, попячыцель;
• prefiks пол-, полу-: полустол, полувыспа, полуостроў, полукошык, пол сажня.
Występują słowa, które różnią się sposobem słowotworzenia od białoruskich odpowiedników: давольны (przy biał. задаволены), пявец (спявак), a także słowa z afiksami odbiegającymi od białoruskich: абеспечэньне (przy biał. забеспячэнне), васход (усход), дань (даніна), прывет (прывітанне), прыязнь (прыязнасць), славар (слоўнік), увядамиць (паведаміць), угроза (пагроза), узрослы (дарослы) i inne. W poszczególnych przypadkach różnice słowotwórcze łączą się z gramatycznymi: упорства, rodzaj nijaki (przy biał. упартасць, rodzaj żeński).
3.3. Zapożyczenia składniowe
Obserwuje się ten typ zapożyczeń wyłącznie w odniesieniu do rusycyzmów. Wpływ składni języka rosyjskiego w analizowanych tekstach białoruskich ujawnił się przede wszystkim w użyciu obrotów przymiotnikowych z imiesłowami niedokonanej formy czasu teraźniejszego i przyszłego na -ющ, -ущ, -вш, które w tekstach białoruskich zastępowane były przez odpowiedniki -юч, -уч, -ўш: „дзед…паглядаў на другі берaг, залітый сонцэм ды заросшый дробнай лазой” (Horki, 1910, s. 2); „сядзіць [стары] маўчком, апусьціўшы многа пажыўшую на сьвеці пасівелую галаву” („Nasza Niwa”, 1912, 14, s. 1); „Язэп, як часцей ходзючый каля бацюшкі … вырваў у Гароніма харонгу і панёс” („Nasza Niwa”, 1913, 16–17, s. 2). Ponadto stwierdzono kalki słów i wyrażeń rosyjskich, które łączą człony zdania prostego oraz części złożonego: „Не ўдалася ім [Сёмку і жонцы] гаспадарка да і цяжка з апухшымі рукамі і нагамі поле араць” (Harszyn, 1914, s. 4); „Маскоўскіе воеводы прысталі на яго просьбу с тым, каб праз усю ноч не чутно было ў горадзи стуку тапара” („Nasza Niwa”, 1910, 6, s. 92); „каб пазычыць грошы [у суполцы] трэба было выстарацца двох паручыцелёў, прычым адзін з іх павінен быў быць хрысціянінам” („Nasza Niwa”, 1912, 5, s. 2).
3.4. Właściwe zapożyczenia leksykalne
Do tego typu można zaliczyć ukraińskie leksemy акільбачываць, ашустаць, бажаць, батагі, braniec-niawolnik, бранка, вошуст, вылог [по краю одежды], галда, гарны, донька, дружына, заводзяць [ваўкі], знушчацца, зорыть, покі, правіна, разовы i inne.
Do grona ukrainizmów, które zostały zapożyczone przez język białoruski na początku XX wieku, badacze zaliczają również leksemy typu асобнасць, грамадзянін, гурток, дзеяч, змест, зносіны, кабзар, нагода, нізка, паверх, падробка, пастанова, пісьменнік, прыкмета, чытач, хлебароб, шкаляр, даслаць, нагадаць, надаслаць, напярэдадні i inne (zob. Bachańkou, 1994, s. 96). Kwalifikacja tych jednostek jako leksemów pochodzenia ukraińskiego opiera się na fakcie wcześniejszego ich utrwalenia w języku ukraińskim w porównaniu z językiem białoruskim. Jednakże większość z nich tak naturalnie wkomponowała się w system językowy białoruski i trwale się w nim zakotwiczyła, że cechy obcojęzyczności uległy niemal całkowitemu zanikowi już na początku XX wieku. Z tego powodu podobne słowa nie zostały uwzględnione w artykule jako zapożyczenia i nie zostały włączone do analizy.
Wśród rusycyzmów szczególnie częste są jednostki leksykalne: смотр, вакруг, дастоенства, игра, пусьцяк, вапрос, жалаба, яшчык, смета, абида, прымер, журнал, бумага, прэдпрыяцьце, таргоўля, друг, прадатель, прашчаньне, ветка, вопрос, полка, поезд, железнодорожник, цяжасьць, жыцель, дзело, дзерава, граза, вред, васход, узрыў, воззванье, узятка, воздух, пявец, правіцельства, выпоўниць, зеваць, увядоміць, абъясниць, безудзержны, плашмя, вакруг, напрасна itd. Możliwe, że ilościowa dominacja właściwych leksykalnych rusycyzmów nad pozostałymi grupami zapożyczeń rosyjskich wynika z faktu, iż fonetyczno-morfologiczny system języka białoruskiego do początku XX wieku ukształtował się ostatecznie, a zapożyczenia w tę sferę trafiały jedynie przypadkowo. Leksyka zaś, jako warstwa najbardziej „otwarta”, lojalna wobec penetracji, dość aktywnie przyswajała elementy rosyjskie.
3.5. Zapożyczenia graficzno-ortograficzne
Wpływy ukraińskie w sferze grafiki i ortografii można stwierdzić jedynie w wybranych białoruskojęzycznych wydawnictwach początku XX wieku. Tak, w petersburskiej gazecie „Дзянніца” praktykowano regularne użycie zbitki liter ьо do przekazywania [о] po miękkich spółgłoskach (усьо, жыцьцьо, зямльою, с Пятрусьом) oraz йо do przekazywania jotowanej [о] na początku słowa i po samogłoskach (йокнула, йон, йосьць, майо, ручайочкi, у гайочку), co wykazuje paralelę z popularnym na początku XX wieku ukraińskim wariantem ortograficznym Kulisha – Żelechowskiego. Digraf йо w wymienionej pozycji występuje również w niektórych innych białoruskich wydawnictwach tego czasu (w książce Marii Kosicz На пиресяленьня, Жалейцы Janki Kupaly, w gazecie „Наша Доля”), jednak zazwyczaj tylko sporadycznie i niesystematycznie – równolegle z graficznymi wariantami ё, ио, io. Dwa ostatnie przypadki można zakwalifikować jako zapożyczenie charakterystycznego dla języka polskiego sposobu oznaczania miękkości poprzedniej spółgłoski.
Rosyjski wpływ graficzn0-ortograficzny w białoruskich wydawnictwach początku XX wieku (wykonanych cyrylicą) [fn: Na początku XX wieku dla języka białoruskiego charakterystyczna była dwoistość graficzna: przy projektowaniu publikacji równolegle używano dwóch typów pisma – łacińskiego i cyrylickiego.] był bardziej zauważalny. Szczególnie odczuwalny był on na poziomie graficznym. W pierwszych latach XX wieku rosyjska „гражданка” (rosyjski wariant cyrylicy) przejmowana była niemal mechanicznie. Z niej do białoruskiego alfabetu przeszły absolutnie wszystkie grafemy, włączając nadmiarowe:
• obok litery е dla oznaczenia tego samego dźwięku używana była litera ѣ: узелокъ, светъ, змиренъ i мѣсто, лѣс, ѣдзяць, на вайнѣ;
• po końcowej spółgłosce pisana była litera ъ – znak dla zanikłego samogłoskowego dźwięku niepełnego tworzenia: Богъ, мядочэкъ, самодзержаўныхъ, летамъ;
• dźwięk [и] oznaczany był dwiema literami – і (dziesięciorną) i и (ośmiorną). Podobnie jak w języku rosyjskim, przy użyciu tych znaków opierano się na umownym prawie, zgodnie z którym litera и pisana była przed spółgłoskami (сьвиснуло, у двоих, виненъ), a і przed samogłoskami, półsamogłoską [j] i przed [у] niesylabicznym, który najwyraźniej był również uważany za półsamogłoskę (царскіе, линія, вяликій, бійце, зъ сіўкай, пабіў, пастанавіў).
Równocześnie białoruski alfabet cyrylicki nie był dokładną kopią alfabetu rosyjskiego. Jego odrębność wynikała przede wszystkim z grafemów przeznaczonych do oddawania specyficznych dla języka białoruskiego dźwięków: digrafów дз, дж oznaczających spółgłoskowe afrykaty [дз], [дж] (дзьверы, дзень, хаджу, дождж), litery ў dla [у] niesylabicznego (доўга, браў, ўсё, ўпередъ, ў школи). Później, w 1906 roku, białoruski alfabet cyrylicki przybrał jeszcze bardziej samodzielny charakter, odróżniając się od rosyjskiego wzorca, ponieważ w tekstach białoruskich pisanych cyrylicą stopniowo zanika nadmiar graficzny: dźwięk [и] zaczyna być jednoznacznie oddawany literą і; przestaje się używać grafemów ѣ i ъ (co warto zaznaczyć, nastąpiło wcześniej niż w języku rosyjskim, gdzie znaki te wycofano z użytku dopiero podczas reformy ortograficznej w latach 1917–1918).
Do ortogramów zapożyczonych z języka rosyjskiego można zaliczyć: a) nieoznaczanie charakterystycznej dla języka białoruskiego utraty [j] na końcu przymiotników męskich liczby pojedynczej w mianowniku: маладый, усякій, васенній; b) niezmienne pisanie litery з w przedrostkach: разпытваючы, разкрыжаванне, зсекли, зслабее, разлилося, зламали; c) kształtowanie słów pochodzenia obcego typu акцыя, дэлегацыя z і po sufiksowym ц: бюрокрація, адміністраціи, патрыцій.
3.6. Zapożyczenia jako elementy stylistyczne
Zgodnie z ustaleniami badaczy, interakcja języka białoruskiego z ukraińskim ma długą tradycję, szczególnie na poziomie stylistycznym. Już w XIX wieku zaobserwowano nie tylko użycie pojedynczych jednostek leksykalnych języka ukraińskiego jako środków ekspresyjno-stylistycznych, ale również zapożyczanie określonych chwytów stylistycznych (np. wykorzystanie elementów stylu potocznego, słownictwa codziennego i nacechowanego emocjonalnie) (Bułachau, 1958, s. 38–41).
W białoruskich tekstach z początku XX wieku ukrainizmy regularnie występują nie tylko jako elementy nominatywne, ale również stylistyczne, a taka rola jest dla nich bardziej charakterystyczna niż dla rusycyzmów. Na przykład, w Бандароўне Janki Kupaly ukrainizmy zostały wykorzystane jako środek stylizacji tekstu: „Як панеслі Бандароўну на вечна хаванне…; Асьцярожна, ясны пане, з грозьбамі сваімі!; Неспакоен пан Патоцкі у сваёй правіне…; Уцякай жэ за пагодай донька маладая…” („Nasza Niwa”, 1913, 29, s. 1–3). Funkcja stylistyczna stopniowo staje się charakterystyczna dla takiej odmiany ukrainizmów jak czasowniki w formie bezokolicznika na -ці, które nabierają trwałej przynależności do sfery poetyckiej; w analizowanych tekstach poetyckich formy te występują znacznie regularniej niż w prozie: „Хто цвяточкі на магілі будзе паліваці? Мой ты Божэ! навучы, дзе Мне сябе схаваці?” (Szauczenka, 1911, s. 29).
W języku poszczególnych pisarzy odnotowuje się również stylistyczne użycie jednostek leksykalnych pochodzących z języka rosyjskiego. Na przykład, w opowiadaniu Jakuba Kołasa Соцкi падвёў w mowie jednej z postaci – urzędnika – regularnie występują wyrażenia typu: „падазрыцельны чалавек, праступник, звольце паказаць, гдзе ён, зьвинеце [извините], маю чэсць лична далажыць вам” („Nasza Niwa”, 1907, 30, s. 2–5).
4. Tematyczna przynależność
Dominująca tematyczna przynależność ukrainizmów w białoruskich tekstach początku XX wieku nie jest jednoznacznie określona. Można jedynie stwierdzić, że jednostki pochodzenia ukraińskiego stanowią przeważnie leksemy o znaczeniu konkretnym (батог, блыскавіца, згук, вывар, ратай, бранка, аслона), podczas gdy pojęcia abstrakcyjne są przekazywane za pomocą ukraińskich zapożyczeń znacznie rzadziej (грозьба, болесьць, галда). Wśród zarejestrowanych ukrainizmów największą grupę stanowią czasowniki działania: бажаць, воліць, абымаць, скікаць, зорыць, гастрыць, вартаваци i inne.
Ruskizmy nie wykazywały ścisłej i precyzyjnej przynależności do konkretnej grupy tematycznej leksyki, jednak w ich użyciu można zaobserwować pewne prawidłowości. Największa liczba rusycyzmów zalicza się do kategorii słownictwa książkowego, a w szczególności abstrakcyjnego: абіда, вред, вучыцельства, дастоенства, жалаба, прашчаньне, прымер, пусьцяк, упорства, цяжасьць. Powszechne są również rusycyzmy wśród słów z zakresu społeczno-politycznego (абьяўленне, воззванье, правіцельства, прасвешчаць, раўнапраўе) oraz kancelaryzmów (дзелопроізводзіцель, пісьмоводзіцель, прыпаручыць, смета, шчатаводзтва). Rusycyzmy często występują także w słownictwie ogólnoużytkowym: агонь, бумага, ветка, граза, дзерава, журнал, поезд, узрыў i inne, jednak charakterystyczne jest to, że do określania pojęć codziennych są one używane jedynie sporadycznie: скаварада, яшчык, полка, водка.
5. Adaptacja zapożyczeń
5.1. Formalna
5.1.1. Fonetyczna
Głównym materiałem w badaniach nad fonetyczną adaptacją słów obcych w środowisku białoruskim stanowi graficzno-ortograficzny zapis dźwięków w tekstach pisanych. Należy zaznaczyć pewną umowność wniosków opartych na tego rodzaju materiale. Niemniej jednak należy uwzględnić, że białoruska ortografia badanego okresu nie była unormowana, dlatego mogła „z dużą dokładnością odzwierciedlać modyfikacje składni dźwiękowego słowa obcego” (Birżakowa, Wojnowa, Kutina, 1972, s. 182). Ponadto białoruski zapis ewidentnie rozwijał się w kierunku fonetyzacji. W związku z tym można mówić o zgodności, przynajmniej względnej, graficzno-ortograficznego kształtu i wymowy dźwięków.
Analiza wykazała, że ukrainizmy w większości poddawały się działaniu praw fonetycznych języka białoruskiego. W nich oddawane jest akanie (абшыр – ukr. обшир, адначэ – ukr. одначе, акульбачываць – окульбачити, аслона – ukr. ослона, безкарна – ukr. безкарно), spółgłoski miękkie [д] i [т] oznaczane są przez дз i ц (болесьць – ukr. болість, вядзьмедзь – ukr. ведмідь). Zewnętrzne cechy obcojęzyczności ukrainizmy zachowują rzadko, przeważnie w przypadkach, gdy są używane jako środek stylizacji: світ, наймыт, скікалі.
Rusycyzmy również charakteryzują się wysokim stopniem przyswojenia na poziomie fonetycznym. Tylko nieliczne jednostki języka rosyjskiego zachowały w pełni swój pierwotny kształt: враг, железнодорожник, вред, воззванье, вопрос. Większość rusycyzmów ulegała zmianom zgodnie z prawami fonetyki białoruskiej: славар, вакруг, дастоенства (akanie), пявец, прадсядацель (jakanie), жыцель, дзело (dziakanie i ciakanie, twardość szumiących), прэдпрыяцьце, прашчаньне (podwojenie spółgłosek), прымер, прыязнь (twardość [р]), вум, вучыцельства (spółgłoska przedrostkowa), выпоўниць (przejście [л] w [у] niezgłoskotwórcze).
5.1.2. Morfologiczna
Struktura morfologiczna i pierwotne wskaźniki gramatyczne ukrainizmów i rusycyzmów w białoruskich tekstach w większości przypadków pozostają niezmienione. Zarejestowano jedynie jeden przypadek zmiany przynależności rodzajowej – вылог (rodzaj męski) od ukraińskiego вилога (rodzaj żeński). Niemniej brak wyraźnych transformacji na tym poziomie nie świadczy o niedostatecznym opanowaniu morfologicznym ukrainizmów i rusycyzmów, lecz jest konsekwencją podobieństwa kategorii gramatycznych oraz ich formalnych cech w języku białoruskim, ukraińskim i rosyjskim.
5.1.3. Słowotwórcza
W obszarze słowotwórstwa istotnym wskaźnikiem głębokości przyswojenia słowa jest jego zdolność do wchodzenia w relacje słowotwórcze w różnym stopniu. W analizowanych tekstach aktywność słowotwórcza ukrainizmów ujawnia się sporadycznie, a łańcuchy słowotwórcze obejmują nie więcej niż dwa człony: абымкі – абымаць, аднаковы – аднакова, блыскаць – блыскавіца, braniec – бранка, гарны – гарно, гостра – гастрыць, ратай – ратайка.
Rusycyzmy na tym poziomie zostały opanowane nierównomiernie. Większość rusycyzmów, szczególnie bezekwiwalentowych, wykazywała aktywność w zakresie słowotwórstwa: адзевацца – адзеты, вред – врэдны, вучыцель – вучыцельскі – вучыцельства, жалець – жалка. Jeżeli rosyjskie i białoruskie słowo tworzyły pary synonimiczne, to pochodne występowały najczęściej w obu komponentach: абіда (абідзіцца, абідна) – крыўда (крыўдаваць, крыўдзіць, крыудзіцель), таргаваць (таргавацца, тарговы, таргоўля, тарговец, таргово-прамысловы) – гандляваць (гандлёўны, гандлёвы, гандаль, гандляр). Pewna liczba rusycyzmów została odnotowana w oderwaniu od paradygmatu słowotwórczego jako pasywne duplety rodzimych białoruskich leksemów (zob. Łamieko, 1985, s. 121), przy czym odpowiadająca im białoruski leksem obligatoryjnie posiadał pochodne: друг (сябар – сябраваць, сябрук), прадацель (здраднік – здрада, здрадзіць), прывіўка (прышчэпка – прышчапіць, прышчэплены).
5.2. Semantyka
Semantyczna adaptacja leksyki obcej w każdym języku przyjmującym zasadniczo różni się od adaptacji formalnej. W procesie fonetycznego i morfologicznego przyswajania słów zapożyczonych, te ostatnie zazwyczaj nie są w stanie zachwiać stabilnością odpowiednich poziomów systemowych i dlatego zajmują pozycję podporządkowaną w nowym środowisku językowym. Głównym kierunkiem rozwoju ich formy jest niwelowanie pierwotnych cech formalnych oraz stopniowe, bardziej lub mniej pełne podporządkowanie się prawom fonetycznym i morfologicznym języka-odbiorcy. Charakterystyczną cechą adaptacji semantycznej jest natomiast fakt, że w tym przypadku charakterystyka zapożyczeń kształtuje się pod wpływem wzajemnego oddziaływania dwóch systemów językowych: źródłowego i przyjmującego. Co więcej, w konkretnych przypadkach dominującym może być zarówno impuls do zmiany semantycznej pod wpływem systemu przyjmującego, jak i tendencja do zachowania autentycznego znaczenia.
Ogólnie rzecz biorąc, semantyka zapożyczonych leksyków ukraińskich i rosyjskich dla użytkowników języka białoruskiego na początku XX wieku była całkowicie transparentna. Świadczy o tym fakt, że zarejestrowane zapożyczenia w przeważającej większości przypadków były włączane do kontekstu bez dodatkowych wyjaśnień (ukrainizmy: „Зычымо им [украинцам] дабыць усё, чаго бажаюць…” („Nasza Niwa”, 1907, 11, s. 4); „Рожэва кветка на цёмна-буйных валасах белай пані схінулася як бранка ў няволі…” („Nasza Niwa”, 1912, 12–13, s. 1); „Максім сабе паехаў, а Банадысь і жывіны дагледзь, і дзяцей дагледзь, і дружыну адзень” („Nasza Niwa”, 1913, 11, s. 2); rusycyzmy: „Барон сказаў, што ніякіх жалабоў на ўласьці не было” („Nasza Niwa”, 1907, 21, s. 2); „Нідаўна уцёк с Кацерынослаўля дзалапроізвадзіцель сыскнога аддзеленьня Белаусов” („Nasza Niwa”, 1913, 7, s. 4) w odróżnieniu od zapożyczeń z języków europejskich, na przykład „праект Рэформы (перастройкi) сэнацкiх дэпартамэнтаў” („Nasza Niwa”, 1913, 14, s. 1); „гасударствены бюджэт Расеi (прыходы i расходы казны)…” („Nasza Niwa”, 1911, 42, s. 1).
Ukraińskie leksemy we wczesnym XX wieku nie posiadały samodzielnego znaczenia odrębnego od ich znaczeń w języku źródłowym. Nie stwierdzono przypadków całkowitej resemantyzacji. Przykłady częściowych zmian semantycznych przy zapożyczaniu ukraińskich leksemów występują, lecz sporadycznie. Na przykład, ukraiński leksem „вилужыць”, oznaczający w języku źródłowym ‘добивати за допомогою води або певних розчинів з твердих речовин якусь ïх складову частину…’, w kontekście białoruskim używany jest w znaczeniu ‘выштурхнуць’: „– Дзе? Што? – спытаў бацька апаўшым голасам, а сам пачуў, як уся яго скура як бы стала сцягацца, каб вылужыць яго цела” („Nasza Niwa”, 1912, 5, s. 3).
Największe prawdopodobieństwo wejścia do języka białoruskiego bez transformacji miały jednoznaczne jednostki językowe ukraińskie; na przykład, leksem ратай ‘pługarz, oracz’ nie zmienił swojego pierwotnego znaczenia w procesie adaptacji przez język białoruski: „Вось і птушкі пяюць, вось і кветкі цьвітуць – Прыляцела вясна! Ратай ў полі гарэ, весяло на дварэ, Зелянее трава” („Nasza Niwa”, 1912, 25, s. 3).
W zdecydowanej większości przypadków spośród wszystkich znaczeń wieloznacznych zapożyczeń ukraińskich w języku białoruskim rozpowszechniały się jedynie niektóre z nich, najczęściej tylko jedno. Na przykład, ukraiński leksem-polisemant „заводзіць”, który pierwotnie posiadał dwa znaczenia – ‘wydawać niskie przeciągłe dźwięki, wić, zawijać, krzyczeć (o zwierzętach i niektórych ptakach)’ oraz ‘głośno płakać, zawodząc, lamentować (o ludziach)’ – w języku białoruskim demonstruje jedynie pierwsze z nich: „Не віхор калышэ лесам, не ваўкі заводзяць” („Nasza Niwa”, 1913, 29, s. 1). Analogicznie został przyswojony leksem „знушчацца”: w języku ukraińskim przekazuje on pojęcia ‘sprawiać komuś męki, cierpienia’ oraz ‘poniżać kogoś, drwić z kogoś’, a w białoruskim – jedynie pojęcie ‘drwić, szydzić’: „Душа твая [Полуяна] рвалася да родных ніў, да люду сермяжнаго і загнанаго, але злая доля знушчалася над табой” („Nasza Niwa”, 1910, 18, s. 275).
Konkretne kryteria selekcji semantycznych cech ukrainizmów w języku białoruskim na początku XX wieku, z powodu niewielkiej liczby jednostek analizy, są praktycznie niemożliwe do ustalenia.
Rosyjskie leksemy w języku białoruskim na początku XX wieku były przyswajane na poziomie semantycznym w dużej mierze w sposób zbliżony do pierwotnego znaczenia. Nie rozwijały one wartości odmiennych od źródłowych, nie podlegały pełnej reorganizacji semantycznej. Stwierdzono jedynie pojedyncze przypadki częściowych zmian semantycznych. Tak, z pewnymi zastrzeżeniami, można do nich zaliczyć rezultaty przyswojenia leksemu словарь, który u Władimira Daľa posiada znaczenie ‘речникъ, лексиконъ; сборникъ словъ, реченiй какого-либо языка, съ толкованьемъ или съ переводомъ’, a w języku białoruskim oznacza – ‘zbiór słów używanych przez kogoś’: „Ni ŭ adnaho našaho paety nima takoha bahataha sławara, jak u Kupały” („Nasza Niwa”, 1911, 3, s. 39).
Najregularniej i w pełni zachowują pierwotną semantykę rosyjskie leksemy-monosemantyczne, na przykład leksem житель, wymieniony w słowniku W. Daľa w znaczeniu ‘проживающiй гдѣ постоянно, осѣдло или кочевьемъ’, nie zmienił go na gruncie białoruskim: „Nieŭradżaj siolietni u Sybiry dobra daŭsia u znaki tamtejszym życielam” („Nasza Niwa”, 1910, 3, s. 54). W swoim pierwotnym znaczeniu używane są w białoruskich tekstach również takie jednoznaczne rosyjskie leksemy jak предатель, препоручить, письмоводитель, счетоводство, привет, прощанье, плашмя i wiele innych.
Rosyjskie wieloznaczne leksemy zwykle w białoruskim środowisku językowym realizowały jedynie swoje poszczególne znaczenia, choć w odniesieniu do rusycyzmów istniała realna możliwość tego, że na tle rosyjskiej ekspansji językowo-kulturowej dominującym typem relacji między językiem białoruskim a rosyjskim na poziomie semantycznym mogło stać się mechaniczne przenoszenie rosyjskich jednostek leksykalnych w pełnym zakresie semantycznym. Jednak rozwój relacji białorusko-rosyjskich w takim kierunku nie nastąpił. Na przykład, rosyjski leksem-polisemantyczny правительство w słowniku W. Daľa oznacza ‘правленье или управленье, начальствование; || степень, сила и пространство, область власти начальника; || начальство, власти, совокупность сил управления’. W białoruskich tekstach na początku XX wieku został on zarejestrowany jedynie w trzecim z wymienionych znaczeń: „Близка ўсе расходы Дума зацьверджае так, як написала правицельства” („Nasza Niwa”, 1908, 9, s. 3).
W odniesieniu do rusycyzmów można z pewną dozą pewności stwierdzić, że głównym kryterium selekcji był charakter znaczenia. Spośród wszystkich cech semantycznych leksyk ruskich priorytetowymi typami znaczeń były terminy, znaczenia przenośne oraz znaczenia związane. Zilustrujmy to przykładami. Tak, znaczenie leksemu смета w języku białoruskim odpowiada jedynie jednemu z jego znaczeń w słowniku W. Dalja, które można określić jako terminologiczne – ‘примѣрный разсчетъ, расцѣнка, роспись вещамъ, припасамъ, доставке, цѣнамъ, работамъ, на какое-либо дело...’: „У ваўторак [Дума] павiнна была разгледаць смету даходоў i расходоў гасударственых” („Nasza Niwa”, 1914, 16, s. 1). Z kolei przy zapożyczeniu leksemu ветка, spośród wszystkich znaczeń w języku rosyjskim w języku białoruskim trwale utrwaliło się jedno znaczenie przenośne, które u W. Dalja określone jest jako ‘всякое боковое, побочное распространенiе, развѣтвленiе, отростокъ, одна половина развилины’: „На ветцэ жел. Дар” („Nasza Niwa”, 1910, 19, s. 298). W znaczeniu dosłownym ‘отрасль, побѣгъ дерева изъ сука’ słowo to występuje jedynie w tekstach poetyckich i nie można wykluczyć, że zostało użyte ze względu na wymogi rymu: „Raspuściŭšy wietki U hluchim prywolli, Sam adzin raście jon Na dalokim Poli” („Nasza Niwa”, 1911, 23, s. 296). Rosyjska leksema вопрос w tekstach białoruskich występuje jedynie w składzie połączenia związanego: „На сягодняшним заседанни разбирали „аграрный вопрос”” (зямельную справу) („Nasza Niwa”, 1907, 4, s. 2), podczas gdy inne jej znaczenia przekazywane są białoruską leksemą пытанне. Wąsko-specjalistyczne (a także regionalne) znaczenia rusycyzmów nie zostały przyswojone przez białoruski system przyjmujący. Na przykład, spośród wielu znaczeń leksemu сковорода zarejestrowanych w słowniku W. Dalja, w języku białoruskim na początku XX wieku odnotowano jedynie jedno – ‘кухонная посуда, для жаренья, пряженья; желѣзная и чугунная тарелка’: „Запишчали ў печы скварки, аж звиниць скаварада” („Nasza Niwa”, 1908, 7, s. 5), a inne znaczenia (np. заводск. ‘żeliwne naczynie, do wypuszczania z pieca hutniczego żużlu lub szlaku’ albo ярс.‘kopuła (lub sklepienie) rosyjskiego pieca’) są nieużywane.
Opisywane prawidłowości nie były absolutne i obligatoryjne. W szeregu przypadków ustalenie zasad, według których dane znaczenia leksyk ruskich utrwaliły się w białoruskim środowisku przyjmującym, okazuje się niemożliwe.
6. Popyt na zapożyczenia w środowisku przyjmującym
Ukrainizmy w systemie języka białoruskiego na początku XX wieku nie zaliczały się do leksyki bezekwiwalentowej (z wyjątkiem być może „батагі, галда”) i w większości przypadków posiadały właściwe białoruskie odpowiedniki: „вядзьмедзь – мядзведзь”, „наймыт – найміт”, „бранец – палонны”, „донька – дачка”, „зорыць – пазірать”, „ратай – араты, аратай”, „гарны – прыгожы” i tak dalej. W tym kontekście w parach ukraińsko-białoruskich, zarejestrowanych w kartotece Słownika języka „Нашай Нівы”, który dość obiektywnie odzwierciedla stan białoruskiego systemu językowego na początku XX wieku (przygotowywany do publikacji przez oddział leksykologii i leksykografii Instytutu Językoznawstwa im. Jakuba Kołasa NAN Białorusi, aktualnie wydano 3 tomy z planowanych 5), białoruski składnik jest zazwyczaj używany znacznie częściej: бажаць (5) – жадаць (23), донька (1) – дачка (20), знушчацца (2) – здзеквацца (13), ратай (3) – араты (7), гойны (1) – шчодры (3), правіна (2) – віна (11), покі (11) – пакуль (98), гарны (1) – прыгожы (13), адначэ (4) – аднак (14), аслона (1) – заслона (4).
Rosyjskie zapożyczenia w języku białoruskim z reguły nie występowały w sposób monopolistyczny, lecz jako semantyczne dublety leksyk białoruskich. Przykładowo, znaczenie ‘несправядлівыя ўчынкі; папрок, абраза’ wyrażały rosyjska leksema абида oraz białoruska крыўда, natomiast znaczenie ‘свабодная прастора над зямлёй’ – leksemy воздух i паветра. Równolegle, w tych samych znaczeniach używane były rusycyzmy правительство, займ, водка oraz białoruskie leksemy урад, пазыка, гарэлка i inne. W tym kontekście wymownym jest następujący przykład: „Такога палахліваго і баязьліваго чэлавека як ён [Мікола Гляк] трудна знайсці” („Nasza Niwa”, 1912, 5, s. 3). Mniejszą część rosyjskich zapożyczeń stanowiły te, które nie dzieliły określonych nisz semantycznych z białoruskimi słowami i funkcjonowały bezekwiwalentnie, przy braku w analizowanych tekstach odpowiadającego słowa, które później utrwaliło się jako norma współczesnego języka białoruskiego: васілёк, выпоўніць, дапрос, зеваць, жалаба, смета, узрыў, яшчык i kilka innych.
Zgodnie z danymi analizy, około dwóch trzecich rosyjskich jednostek leksykalnych używanych było jako dublety białoruskich leksemów: абьясніць – растлумачыць, вакруг – вакол, вапрос – пытанне, дастоенства – годнасць, ігра – гульня, пусьцяк – дробязь, плашмя – плазам, смотр – агляд i inne. Najczęściej w takich parach ilościowo przeważa białoruski wariant: ветка (3 wystąpienia w wspomnianej wcześniej karcie Słownika języka „Нашай Нівы”) – галіна (10), водка (1) – гарэлка (27), воздух (6) – паветра (42), займ (1) – пазыка (11), узятка (2) – хабар (18). Более редкая обратная ситуация: жыцель (25 фиксаций) – жыхар (10), урад (25) – правіцельства (73).
7. Wnioski
Analiza specyfiki funkcjonowania zapożyczeń ukraińskich i rosyjskich w języku białoruskim na początku XX wieku pozwala sformułować następujące wnioski.
7.1. Intensywność procesu zapożyczania z języka ukraińskiego i rosyjskiego była uzależniona przede wszystkim od stabilności pozycji języka-donora na terytorium Białorusi, a konkretnie od jego oficjalnego statusu oraz poziomu prestiżu językowego. Zgodnie z tą prawidłowością, priorytetnym źródłem zapożyczeń dla języka białoruskiego był szeroko używany w Białorusi skodyfikowany język rosyjski. Natomiast z nienormowanego w tym okresie języka ukraińskiego, z którym język białoruski miał głównie kontakty pograniczne, trafiło niewielu leksemów.
Długotrwałość międzyjęzykowych związków nie wpływała na stopień aktywności języków sąsiednich jako źródeł zapożyczeń: ilościowy napływ elementów z języka rosyjskiego, kontakty z którym nie miały długiej historii, był znacznie bardziej zauważalny w porównaniu z liczbą jednostek zapożyczonych z języka ukraińskiego, ściśle powiązanego z białoruskim już od dawnych czasów.
7.2. Jakościowy skład zapożyczeń ukraińskich i rosyjskich był determinowany zarówno czynnikami wewnętrznojęzykowymi, jak i zewnętrznymi.
7.2.1. Niewielka liczba fonetycznych i morfologicznych zapożyczeń z języków ukraińskiego i rosyjskiego mogła być spowodowana wystarczającą ukształtowaną strukturą fonetyczną i morfologiczną języka białoruskiego w badanym okresie, a co za tym idzie ich odpornością na wpływy obce.
7.2.2. Dominację wśród zapożyczeń obu grup jednostek leksykalnych można przypisać największej przenikliwości leksyki jako podsystemu językowego.
7.2.3. Niewielka liczba przyjmowanych środków graficznych i brak środków syntaktycznych pochodzenia ukraińskiego można wyjaśnić obecnością wyłącznie ustnych kontaktów językowych ukraińsko-białoruskich. Natomiast z języka rosyjskiego, w którym interakcja przebiegała zarówno w formie ustnej, jak i pisemnej, trafiło zauważalnie więcej grafemów, a także ortogramów i syntaksemów.
7.2.4. Wyraźna funkcja stylistyczna ukrainizmów prawdopodobnie wynika z ich specyficznego postrzegania w kontekście białoruskim jako elementów nietypowych, swoistych, a w pewnym sensie nawet egzotycznych. Mogło to być związane z tym, że dla użytkowników języka białoruskiego na początku XX wieku obcość leksyków ukraińskich była dość odczuwalna. Natomiast rusycyzmy, których obce pochodzenie nie było tak wyraźnie odczuwane ze względu na powszechność języka rosyjskiego na terytorium Białorusi, rzadziej pełniły funkcję stylistyczną.
7.3. Charakter przyswajania zapożyczeń z obu grup był również zależny od kilku czynników.
7.3.1. Głębokie formalne przyswojenie ukrainizmów i rusycyzmów można przypisać systemowej bliskości języka białoruskiego z kontaktującymi się z nim językami ukraińskim i rosyjskim.
7.3.2. Słaba adaptacja semantyczna leksyków rosyjskich prawdopodobnie wynika z niewystarczającej długości wzajemnych powiązań polsko-rosyjskich.
7.4. Tematyczna przynależność i funkcjonalne zapotrzebowanie na ukrainizmy oraz rusycyzmy kształtowały się pod wpływem następujących okoliczności. Przyczyna tematycznej różnorodności elementów ukraińskich, a także obecność dla większości ukrainizmów białoruskich odpowiedników, najprawdopodobniej tkwi w powierzchowności kontaktów z językiem ukraińskim, który, będąc nienormowany i nieposiadając oficjalnego statusu, nie mógł służyć jako autorytatywny wzorzec przy selekcji zapożyczeń. Potrzeba nominatywna określonej części rusycyzmów w składzie najmniej rozwiniętych kategorii leksyki języka białoruskiego na początku XX wieku (terminologii urzędowej, słownictwa abstrakcyjnego i terminologicznego) była zdeterminowana faktem, że język rosyjski w tym okresie posiadał najwyższy prestiż wśród innych języków kontaktowych. Natomiast zaobserwowane w analizowanych tekstach przypadki dublowania wielu jednostek pochodzenia rosyjskiego przez białoruskie analogi (przynajmniej niektóre z nich) mogły być wynikiem świadomej zamiany elementów języka narzuconego siłą własnymi środkami językowymi.
7.5. Ogólnie rzecz biorąc, przy użyciu zarówno zapożyczeń ukraińskich, jak i rosyjskich nie obserwuje się systematyczności, co przejawia się na wszystkich poziomach językowych – w wykorzystaniu fonemów, morfemów, syntaksemów, leksemów, grafemów i ortogramów. Zatem można stwierdzić, że wpływ zarówno języka ukraińskiego, jak i rosyjskiego na język białoruski nie charakteryzował się głębokością, a język białoruski na początku XX wieku nie był przesycony elementami nawet genetycznie najbliższych języków. Prawdopodobnie przyczyniły się do tego tendencje odrodzenia językowego i kulturowego języka białoruskiego, którego dominującym czynnikiem była orientacja na narodową tożsamość i, co za tym idzie, ograniczenie obcych wpływów językowych.
Bibliografia
Źródła
„Dziannіca”. Biełaruskaja sztotydniowaja hazieta. 1916. Pietrahrad. [„Дзянніца”. Беларуская штотыднёвая газета. 1916. Петраград].
„Nasza Dola”. Pierszaja biełaruskaja hazieta dla wiaskowaha i miastowaha raboczaha narodu. 1906. Wilnia. [„Наша Доля”. Першая беларуская газета для вясковага i мястовага рабочага народу. 1906. Вільня].
„Nasza Nіwa”. Pierszaja biełaruskaja hazieta z rysunkami. Wilnia. [„Nasza Niwa”. Першая беларуская газета з рысункамі. 1906–1915. Вільня].
Chto praudziwy pryjaciel biednago narodu. (1903). Łondan: Wyd. Polskaj partyi sac. u Litwie. [Хто праудзівы прыяцель беднаго народу. (1903). Лондан: Выд. Польскай партыі сац. у Літве].
Czechau, Anton. (1910). Swatannie. Pieciarburh: „Zahlanie sonca i u nasza akonca”. [Чэхаў, Антон. (1910). Сватанне. Пецярбург: „Загляне сонца і ў наша аконца”].
Czechau, Anton. (1914). Miadzwiedź. Pieciarburh: „Zahlanie sonca i u nasza akonca”. [Чэхаў, Антон. (1914). Мядзведзь. Пецярбург: „Загляне сонца і ў наша аконца”].
Harszyn, Usiewaład. (1914). Syhnał. Wyd. druhoje, pierahledżanaje. Wilnia: Biełaruskaje wydawieckaje tawarystwa, druk. Marcina Kuchty. [Гаршын, Усевалад. (1914). Сыгнал. Выд. другое, перагледжанае. Вільня, Беларускае выдавецкае таварыства, друк. Марціна Кухты].
Horkі, Maksim. (1910). Archіp і Lawonka. Wіlnia: Wyd. „Naszaj Chaty” №5 kosztam T.H., druk. Marcina Kuchty. [Горкі, Максім. (1910). Архіп і Лявонка. Вільня: Выд. „Нашай хаты” №5 коштам Т.Х., друк. Марціна Кухты].
Jak zrabić, kab liudziam stała dobra na swieci. (1903). Łondan: Wyd. Polskaj partyi sac. u Litwie. [Як зрабіць, каб людзям стала добра на свеці. (1903). Лондан: Выд. Польскай партыі сац. у Літве].
Kartoteka Słounika mowy „Naszaj Nіwy” (Institut jazykoznanija imieni Jakuba Kołasa NAN Biełarusi). [Картотека Слоўніка мовы „Нашай Нівы” (Институт языкознания имени Якуба Коласа НАН Беларуси)].
Kazkі. (1904). Wydau A.K. Pieciarburh: Wyd. biełarus. t-wam „Kruh biełaruskaj nar. praswiety i kultury”. [Казкі. (1904). Выдаў А.К. Пецярбург: Выд. беларус. т-вам „Круг беларускай нар. прасветы і культуры”].
Kołas, Jakub. (1910). Piesnі-żalby. Wіlnia: Wilenskaja drukarnia. [Колас, Якуб. (1910). Песніжальбы. Вільня: Віленская друкарня].
Kołas, Jakub. (1914). Rodnyja zjawy. Wіlnia: Biełaruskaje wydawieckaje tawarystwa, drukarnia Marcina Kuchty. [Колас, Якуб. (1914). Родныя з’явы. Вільня: Беларускае выдавецкае таварыства, друкарня Марціна Кухты].
Kosicz, Maryja. (1903). Na piresialenja. Rasskaz tiotki Domny iz Polesja. Czernigow: Tipografija gubiernskogo ziemstwa. [Косич, Мария. (1903). На пиресяленья. Рассказ тетки Домны из Полесья. Чернигов: Типография губернского земства].
Krapiunicki, Marka. (1910). Paszylіsia u durnі. Pieciarburh: „Zahlanie sonca i u nasza akonca”. [Крапіўніцкі, Марка. (1910). Пашыліся ў дурні. Пецярбург: „Загляне сонца і ў наша аконца”].
Krapiunicki, Marka. (1911). Pa rewіzіі. Pieciarburh: „Zahlanie sonca i u nasza akonca”. [Крапіўніцкі, Марка. (1911). Па рэвізіі. Пецярбург: „Загляне сонца і ў наша аконца”].
Kupała, Janka. (1908). Żalejka. Pieciarburh: „Zahlanie sonca i u nasza akonca” № 6, drukarnia K. Piantrouskaha. [Купала, Янка. (1908). Жалейка. Пецярбург: „Загляне сонца і ў наша аконца” № 6, друкарня К. Пянткоўскага].
Kupała, Janka. (1913a). Paulіnka. Pieciarburh: „Zahlanie sonca i u nasza akonca”. [Купала, Янка. (1913a). Паўлінка. Пецярбург: „Загляне сонца і ў наша аконца”].
Kupała, Janka. (1913b). Szlacham życcia. Pieciarburh: „Zahlanie sonca i u nasza akonca”, drukarnia J. N. Erlich. [Купала, Янка. (1913b). Шляхам жыцця. Пецярбург: „Загляне сонца і ў наша аконца”, друкарня Ю. Н. Эрліх].
Lemciuhowa, Walancina (red). (2003–2015). Słounik mowy „Naszaj Niwy”. 1906–1915. T. 1 (2003). T. 2 (2007). T. 3 (2015). Minsk: Technałohija. [Лемцюгова, Валянціна (рэд.). (2003–2015). Слоўнік мовы „Нашай Нівы”. 1906–1915. T. 1 (2003). T. 2 (2007). T. 3 (2015). Мінск: Тэхналогія.].
Łuczyna, Janka. (1903). Wiazanka. Pieciarburh: Wyd. „Kruh biełaruskaj nar. praswiety i kultury”, druk. K. Piantkouskaha. [Лучына, Янка. (1903). Вязанка. Пецярбург: Выд. „Круг беларускай нар. прасветы і культуры”, друк. К. Пянткоўскага].
Mіchałka. (1911). Pieciarburh: „Zahlanie sonca i u nasza akonca”. [Міхалка. (1911). Пецярбург: „Загляне сонца і ў наша аконца”].
Piesnі. (1904). Łondan: Sinodalnaja tipografija (miesto izdanija wierojatnoje). [Пес’ні. (1904). Лондан: Синадольная типография (место издания вероятное)].
Pszczołko, Alaksandr. (1905). Gorod i dierewnia. Witiebsk: Gubiernskaja tipolitografija. [Пщелко, Александр. (1905). Город и деревня. Витебск: Губернская типолитография].
Pszczołko, Aleksandr. (1913). Fłor iz Dubowki. Witiebsk: izd. I. D. Abmorszewa, tipografija „Energija”. [Пщелко, Александр. (1913). Флор из Дубовки. Витебск: Изд. И. Д. Абморшева, типография „Энергия”].
Razskazy na biełorusskom narieczіi. (1863). Wilna: Tipografija A. Syrkina. [Разсказы на бhлорусском наречіи. (1863). Вильна: Типография А. Сыркина].
Szauczenka, Taras. (1911). Kaciaryna. Wіlnia: Wyd. „Pałaczanin”. [Шаўчэнка, Тарас. (1911). Кацярына. Вільня: Выд. „Палачанін”].
Taras, Huszcza. (Kołas, Jakub). (1917). Scenіcznyja twory. Mіnsk: Wyd. „Wolnaj Biełarusi”, drukarnia N. M. Nachumowa (starejszaha). [Тарас, Гушча. (Колас, Якуб). (1917). Сцэнічныя творы. Мінск: Выд. „Вольнай Беларусі”, друкарня Н. М. Нахумова (старэйшага)].
Wielіkodnaja pіsanka. Almanach. (1904). Pieciarburh: Wyd. biełarus. t-wam „Kruh biełaruskaj nar. praswiety i kultury”. [Велікодная пісанка. Альманах. (1904). Пецярбург: Выд. беларус. т-вам „Круг беларускай нар. прасветы і культуры”].
Opracowania
Anіczenka, Uładzimir. (1969). Biełaruska-ukraіnskіja pіsmowa-mоunyja suwiazі. Mіnsk: Nawuka і technika. [Анічэнка, Уладзімір. (1969). Беларуска-ўкраінскія пісьмова-моўныя сувязі. Мінск: Навука і тэхніка].
Aniczenko, Władzimir. (1969). Biełorussko-ukrainskije pismenno-jazykowyje swiazi. Awtorefierat dis. […] dokt. nauk. Mіnsk: AN BSSR Otd-nije obszczestw. nauk. [Аниченко, Владимир. (1969). Белорусско-украинские письменно-языковые связи: Автореферат дис. […] докт. наук. Мінск: АН БССР Отд-ние обществ. Наук].
Bachankou, Arciom (red.). (1994). Leksіkałohіja suczasnaj biełaruskaj lіtaraturnaj mowy. Mіnsk: Nawuka і technika. [Баханькоў, Арцём (рэд.). (1994). Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Мінск: Навука і тэхніка].
Biłodid, Iwan (red.). (1970–1980). Słownyk ukrajinśkoji mowy. T. 1–11. Kyiw: Naukowa dumka. [Білодід, Иван (рэд.). (1970–1980). Словник української мови. Т. 1–11. Киïв: Наукова думка].
Birżakowa, Jelena, Wojnowa, Lidija, Kutina, Lidija. (1972). Oczerki po istoriczeskoj leksikołogii russkogo jazyka ХVIII wieka. Jazykowyje kontakty i zaimstwowanija. Leningrad: Nauka. [Биржакова, Елена, Войнова, Лидия, Кутина, Лидия. (1972). Очерки по исторической лексикологии русского языка ХVIII века. Языковые контакты и заимствования. Ленинград: Наука].
Bułachau, Michaił. (1958). Razwіccio biełaruskaj litaraturnaj mowy u ХIХ–ХХ stst. wa uzajemaadnosinach z inszymi sławianskimi mowami. Minsk: Nawuka i technika. (AN BSSR. Biełaruski kamitet sławistau. IV Miżnar. zjezd sławistau. Dakłady). [Булахаў, Міхаіл. (1958). Развіццё беларускай літаратурнай мовы ў ХIХ–ХХ стст. ва ўзаемаадносінах з іншымі славянскімі мовамі. Мінск: Навука і тэхніка. (АН БССР. Беларускі камітэт славістаў. IV Міжнар. з’езд славістаў. Даклады)].
Cychun, Hienadź (adkazny za wypusk). (1975). Biełaruska-polskija izaleksy. (Materyjały dla abmierkawannia). Minsk: AN BSSR. Red.-wyd. sawiet. In-t mowaznaustwa. [Цыхун, Генадзь (адказны за выпуск). (1975). Беларуска-польскiя iзалексы. (Матэрыялы для абмеркавання). Мiнск: АН БССР. Рэд.-выд. савет. Ін-т мовазнаўства].
Dal, Władimir. (1978–1980). Tołkowyj słowar żiwogo wielikorusskogo jazyka. T. 1–4. Moskwa: Russkij jazyk (faksimilnoje pierieizd. po izd. 1880–1882 gg.). [Даль, Владимир. (1978– 1980). Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1–4. Москва: Русский язык. (факсимильное переизд. по изд. 1880–1882 гг.)].
Filin, Fiedot (red.). (1981). Leksika russkogo litieraturnogo jazyka XIX–naczała XX wieka. Moskwa: Nauka. [Филин, Федот (ред.). (1981). Лексика русского литературного языка ХIХ–начала ХХ века. Москва: Наука].
Hrinczenko, Boris (red.). (1907–1909). Słowar ukrainskoi mowy. T. 1–4. Kijew: Wydawnyctwo „Naukowa dumka”. [Гринченко, Борис. (ред.). (1907–1909). Словарь української мови. Т. 1–4. Кіевъ: Видавництво „Наукова думка”].
Karalewicz, Stanisława. (1997). Miesca i rola pałanizmau u „Chronicy Litouskaj i Żamojckaj”. U: Hanna Miezienka (red.). Biełaruska-ruska-polskaje supastaulalnaje mowaznaustwa i litaraturaznaustwa. Materyjały IV Miżnarodnaj nawukowaj kanfierencyi. Cz. 2 (s. 221–225). Wiciebsk: Wydawiectwa Wiciebskaha dziarżuniwiersiteta. [Каралевіч, Станіслава. (1997). Месца i роля паланiзмаў у „Хронiцы Лiтоўскай i Жамойцкай”. У: Ганна Мезенка (рэд.). Беларуска-руска-польскае супастаўляльнае мовазнаўства i лiтаратуразнаўства. Матэрыялы IV Мiжнароднай навуковай канферэнцыi. Ч. 2 (с. 221–225). Вiцебск: Выдавецтва Віцебскага дзяржуніверсітэта].
Kowalik, Iwan. (1975). Rasprostranienije słow na -tel w wostocznosławianskich jazykach. W: Fiedot Filin (red.). Aktualnyje problemy istoriczeskoj leksikołogii wostocznosławianskich jazykow: tez. dokł. i soobszcz. wsiesojuz. naucz. konf., nojab. 1975 g. (s. 166–167). Dniepropietrowsk: DGU. [Ковалик, Иван. (1975). Распространение слов на -тель в восточнославянских языках. В: Федот Филин (ред.). Актуальные проблемы исторической лексикологии восточнославянских языков: тез. докл. и сообщ. всесоюз. науч. конф., нояб. 1975 г. (с. 166–167). Днепропетровск: ДГУ].
Kramko, Iwan, Jurewicz, Alena, Janowicz, Alena. (1967). Ewalucyja mowy i biełaruskich drukawanych wydanniau nowaha pieryjadu. Wiesci AN BSSR. Ser. gramad. nawuk, 3, s. 41– 49. [Крамко, Іван, Юрэвіч Алена, Яновіч Алена. (1967). Эвалюцыя мовы беларускіх друкаваных выданняў новага перыяду. Весці АН БССР. Cер. грамад. навук, 3, с. 41–49].
Krapiwa, Kandrat (Atrachowicz, Kandrat) (red.). (1978–1984). Tłumaczalny słounik biełaruskaj mowy. T. 1–5. Minsk: BiełEn. [Крапівa, Кандрат (Атраховіч, Кандрат) (рэд.). 
(1978–1984). Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Т. 1–5. Мінск: БелЭн].
Krukouski, Mikalaj. (1958). Ruski leksiczny upłyu na suczasnuju biełaruskuju litaraturnuju mowu. Minsk: Wydawiectwa AN BSSR. [Крукоўскі, Мікалай. (1958). Рускі лексічны ўплыў на сучасную беларускую літаратурную мову. Мінск: Выдавецтва АН БССР].
Łamieko, Władimir. (1985). Russkije leksiczieskije zaimstwowanija w biełorusskoj litieraturie wtoroj połowiny ХІХ w. W: Regionalnyje osobiennosti wostocznosławianskich jazykow, litieratur, folkłora i mietody ich izuczienija: tez. dokł. i soobszcz. III resp. konf. Cz. 1 (s. 119– 121). Gomiel: GGU. [Ламеко, Владимир. (1985). Русские лексические заимствования в белорусской литературе второй половины ХІХ в. В: Региональные особенности восточнославянских языков, литератур, фольклора и методы их изучения: тез. докл. и сообщ. ІІІ респ. конф. Ч. 1 (с. 119–121). Гомель: ГГУ].
Michniewicz, Arnold, Hirucki, Anatol. (1990). Vaźmi majo słowa… Natatki ab leksicznym uzajemaupływie biełaruskaj i ruskaj mou u kantekscie uzajemadziejannia kultur. Minsk: Nawuka i technika. [Міхневіч, Арнольд, Гіруцкі, Анатоль. (1990). Вазьмі маё слова… Нататкі аб лексічным узаемаўплыве беларускай і рускай моў у кантэксце ўзаемадзеяння культур. Мінск: Навука і тэхніка].
Nasowicz, Iwan. (1983). Słounik biełaruskaj mowy. Minsk: Wydawiectwa BiełSE imia Pietrusia Brouki (faksimilnaje wyd. „Słowaria biełorusskago narieczija”. Sankt-Pietierburg, 1870). [Насовіч, Іван. (1983). Слоўнік беларускай мовы. Мінск: Выдавецтва БелСЭ імя Петруся Броўкі (факсімільнае выд. „Словаря бeлорусскаго нарeчія”. СанктПетербург, 1870)].
Rusaniwskij, Witalij. (1973). Słowjanśki miżmowni zwjazki i formuwannia funkcionalnych styliw ukraіnśkoj literaturnoi mowy XVI–XVII st.: dopowid na VII Miżnarodnomu zjizdi sławistiw (Warszawa, serpen 1973 r.). Kyiw: Naukowa dumka. [Русанівський, Віталій. (1973). Слов’янські міжмовні зв’язкі і формування функціональних стилів украïнськоï літературноï мови XVI–XVII ст.: доповідь на VІІ Міжнародному з’ïзді славістів (Варшава, серпень 1973 р.). Киïв: Наукова думка].
Szknaj, Galina. (1989). Biełorussko-russkije leksiko-siemanticzieskije sootwietstwija (imiena suszcziestwitielnyje). Awtoriefierat dis. [...] kand. fiłoł. nauk. Minsk: BGU. [Шкнай, Галина. (1989). Белорусско-русские лексико-семантические соответствия (имена существительные). Автореферат дис. [...] канд. филол. наук. Минск: БГУ].
Wajtowicz, Nina. (1954). Da pytannia ab dyjalektnaj asnowie biełaruskaj litaraturnaj mowy. Pracy Instytuta mowaznaustwa AN BSSR, 2, s. 155–181. [Вайтовіч, Ніна. (1954). Да пытання аб дыялектнай аснове беларускай літаратурнай мовы. Працы інстытута мовазнаўства АН БССР, 2, с. 155–181].
Żurauski, Arkadź. (1967). Historyja biełaruskaj litaraturnaj mowy. T. 1. Minsk: Nawuka i technika. [Жураўскі, Аркадзь. (1967). Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Т. 1. Мінск: Навука і тэхніка].
Data nadesłania artykułu: 03.05.2018