Nelė Kostinienė
Jak parlamentaryzm Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów jest przedstawiany we współczesnych podręcznikach do historii?
Streszczenie
Zgodnie z obowiązującą obecnie w Republice Litewskiej Podstawą programową kształcenia ogólnego, uczniowie rozpoczynają naukę historii Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów w klasie 5, poszerzają rozumienie historii w klasach 8–9, a ci, którzy po ukończeniu 10 klas wybierają kurs historii na poziomie rozszerzonym, zgłębiają ją w klasie 11. W artykule analizowano, w jaki sposób parlamentaryzm Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów został przedstawiony w podręcznikach do historii wydanych po nowelizacji Ogólnej podstawy programowej kształcenia podstawowego (2008) oraz Programu nauczania historii dla szkół średnich (2011).
Parlamentaryzm Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów jest w niniejszym artykule rozumiany jako oparta na prawie państwowym działalność polityczna obywateli państwa (w tym przypadku – szlachty i duchowieństwa), która w drugiej połowie XV w. – pierwszej połowie XVI w. wyrażała się poprzez Radę Panów, a od połowy XVI w. do końca XVIII w. – poprzez różne instytucje przedstawicielstwa stanowego (sejmy, sejmiki, konwokacje, Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego). Przeanalizowano komplety podręczników do historii czterech głównych wydawnictw przygotowujących materiały dydaktyczne – „Briedis”, „Baltos lankos”, „Šviesa” i „Ugda”: dwa przeznaczone dla klasy 5, trzy dla klasy 8, trzy dla klasy 9 i trzy dla klasy 11 (łącznie 11 kompletów podręczników).
Słowa kluczowe: podręcznik do historii; parlamentaryzm w Wielkim Księstwie Litewskim; parlamentaryzm w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, parlamentaryzm szlachecki.
Wprowadzenie
Po przeczytaniu zarzutu, że dla autorów wielu podręczników szkolnych to, co wykracza poza czasy Witolda, jest czarną dziurą, ponieważ rzekomo szlachta sama doprowadziła do zguby siebie i swoje państwo [fn: Twierdzenie R. Šmigelskytė-Stukienė. Seimo institucijos tradicija Lietuvos Didžiojoje kunigaikštystėje: formavimasis ir įtaka valstybės politikoje. „Parlamento studijos”. Nr 16 (2014), s. 36.], zrodził się pomysł, aby szczegółowiej przeanalizować podręczniki do historii wydane w ostatnim dziesięcioleciu i dowiedzieć się, jak przedstawiono w nich rozumienie postaw obywatelskich i form ich wyrazu w Wielkim Księstwie Litewskim i Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości kilkakrotnie zmieniano programy nauczania historii, eksperymentując z różnymi metodykami opracowywania podręczników. W bazie podręczników do przedmiotów ogólnokształcących i innych środków dydaktycznych znajduje się obecnie aż 13 podręczników przeznaczonych tylko dla klasy 7 [fn: Zob. http://vadoveliai.emokykla.lt.]. W rzeczywistości sytuacja wygląda jednak nieco inaczej, ponieważ podręcznik jest środkiem dydaktycznym, który wymaga stałej aktualizacji zarówno ze względu na zużycie fizyczne, jak i intelektualne. Znaczna część podręczników znajdujących się w bazie miała tylko jedno wydanie, po czym nie była wznawiana, a wydawnictwa zastąpiły je zaktualizowanymi kompletami dydaktycznymi pod innymi tytułami. Na pierwszy rzut oka segment podręczników do historii wydaje się w pełni zaspokojony, należy jednak zwrócić uwagę na zasadniczy fakt – w 2008 r. znowelizowano Ogólną podstawę programową kształcenia podstawowego [fn: Pagrindinio ugdymo bendrosios programos. Socialinis ugdymas: istorija. Dostęp w Internecie: http://portalas.emokykla.lt/bup/Documents/Pradinis%20ir%20pagrindinis%20ugdymas/Socialinis-ugdymas.pdf], a w 2011 r. – Program nauczania historii dla szkół średnich [fn: Vidurinio ugdymo bendrosios programos. Socialinis ugdymas: istorija. Dostęp w Internecie: http://www.upc.smm.lt/suzinokime/bp/2011/Socialinis_ugdymas_5_priedas.pdf].
Opierając się na tej granicy chronologicznej, określamy przedmiot badań niniejszego artykułu: podręczniki do historii i ich części składowe – zeszyty ćwiczeń oraz poradniki dla nauczycieli (książki nauczyciela), przygotowane zgodnie ze znowelizowaną w 2008 r. Ogólną podstawą programową kształcenia podstawowego oraz znowelizowanym w 2011 r. Programem nauczania historii dla szkół średnich, zrecenzowane przez ekspertów merytorycznych i włączone do bazy danych podręczników do przedmiotów ogólnokształcących i innych środków dydaktycznych. Podręczników wydanych przed tą datą nie będziemy analizować z zasadniczego powodu – nie mogą one w pełni odpowiadać programom określającym obecnie treść i strukturę metodyczną podręczników.
Celem artykułu jest analiza i przedstawienie wniosków, w jaki sposób parlamentaryzm Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów został przedstawiony w podręcznikach do historii wydanych po nowelizacji programów.
Aby osiągnąć ten cel, w pierwszej kolejności ustalono, ile i jakich wydawnictw podręczników zostało wydanych po nowelizacji programów oraz kim są autorzy (lub zespoły autorskie) tych podręczników. Drugim ważnym zadaniem było zdefiniowanie, co będziemy nazywać parlamentaryzmem Wielkiego Księstwa Litewskiego (dalej – WKL) i Rzeczypospolitej Obojga Narodów (dalej – RON), oraz wyodrębnienie, jakich aspektów przedstawienia parlamentaryzmu będziemy poszukiwać w materiałach dydaktycznych. Przy rozwiązywaniu tych zadań zastosowano metody wyszukiwania danych, analizy i syntezy tekstów, metodę statystyczną oraz analityczno-opisową.
Podręczniki i zespoły twórcze
W klasach początkowych (1–4) uczniowie zapoznają się ze zmianami w życiu ludzi na przestrzeni dziejów na lekcjach poznawania świata. W programach poznawania świata treści historyczne są dość nieokreślone [fn: W tym przypadku w pełni zgodzilibyśmy się z wnioskiem A. Žemgulienė, że „treści kształcenia początkowego na Litwie wymagają nowych wytycznych strategicznych, odpowiadających kierunkom współczesnej dydaktyki historii”, zob. Šiuolaikinės didaktikos kaita: istorijos mokymo pradiniame ugdyme didaktinės tendencijos. Ugdymo paradigmų iššūkiai didaktikoje. Vilnius, 2014, s. 249. Do wniosku badaczki należy jeszcze dodać, że konieczne jest także skonkretyzowanie i uszczegółowienie treści historycznych.]. Zgodnie z Ogólnymi podstawami programowymi z fragmentami historii WKL i RON uczniowie po raz pierwszy zapoznają się w klasie 5, pogłębiają i poszerzają wiedzę, kształtuje się u nich rozumienie rozwoju historycznego i orientacji w czasie historycznym oraz tworzy umiejętności badania i interpretacji historii w klasach 8–9, a ci, którzy po ukończeniu 10 klas wybierają kurs historii, te same tematy analizują, tylko już szerzej i bardziej szczegółowo, w klasie 11.
Podręczniki do historii przygotowują obecnie cztery główne wydawnictwa – „Briedis”, „Baltos lankos”, „Šviesa” i „Ugda”.
Dla klasy 5 po nowelizacji programów wydano i obecnie w szkołach używane są 2 komplety podręczników.
Zgodnie ze znowelizowanymi programami dla klas 8–9 obecnie wydane i używane w szkołach są 3 komplety podręczników.
Zgodnie ze znowelizowanymi programami dla klasy 11 obecnie wydane i używane w szkołach są 3 komplety podręczników.
Z przedstawionego wykazu podręczników i autorów jasno wynika, że oferta podręczników nie jest bogata. Dla klasy 5 szkoły mogą obecnie wybierać jeden z dwóch podręczników, dla klas 8–9 lub 11 – jeden z trzech. Wszystkie podręczniki, z wyjątkiem podręcznika wydawnictwa „Baltos lankos” dla klasy 11, są wynikiem pracy zespołowej autorów. Przy zbiorowym opracowywaniu podręczników autorzy często współpracują na dwa sposoby – wspólnie ustalają strategię struktury metodycznej, omawiają i zgodnie z ogólnymi programami nauczania tworzą matrycę treści, a następnie dzielą się rozdziałami lub tematami według obszarów zainteresowań (kompetencji). Innym sposobem współpracy jest tworzenie przez część autorów autorskich tekstów tematycznych, podczas gdy inni kształtują strukturę metodyczną. Możliwe są także inne warianty współpracy, co zależy od ustaleń zespołu roboczego i wydawnictw; najważniejszy jest osiągnięty rezultat. Przy ustalaniu autorstwa tekstów korzystniejszy jest pierwszy typ współpracy, ponieważ w takim przypadku w spisie treści podręcznika (zeszytu ćwiczeń) podawane są nazwiska autorów. Dokładnie autorstwo możemy wskazać w kompletach wydawnictwa „Baltos lankos” oraz w podręczniku wydawnictwa „Šviesa” dla klasy 5. W tym przypadku wiemy, że w podręcznikach wydanych przez wydawnictwo „Baltos lankos” teksty przedstawiające parlamentaryzm WKL i RON, dołączone do nich źródła oraz strategie działania kształtujące kompetencje przedmiotowe przygotowali historycy Deimantas Karvelis (klasy 8–9) i Mindaugas Tamošaitis (klasa 11). Możemy także ustalić, że w wydanym przez wydawnictwo „Šviesa” podręczniku dla klasy 5 epizodyczne przedstawienie WKL i RON przygotował nauczyciel historii Darius Petreikis. Biorąc to pod uwagę, analizując materiał przedstawiony w tych podręcznikach, będziemy wymieniać autorów, a przy badaniu podręczników innych wydawnictw będziemy używać pojęcia „zespół autorski”.
Pojęcie i przedstawienie parlamentaryzmu
Parlamentaryzm to możliwość udziału obywatela państwa w rozpatrywaniu spraw państwowych oraz możliwość reprezentowania swoich interesów. W różnych epokach historycznych definicja zarówno pojęcia obywatela, jak i parlamentaryzmu jest różna. W podręcznikach dla klasy 5 nie ma definicji pojęcia parlamentaryzmu WKL, co jest naturalne, ponieważ istota i sens tego pojęcia wykraczają poza zdolności poznawcze tej grupy wiekowej.
Czego o instytucjach parlamentarnych i kulturze politycznej WKL i RON dowiaduje się uczeń klasy 5?
W podręcznikach obu wydawnictw okresy genezy, umacniania się i upadku parlamentaryzmu szlacheckiego są przedstawione w trzech tematach. Rozumienie ucznia kształtuje się poprzez prezentację instytucji parlamentaryzmu; uczniowi w tym wieku trudno jest jeszcze pojmować i używać abstrakcyjnych pojęć logicznych, dlatego ilość nowych informacji jest wprowadzana z uwzględnieniem zdolności kognitywnych.
Po przeanalizowaniu podręczników dla klas 8–9, tylko w jednym z nich podano wyjaśnienie parlamentaryzmu WKL i RON. Dla jego wyrażenia sformułowano pojęcie „parlamentaryzm szlachecki”, definiowane jako „działalność polityczna szlachty litewskiej, która w drugiej połowie XV w. – pierwszej połowie XVI w. wyrażała się poprzez Radę Panów, a od połowy XVI w. do końca XVIII w. – poprzez różne instytucje przedstawicielstwa stanowego (sejmy, sejmiki, konwokacje, Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego itp.)” [fn: 38. Nenoriu gimti karaliumi. Karvelis, D., Kostinienė, N., Lukšys, S. Istorijos vadovėlis: 8 klasei. D. 2. Vilnius: Baltos lankos, 2009. (Serija „Raktas“), s. 74.]. W podręcznikach innych wydawnictw przedstawiane są poszczególne elementy wyrazu parlamentaryzmu, na przykład sejm, sejmiki i ustawy legalizujące parlamentaryzm i jego przejawy, tzn. parlamentaryzm szlachecki przedstawiany jest przez instytucje, a nie przez całościowy wyraz kultury politycznej. Przejawy polityczne są fragmentarycznie poruszane jedynie przy wyjaśnianiu prawa liberum veto. I w tym przypadku nasuwa się myśl, że należy zgodzić się z cytowaną na początku tego artykułu trafną uwagą historyczki – „szlachta sama doprowadziła do zguby siebie i swoje państwo”.
Na podstawie definicji podanej w podręczniku „Istorijos vadovėlis 8 klasei” wyróżniono dziesięć kluczowych aspektów, których wyjaśnienie ukazuje parlamentaryzm: Rada Panów, magnaci, I Statut, reformy sądowe i administracyjne WKL z lat 1564–1566, II Statut, III Statut, sejm, sejmiki, Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego, prawa szlacheckie, a wśród nich wyjaśnienie i ocena liberum veto.
W tabeli 6 przedstawiono informację, ile uwagi w trzech podręcznikach poświęcono na przedstawienie instytucji i dokumentów legalizujących parlamentaryzm. Jest oczywiste, że wszystkie wyróżnione dokumenty i instytucje przedstawia autor tekstu podręcznika wydawnictwa „Baltos lankos”, historyk Deimantas Karvelis. Nie jest to zaskakujące, gdyż autor postępuje zgodnie z podaną przez siebie definicją parlamentaryzmu, a ponadto spośród autorów innych podręczników D. Karvelis wyróżnia się wieloletnim doświadczeniem w badaniu historii WKL oraz wysoką kompetencją w rozumieniu przedstawianego obiektu. Parlamentaryzm jest szczegółowo ukazany poprzez prezentację instytucji, poszerzony o przejawy działalności politycznej, na przykład przedstawiając II Statut WKL, autor pisze: „Wraz z reformą sądownictwa Zygmunta Augusta dokonano nowej kodyfikacji prawa. I Statut Litewski szybko się zestarzał z powodu reform z połowy XVI w. i niewątpliwej nowej praktyki prawnej. II Statut Litewski Zygmunt August ogłosił w 1566 roku. II Statut Litewski był ważnym osiągnięciem szlachty – uznano większy wpływ szlachty na życie polityczne i gospodarcze kraju. Panowie utracili wyłączne prawa polityczne. Statut umocnił uformowanie się stanu szlacheckiego, posiadającego równe prawa i przywileje, i stał się podstawą prawną tzw. demokracji szlacheckiej” [fn: Karvelis, D., Kostinienė, N., Lukšys, S. Istorijos vadovėlis: 8 klasei. D. 2. Vilnius: Baltos lankos, 2009. (Serija „Raktas“), s. 66.]. Dla porównania – autorzy podręczników „Istorija 8” (wydawnictwo „Šviesa”) lub „Laikas 8” (wydawnictwo „Briedis”) wspominają o II Statucie Litewskim jedynie jako o fakcie, nie ujawniając jego istoty i wskazując tylko, że uzupełnił on I Statut, podobnie jak III Statut. W tekstach D. Karvelisa dość wyraźnie widać przejawy parlamentaryzmu oraz rozumienie postaw obywatelskich i kulturę polityczną poszczególnych osobistości, czego brakuje w tekstach autorów podręczników innych wydawnictw. Pojawia się jednak inne pytanie: czy informacja, którą podaje autor, i sposób, w jaki ją podaje (terminy, konstrukcja tekstu, dobór źródeł), są wystarczająco zrozumiałe dla ucznia klasy 8? Do kogo jest dostosowany tekst podręcznika (informacja) – do ucznia czy do nauczyciela? Zdaniem autorki niniejszego artykułu – do nauczyciela, jednak nie możemy tej opinii uzasadnić, ponieważ nie przeprowadzono bardziej szczegółowych badań, jakiej złożoności tekst przedstawiający temat historyczny może zrozumieć uczeń klasy 8 oraz jak konkretnie teksty, źródła i sformułowania pytań z tego podręcznika rozumieją korzystający z niego uczniowie.
Kolejne pytanie – jak głęboko uczeń klasy 8 powinien rozumieć rozwój parlamentaryzmu WKL i RON w XV–XVIII w.? Odpowiedź powinny przynieść ogólne programy nauczania.
Po dokładnej analizie zawartych w tekście programów wytycznych edukacyjnych, wiedzy obowiązkowej i przewidywanych do ukształtowania umiejętności, staje się oczywiste, że w programach nie ma bezpośredniej odpowiedzi, dlatego autorzy, przekazując uczniowi informacje, mają pełną swobodę interpretacji.
Po szczegółowej analizie tekstów autorskich, źródeł, ilustracji, sformułowań pytań wszystkich trzech podręczników można stwierdzić, że parlamentaryzm WKL i RON najpełniej został przedstawiony w podręcznikach wydawnictwa „Baltos lankos” dla klas 8 i 9, jednak widoczny jest także inny aspekt – używane przez autora pojęcia, formułowanie zdań, mnogość pojęć są bardziej ukierunkowane w stronę kształcenia średniego; dla ucznia klasy 8 informacji jest za dużo i jest ona zbyt skomplikowanie podana. W pozostałych dwóch podręcznikach informacji jest zbyt mało, a ponadto jest ona przedstawiona dość eklektycznie. Zdaniem autorki artykułu, uczeń zupełnie nie stworzy sobie ogólnego obrazu tego, jak przejawiała się demokracja szlachecka, a na podstawie przedstawionych faktów może nawet ukształtować sobie przekonanie, że parlamentaryzm wyrażał się jedynie poprzez prawo liberum veto, którego upowszechnienie doprowadziło do upadku państwa.
Należy zwrócić uwagę, że w podręcznikach dla wszystkich etapów edukacyjnych opowiada się o instytucjach legalizujących lub umacniających parlamentaryzm, ale same instytucje czy dokumenty nie są analizowane. Dlatego dla uczniów pojęcia, daty, definicje pozostaną jedynie narracją. Zupełnie inaczej ten aspekt jest przedstawiony na przykład w podręczniku angielskiego zespołu autorskiego „History First”. Uczniowie zaczynają analizę angielskiego parlamentaryzmu od znaczenia podpisania Magna Carta Libertatum, przechodzą do prezentacji głównych tez tego dokumentu, omawiają jego znaczenie, podkreślając, że dokument ten położył fundamenty pod angielski parlamentaryzm, inspirował do walki przeciwko samowoli królewskiej i szkodzeniu interesom narodu w 1640 r.; zachęcił kolonistów do przygotowania i ogłoszenia w 1776 r. Deklaracji Niepodległości; w czasach wiktoriańskich był podstawą do rozszerzania praw obywatelskich, a obecnie jest ważny, ponieważ nie pozwala na umocnienie się tyranii i ograniczanie przyrodzonych praw człowieka [fn: Fewster, S., Wilkinson, A., Wilkinson, S. History first: 1066–1500. Harlow: Pearson Longman, 2005, s. 62–63.].
Jaka jest sytuacja w podręcznikach dla klasy 11? Podręczniki trzech wydawnictw analizowano według tego samego schematu co podręczniki dla klas 8–9.
W przygotowanym przez Mindaugasa Tamošaitisa podręczniku wydawnictwa „Baltos lankos” dla klasy 11 aspekt parlamentaryzmu szlacheckiego nie został szerzej rozwinięty, być może celowo, ponieważ wystarczająco dużo uwagi poświęcono mu w podręcznikach dla klas 8–9. Uczniowie, zdobywszy fundamentalne rozumienie w klasie 8, w klasie 11 pogłębiają wiedzę i rozwijają umiejętności badawcze. Dlatego zdecydowano się nie powtarzać tego, co zostało przedstawione w podręcznikach dla klas 8–9. W podręczniku „Laikas” parlamentaryzm jest nieco szerzej ukazany poprzez prezentację instytucji, fragmentarycznie zapoznaje się z przejawami kultury politycznej, demokracją szlachecką, jednak akcentowane są aspekty negatywne, na przykład: „Najważniejszą instytucją organizacji państwowej szlachty, ich samorządu, były sejmiki powiatowe. Na sejmiku szlachta powiatu omawiała sprawy państwowe i lokalne sprawy szlacheckie, instruowała swoich przedstawicieli, posłów na sejm, co i jak mają mówić, za czym i jak głosować. Ci przywozili uchwały sejmowe, które wchodziły w życie po zatwierdzeniu przez sejmiki. Szlachta miała prawo nie zgadzać się z decyzjami sejmu i ich nie wykonywać. Ustawy przyjęte przez sejm, zwłaszcza dotyczące podatków, często były odrzucane” [fn: Kapleris, I., Mickevičius, K., Meištas, A., Laužikas, R., Žolynas, M. Laikas: istorijos vadovėlis 11 klasei. D. 2. Vilnius: Briedis, 2010, s. 248.]. To podkreślanie szkodliwości demokracji szlacheckiej autorzy kontynuują aż do rozbiorów państwa. RON jest nazywana „karczmą Europy”, akcentuje się anarchię i samowolę. Nie możemy twierdzić, że autorzy nie mają racji, zła było wiele, ale nie brakowało też pozytywnych faktów i postaci. Ponadto, aby uniknąć podobnych działań polityków w przyszłości, należałoby przedstawić więcej pytań wymagających głębszej analizy i oceny faktów, które zmuszałyby do poszukiwania przyczyn, dlaczego sytuacja stała się taka, jaka się stała, i co należy robić, aby tak się nie stało w przyszłości. Na etapie kształcenia średniego instytucje i dokumenty legalizujące parlamentaryzm najszerzej i najjaśniej przedstawione są w podręczniku wydanym przez wydawnictwo „Ugda”. Przygotowywało go dwóch autorów, tematy z XV–XVIII w. pisał historyk Domas Boguševičius. Jednak i w tym podręczniku parlamentaryzm jest przedstawiany poprzez prezentację instytucji i dokumentów, przypadków ukazujących przejawy kultury politycznej jest mniej niż w tekstach D. Karvelisa dla klasy 8.
Wnioski
• Zgodnie z ogólnymi programami nauczania, z fragmentami historii WKL i RON uczniowie po raz pierwszy zapoznają się w klasie 5, pogłębiają i poszerzają wiedzę oraz zdolności analityczne w klasach 8–9, a ci, którzy po ukończeniu 10 klas wybierają kurs historii, zgłębiają go na wyższym poziomie w klasie 11.
• Podręczniki do historii przygotowują obecnie cztery główne wydawnictwa – „Briedis”, „Baltos lankos”, „Šviesa” i „Ugda”. Zgodnie ze znowelizowanymi programami dla klasy 5 obecnie wydane i używane w szkołach są 2 komplety podręczników, dla klas 8–9 – 3 komplety, dla klasy 11 – 3 komplety. Łącznie – 11 podręczników i przygotowanych do nich zeszytów ćwiczeń.
• W obecnych podręcznikach dla klasy 5 okresy genezy, umacniania się i upadku parlamentaryzmu szlacheckiego są przedstawione w trzech tematach. Rozumienie ucznia kształtuje się poprzez prezentację instytucji parlamentaryzmu.
• Przyjmując, że parlamentaryzmem WKL i RON będziemy nazywać określoną w dokumentach prawnych WKL działalność polityczną obywateli WKL, która w drugiej połowie XV w. – pierwszej połowie XVI w. wyrażała się poprzez Radę Panów, a od połowy XVI w. do końca XVIII w. – poprzez różne instytucje przedstawicielstwa stanowego (sejmy, sejmiki, konwokacje, Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego itp.), należy stwierdzić, że wszystkie wymienione czynniki najpełniej i najdokładniej zostały ukazane w podręczniku wydawnictwa „Baltos lankos” dla klasy 8, autorem tekstów jest historyk D. Karvelis. Jednak pytanie, czy objętość, złożoność narracji tematycznej, dobór źródeł przedstawione przez autora odpowiadają granicom percepcji i zrozumienia danej grupy wiekowej, pozostaje otwarte.
• W większości tekstów podręcznikowych parlamentaryzm jest przedstawiany nie przez analizę kultury politycznej, lecz przez prezentację instytucji i dokumentów prawnych. Nie jest to dobre, ponieważ uczniowie nie mogą zrozumieć istoty i przejawów ogólnej kultury politycznej obywateli XVI–XVIII w., w tym przypadku – szlachty. Często akcentuje się prawo liberum veto i to, że doprowadziło ono do upadku państwa.
• Materiał przedstawiony w podręcznikach jest powierzchowny, niedostatecznie rozwinięty i zilustrowany przykładami, jak konkretnie szlachta litewska korzystała ze swoich praw parlamentarnych, i nie ma ani jednego przykładu, jaki pozytywny wpływ miało to na historię WKL.
• Twórcom podręczników do historii brakuje punktu odniesienia i określoności, ponieważ w ogólnych programach nauczania nie sprecyzowano, co uczniowie powinni wiedzieć, rozumieć i umieć wyjaśnić na temat parlamentaryzmu WKL i RON oraz jego przejawów. Dlatego w podręcznikach ten aspekt ma charakter interpretacyjny – zależy od koncepcji i kompetencji twórców materiałów dydaktycznych. W tym przypadku ważne jest, aby twórcy programów nauczania historii przemyśleli treść nauczania historii, a twórcy materiałów dydaktycznych – położyli większy nacisk na problemy okresu WKL i RON i pogłębili ich rozumienie, co jest szczególnie aktualne dla treści kursu rozszerzonego w klasie 11 (III klasa gimnazjum).