Aldona Prašmantaitė 
Ewangelicy augsburscy na Zaniemniu w XIX w.: zarys genezy sieci parafialnej
STRESZCZENIE. Artykuł, bazując na historiografii tematu i źródłach pierwotnych, analizuje algorytm tworzenia parafii ewangelicko-augsburski w XIX w. w regionie Zaniemnia. Przeprowadzone badanie daje podstawę do zakwestionowania twierdzenia historiografii o znaczącym wkładzie państwa pruskiego w tworzenie parafii ewangelicko-augsburskich na tych ziemiach. W okresie prowincji Prus Nowowschodnich w regionie Zaniemnia nie utworzono ani jednej nowej parafii ewangelicko-augsburskiej. Geneza sieci parafii ewangelicko-augsburskich w XIX w. w regionie Zaniemnia jednoznacznie wiąże się z okresem Królestwa Polskiego i prywatną inicjatywą litewskiej szlachty. Przeprowadzone badanie potwierdziło hipotezę roboczą o znaczeniu wspólnoty wiernych w tworzeniu nowych parafii. Parafia była tworzona dopiero po ustaleniu, że potencjalni parafianie będą w stanie samodzielnie finansowo przyczynić się do należytego funkcjonowania tej kościelnej struktury administracyjnej. Przypadki analizowane w artykule pozwalają stwierdzić znaczący wkład prywatnego mecenatu w tworzenie nowych parafii w okresie Królestwa Polskiego. Analiza okoliczności powstania wybranych parafii ewangelicko-augsburskich pozwala stwierdzić istnienie różnorodnych modeli ich tworzenia. Argumentowana odpowiedź na temat dominujących modeli tworzenia parafii ewangelicko-augsburskich w regionie Zaniemnia wymagałaby badań na szerszej próbie.
SŁOWA KLUCZOWE: region Zaniemnia, wspólnoty ewangelickie, ewangelicy augsburscy, sieć parafialna.
Wprowadzenie
W kontekście historii Kościołów ewangelickich na Litwie, region Zaniemnia [fn: Do końca XVIII w. dla określenia części Wielkiego Księstwa Litewskiego na lewym brzegu Niemna częściej używano nazwy „Sudowia”, „Kraj Sudowski”.] w XIX w. wyróżniał się pojawieniem się sieci parafii ewangelicko-augsburskich (dalej – EL) i większą liczbą wyznawców tego wyznania w porównaniu z reformowanymi. Sieć parafii Kościoła ewangelicko-reformowanego nie uformowała się w Zaniemniu, choć według danych z obecnego etapu badań, udokumentowana historia ewangelików reformowanych w tym regionie jest znacznie wcześniejsza niż luteranów. Wiadomo na przykład, że w Serejach w 1584 r. książę Mikołaj Radziwiłł zbudował dom modlitwy dla mieszkających tam wówczas ewangelików reformowanych. Przypadek Serej pozwala sądzić, że Kościół ewangelicko-reformowany w Zaniemniu już w XVII w. osiągnął pewien etap rozwoju struktur administracyjnych. Niemniej dalszy rozwój wydarzeń nie potwierdza tego twierdzenia. Oczywiste jest, że utworzenie parafii ewangelicko-reformowanej w Serejach nie stało się bodźcem do rozszerzania struktur administracyjnych Kościoła dla wyznawców tego wyznania. Fragmentaryczne dane źródłowe pozwalają sądzić, że parafie EL w regionie Zaniemnia powstały zasadniczo w tym samym czasie co ewangelicko-reformowane, jednak miejscowości, w których mogły działać w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, do dziś nie zostały należycie, z pomocą argumentów zidentyfikowane. W niektórych źródłach wspomina się, że parafie EL istniały w Wierzbołowie czy Wiżajnach [fn: Augustinas Janulaitis, Užnemunė po Prūsais 1795–1807. Istorinis ir teisės ir politikos tyrinėjimas (Kowno: Valstybės spaustuvė, 1928), s. 352; Grzegorz Błaszczyk, Żmudź w XVII i XVIII wieku. Zaludnienie i struktura społeczna (Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1985), s. 91.], ale pod koniec XVIII w. w wymienionych miejscowościach już ich nie było. Kiedy i w jakich okolicznościach zanikły – nie wiadomo. Rozwój wydarzeń pozwala stwierdzić, że tworzenie struktur administracyjnych Kościoła EL w regionie Zaniemnia zintensyfikowało się w XIX w. Dotychczasowe badania nad rozwojem sieci parafii EL w Zaniemniu wykazały, że sieć parafialna w regionie uformowała się do połowy XIX w. [fn: Woldemar Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce od połowy XVIII w. do I wojny światowej (Warszawa: Chrześcijańska Akademia Teologiczna, 1977); Aldona Prašmantaitė, „Užnemunės evangelikų parapijų tinklas XIX a.: pagrindinės raidos tendencijos”, w: Užnemunė: visuomenė ir dvasinio gyvenimo procesai, red. Skirmantė Smilingytė-Žeimienė (Wilno: Kultūros, filosofijos ir meno institutas, 2005), s. 98–107.]. Z perspektywy czasu oczywiste jest, że rozpoczęte w pierwszych dziesięcioleciach XIX w. tworzenie parafii EL było uwarunkowane zmianami mapy politycznej na przełomie XVIII i XIX w. Po okupacji terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów pod koniec XVIII w. przez Imperium Rosyjskie, Austrię i Prusy, na przypadłe tym ostatnim, dotychczas słabo zaludnione Zaniemnie, rozpoczęto masowe przesiedlenia ludności z centralnych i przygranicznych ziem Prus. Absolutna większość z nich wyznawała wiarę EL, dlatego region Zaniemnia w kontekście historii Kościoła jest informatywny do badania genezy sieci parafii EL.
Celem artykułu jest rekonstrukcja genezy sieci parafii Kościoła EL w regionie Zaniemnia na podstawie źródeł pierwotnych i literatury poświęconej temu tematowi. Analiza okoliczności tworzenia parafii w poszczególnych miejscowościach powinna pomóc w ustaleniu dominujących modeli tworzenia tych administracyjnych struktur Kościoła EL po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Do analizy celowo wybrano cztery miejscowości – Godlewo, Mariampol oraz Szaki i Giełgudyszki Dolne. Wybór częściowo podyktowany był bazą źródłową (zob. dalej). Formułowana jest hipoteza robocza, że w procesie tworzenia parafii EL w Zaniemniu w XIX w. główną rolę odegrała wspólnota wiernych danej miejscowości. Ramy czasowe badania obejmują okres od początku XIX w. do ostatnich lat piątej dekady. Stosowana jest metoda badawcza analizy historycznej.
Zarys historiografii i źródeł
Niektóre aspekty rozwoju parafii EL w Zaniemniu były już badane. Jednym z najbardziej interesujących dla badaczy pytań był fenomen inicjatywy tworzenia parafii. Istnieją dwie różne opinie. Augustinas Janulaitis, bazując na pracy Augusta Carla von Holsche [fn: Geographie und Statistik von West-Süd- und Neu-Ostpreußen: nebst einer kurzen Geschichte des Konigreichs Polen bis zu dessen Zertheilung: nebst einer Charte von West-, Süd- und Neuost-Preußen, bearbeitet und herausgegeben von A. C. von Holsche (Berlin: bei Friedrich Maurer, 1804).], już w latach dwudziestych XX w. pisał, że idea wzmacniania pozycji ewangelików w katolickim kraju zrodziła się przede wszystkim u urzędników przybyłych z Prus. To oni byli inicjatorami budowy nowych kościołów w miejscowościach, w których osiedlali się emigranci z Prus [fn: Janulaitis, Užnemunė po Prūsais, s. 352.]. Przeciwna opinia dotycząca inicjatywy tworzenia parafii dominuje w historiografii polskiej. Twierdzi się, że władze pruskie udzielały bardzo niewielkiego wsparcia powstającym parafiom. Ten fakt jest traktowany jako argument, na podstawie którego tworzenie nowych parafii przypisuje się miejscowej szlachcie. Utrzymuje się, że tworząc nowe osiedla, zapraszali rzemieślników, z których większość pochodziła z Prus [fn: Zob. np. Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce, s. 221–222.]. Do jednolitej opinii nie doszło, jednak przeprowadzone badania sugerują, że w tym konkretnym przypadku prawda leży pośrodku. Mając na uwadze, że EL Zaniemnia przez pewien czas (zob. dalej) podlegali władzom pruskim, nie ma podstaw do całkowitego odrzucenia ich wkładu w tworzenie parafii. Fragmentaryczne dane dotyczące powstania parafii EL w Zaniemniu w XIX w. i ich duchownych przedstawił Eduard Kneifel w wydanych w latach 60. i 70. XX w. dziełach, badając historię polskiego protestantyzmu, zwłaszcza ewangelików augsburskich [fn: Eduard Kneifel, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555–1939 (Vierkirchen Uber MUnchen: Hohenloher Druck und Verlagshaus Gerabronn-Crailsheim, 1971); Eduard Kneifel, Die Pastoren der Evangelisch-Augsburgishen Kirche in Polen. Ein biographisches Pfarrebuch mit einen Anhang (Niederbayem: Freimund-Druckerei in Neuendetellsau bei Ansbach, Bayern, 1967).]. Na sieć parafii EL w regionie Zaniemnia jako stosunkowo samodzielny obiekt analizy w pierwszych latach XXI w. zwrócił uwagę Witold Jemielity. Biorąc za punkt odniesienia świecki podział administracyjny regionu, rozwój parafii analizował w kontekście wschodnich ziem Królestwa Polskiego. Dzięki wprowadzeniu do obiegu naukowego danych zawartych w źródłach pierwotnych, dotyczących liczby parafian i jej dynamiki, praca W. Jemielitego pełni funkcje informatywnego encyklopedycznego przewodnika po parafiach ewangelickich tego regionu [fn: Witold Jemielity, „Ewangelicy we wschodnim rejonie Krolestwa Polskiego”, Prawo Kanoniczne: Kwartalnik Prawno-Historyczny. T. 46, nr 3–4 (2003), s. 111–170.]. Ponad dwadzieścia lat temu badania nad formowaniem się i rozwojem sieci parafii ewangelicko-augsburskich w Zaniemniu, zapoczątkowane przez Aldonę Prašmantaitė [fn: Aldona Prašmantaitė, „Die Evangelischen Kirchen Litauen 1795–1918”, w: Die reformatorischen Kirchen Litauens. Ein historischer Abriß, red. Arthur Hermann i Wilhelm Kahle (Erlangen: Martin-Luther-Verlag, 1998), s. 137–172; Aldona Prašmantaitė, „Parafia ewangelicko-augsburska w Szakach w XIX wieku”, w: Europa Wshodu i Zachodu (Poznań, 1998), s. 42–45; Aldona Prašmantaitė, „Lietuvos evangelikų Bažnyčių istorijos bruožai XIX a.”, w: Lietuvos evangelikų bažnyčios. Istorijos metmenys, red. Arthur Hermann (Wilno: Baltos lankos, 2003), s. 163–220; Aldona Prašmantaitė, „Užnemunės evangelikų parapijų tinklas XIX a.: pagrindinės raidos tendencijos”, w: Užnemunė: visuomenė ir dvasinio gyvenimo procesai, s. 98–107.], nie doczekały się, jak można było się spodziewać, kontynuacji. Historia Kościoła EL tego regionu nie została ujęta na poziomie monografii. Można postawić hipotezę, że jedną z przyczyn jest fragmentaryczność źródeł pierwotnych, niezbędnych do tego rodzaju badań.
Zbiór źródeł pierwotnych ważnych dla tego tematu jest przechowywany w Archiwum Głównym Akt Dawnych (dalej – AGAD) w Warszawie, w 190. zespole Centralnych Władz Wyznaniowych Królestwa Polskiego (dalej – CWW KP, zesp. 190). Informatywne dane dotyczące historii parafii Zaniemnia można znaleźć w zbiorze dokumentów Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie, znajdującym się w tymże zespole. Są to zarówno prośby o utworzenie parafii w tej czy innej miejscowości, skierowane do odpowiedzialnych instytucji, jak i listy członków pierwszych rad i parafian tworzonych parafii, dokumentacja rozpatrywania granic parafialnych itp. Jednakże dokumenty tego zbioru szczególnie ucierpiały podczas II wojny światowej [fn: Hanna Krajewska, „Akta kancelarii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Archiwum Głownym Akt Dawnych”, w: Archeion. T. LXXXVIII (Warszawa-Łódź, 1990), s. 87–99.], zatem współcześni badacze muszą pogodzić się z faktem, że praktycznie będą musieli pracować z zachowanymi do dziś fragmentami dokumentów, i przyznać, że bynajmniej nie wszystkie odpowiedzi na pytania postawione na początku badania lub powstałe w jego trakcie zostaną należycie udzielone, argumentując to danymi źródłowymi.
Zarys rozwoju podległości wyznaniowej
Po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów pod koniec XVIII w., z przypadłych Prusom litewskiego Zaniemnia i ziem polskich utworzono prowincję Prusy Nowowschodnie (1796 r.), podzieloną na departamenty białostocki i płocki. Mieszkańcy tych terenów, ewangelicy augsburscy, stali się podlegli konsystorzowi berlińskiemu [fn: Janulaitis, Užnemunė po Prūsais, s. 58–60, 352 i n.]. W 1807 r. po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, w jego skład weszło również Zaniemnie. Odpowiednio przekształcono nie tylko świecką, ale i wyznaniową administrację. Zarządzanie sprawami wspólnot ewangelickich przejął od konsystorza berlińskiego minister spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego. Do jego kompetencji należały kwestie administracji parafii, finansów i organizacji nauczania religijnego. Duchownych parafialnych również mianował minister spraw wewnętrznych. W pierwszych latach drugiej dekady zarówno ewangelikom augsburskim, jak i ewangelikom reformowanym zezwolono na utworzenie oddzielnych konsystorzów [fn: Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce, s. 224–244.]. Duchowni zostali zrównani z urzędnikami państwowymi, zatem ich wynagrodzenie było wypłacane ze skarbu państwa. Władza świecka praktycznie kontrolowała wszystkie dziedziny działalności wspólnot religijnych. Jednak najmniej wiadomo o historii rozwoju wspólnot luterańskich przed utworzeniem Królestwa Polskiego.
W 1815 r., po utworzeniu Królestwa Polskiego, Zaniemnie weszło w jego skład. Zgodnie z Konstytucją Królestwa, sprawy wyznaniowe zostały przekazane Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (KRWR i OP) [fn: W niniejszym artykule nazwy struktur administracji wyznań działających w okresie Królestwa Polskiego używane są w języku litewskim zgodnie z terminologią wprowadzoną do historiografii litewskiej przez historyka Algimantasa Katiliusa, który badał działalność Seminarium Duchownego w Sejnach w XIX w. Zob. Algimantas Katilius, Katalikų dvasininkų rengimas Seinų kunigų seminarijoje (XIX a. – XX a. pradžia) (Wilno: Lietuvos istorijos institutas, 2009), s. 27–33 i n.]. Konstytucja gwarantowała duchownym ewangelickim – zarówno reformowanym, jak i augsburskim – roczne wsparcie ze skarbu państwa [fn: Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce, s. 224–244.], zatem duchowieństwo ewangelickie było zasadniczo finansowo zależne od władzy świeckiej.
Należy zauważyć, że w przeciwieństwie do litewskiego synodu ewangelicko-reformowanego, który wytrwale dążył do zachowania samodzielności, polscy ewangelicy reformowani, nie zachowując ciągłości instytucji zarządu synodalnego, od początku XIX w. byli zainteresowani skoncentrowaniem władzy obu Kościołów – luterańskiego i reformowanego – w jednej instytucji, pełniącej rolę centrum koordynującego. Ostatecznie w 1828 r. utworzono Generalny Konsystorz Ewangelicki z dwoma sektorami – luterańskim i reformowanym. Konsystorzem kierowało dwóch zatwierdzanych przez władzę świecką na roczną kadencję przewodniczących, których kandydatury wybierała Rządowa Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego [fn: „Ustanowienie Jeneralnego Konsystorza Ewangelickiego na całe Królestwo Polskie 1828 r. dn. 14 / 26 lutego”, w: Dziennik Praw. T. 12 (Warszawa, 1828), s. 43–51.]. Z Kościoła ewangelicko-reformowanego przewodniczącym komisji w 1828 r. został zatwierdzony Karol Diehl, z ewangelików augsburskich – Bogumił Linde [fn: Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce, s. 221–222.]. To połączenie dwóch wyznań w historiografii jest oceniane jako unia administracyjna, którą byli zainteresowani ewangelicy reformowani, mając nadzieję wzmocnić swoją pozycję wobec znacznie liczniejszych wspólnot ewangelicko-augsburskich [fn: Ibid., s. 265.]. Pod koniec 1828 r. terytorium podległe Generalnemu Konsystorzowi Ewangelickiemu zostało podzielone na superintendentury kierowane przez superintendentów. Superintendentem płockim, któremu podlegali również ewangelicy Zaniemnia, został luterański pastor Jan Karol Hewelke [fn: Ibid., s. 251.]. W 1832 r. Rządowa Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego została połączona z Rządową Komisją Spraw Wewnętrznych (KRSW). Ta nowo utworzona instytucja – Rządowa Komisja Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego (KRSWD i OP) – była odpowiedzialna za zarządzanie sprawami religijnymi w Królestwie Polskim. W 1839 r., po wyeliminowaniu ze sfery kompetencji Rządowej Komisji Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego sfery oświaty, zmiany znalazły odzwierciedlenie również w nazwie komisji. Od tej pory sprawami wyznaniowymi zajmowała się Rządowa Komisja Spraw Wewnętrznych i Duchownych (KRSWiD). Najwyższe władze kościelne ewangelików augsburskich i ewangelików reformowanych – Generalny Konsystorz Ewangelicki – nie spełniły związanych z nim nadziei na zjednoczenie obu wyznań i zostały zniesione. Motywując to znaczeniem ujednolicenia zarządzania wspólnotami protestanckimi w Królestwie Polskim i Imperium Rosyjskim, dekretem cesarskim z 8 (20) lutego 1849 r. ponownie utworzono oddzielne konsystorze: ewangelicko-augsburski i ewangelicko-reformowany [fn: „Ukaz Jego Cesarsko-królewskiej mości, wydany w przedmiocie ustanowienia oddzielnych konsystorzów dla wyznań: Ewangelickiego i Reformowanego w Królestwie Polskim 1849 r. dn. 8/20 lutego”, w: Dziennik Praw. T. 42 (Warszawa, 1849), s. 3–5.]. Proces tworzenia większości parafii ewangelicko-augsburskich w regionie Zaniemnia zakończył się przed tą reformą.
Ważną rolę w zarządzaniu parafiami odgrywały rady, tzw. kolegia. W wybranym do analizy okresie w Królestwie Polskim, a więc i w Zaniemniu, miały one większe prawa niż analogiczne struktury po drugiej stronie Niemna, w parafiach EL, które w XIX w. działały na ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, anektowanych przez Imperium Rosyjskie. Rada wybierana przez parafian składała się z nie mniej niż 4 i nie więcej niż 12 członków. Ich kadencja trwała trzy lata. Rada parafialna często stanowiła pośrednie ogniwo między wspólnotą wiernych a konsystorzem. Przedkładała konsystorzowi do zatwierdzenia listę kandydatów, chcących zająć miejsce księdza parafii. W razie choroby lub dłuższego wyjazdu księdza obsługującego parafię, obowiązkiem rady było znalezienie zastępcy [fn: Ibid., s. 197–223.]. Historia Kościoła EL w regionie Zaniemnia pozwala stwierdzić, że działalność rad parafialnych w niektórych przypadkach była znacząca również w początkowym etapie rozwoju parafii (o czym będzie mowa dalej).
Ewangelicy augsburscy Zaniemnia przed utworzeniem parafii
Należy zauważyć, że w litewskim regionie Zaniemnia do rozbiorów państwa pod koniec XVIII w. ewangelicy augsburscy mieszkali najczęściej w pojedynczych rodzinach (nie licząc być może działających parafii w Wierzbołowie czy Wiżajnach), które nierzadko tworzyły małe, rozproszone po całym słabo zaludnionym regionie nieformalne wspólnoty wiernych. Na przykład w okolicach Szak ludność niemiecka wyznająca wiarę ewangelicko-augsburską istniała już w XVII w. Nieco więcej osiedliło się tu z Salzburga na początku lat trzydziestych XVIII w. [fn: „Ev.-luth. Kirchengemeinde in Schaken”, w: Bilder aus der Geschichte des evangelischen Deutschtums in Litauen t. 1 (b.m., 1964), s. 109–110.], jednak ich wspólnota nie była liczna. Podobna sytuacja panowała w innych miejscowościach Zaniemnia. Według danych z inwentarza starostwa preńskiego z 1782 r., zarządzanego od 1774 r. przez generała artylerii litewskiej Kazimierza Nestora Sapiehę, 7 rodzin niemieckich mieszkało w miasteczku Mariampol [fn: Prienų seniūnijos 1782 m. inventorius, kun. Jono Reitelaičio 1944–1945 m. darytas nuorašas iš Lietuvos valstybės istorijos archyvo rinkiniuose buvusio dokumento originalo SA 3985 ar 3986, Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyrius (VUB RS), f. 102, b. JR 281, l. 81–83v; inventoriaus vertimą į lietuvių kalbą, nenurodydamas į sąrašą įrašytų gyventojų šeimų narių vardų, pateikė A. Miškinis, zob. Algimantas Miškinis, Marijampolės miestas iki 1940. Istorija ir architektūra (Wilno: Mintis, 1995), s. 23–25.]. Prawdopodobnie wszyscy byli emigrantami, wyznającymi wiarę ewangelicko-augsburską. Liczba mieszkańców Mariampola wyznających wiarę ewangelicko-augsburską w latach 70.–80. XVIII w. była ewidentnie zbyt mała, aby powstała parafia jako jednostka administracyjna wspólnoty religijnej. Możliwe, że mieszkający w miasteczku Niemcy sporadycznie zbierali się na wspólne modlitwy. Pytanie, czy na takie spotkania modlitewne do Mariampola przyjeżdżał ksiądz, na obecnym etapie badań pozostaje bez odpowiedzi – nie znaleziono danych potwierdzających [fn: „Die deutsche evangelisch-lutherische Gemeinde in Mariampol”, w: Bilder aus der Geschichte des evangelischen Deutschums in Litauen. T. 1 (b.m., 1964), s. 81–86; Aldona Prašmantaitė, „Die Lutherische Gemeinde in Marijampolė im 19. Jhd.”, w: Annnaberger Annalen 28 (2020), s. 6–25.]. Jednakże fragmentaryczne wzmianki w późniejszych źródłach o powszechnym wśród ewangelików augsburskich Zaniemnia pod koniec XVIII w. – w pierwszych latach XIX w. zwyczaju zapraszania księdza z pruskich parafii przygranicznych lub samodzielnego udawania się do nich, nie powinny być ignorowane.
W pierwszych dziesięcioleciach XIX w., gdy na szczeblu państwowym zaczęto rozważać konieczność utworzenia parafii EL, okazało się, że wielu chciało zachować dawny porządek, tj. zbierać się na wspólną modlitwę w miarę potrzeby i zapraszać księdza z Prus lub sami podróżować do parafii przygranicznych [fn: Pismo komisji województwa augustowskiego do Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 18 sierpnia 1817 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1335, s. 16–18.]. Na początku lat dwudziestych XIX w. powstała sytuacja, w której na szczeblu państwowym zdano sobie sprawę i jasno stwierdzono, że taki porządek jest szkodliwy, ponieważ księdza przybywającego z Prus należało sowicie wynagradzać, a podróże osiedleńców z Prus do kościołów przygranicznych w celach modlitewnych mogły zaszkodzić państwu [fn: Ibid.]. Pomimo tych negatywnych czynników, w kręgach władzy panował pogląd, że nie należy spieszyć się z tworzeniem nowych parafii. Uważano, że lepiej poczekać na czas, gdy parafianie sami będą w stanie należycie przyczynić się do utrzymania parafii, a nie polegać na wsparciu ze skarbu państwa [fn: Pismo komisji województwa augustowskiego do Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 16 lutego 1821 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1060, s. 47–50.]. Zatem jedną z głównych przyczyn powolnego przebiegu procesu tworzenia parafii EL w regionie Zaniemnia było ubóstwo ludności wyznającej wiarę EL. Rozważając kwestię utworzenia parafii w Mariampolu, jako przyszli parafianie zapisało się 196 rodzin. Większość z nich mogła przyczynić się do utrzymania duchownego, kościoła i służby parafialnej kwotą 2 złotych polskich rocznie, a tylko kilka rodzin mieszkających w mieście było finansowo w stanie przeznaczyć po 4 złote polskie na potrzeby parafii [fn: Ibid.]. Podobna sytuacja panowała w całym regionie Zaniemnia, dlatego w pierwszych latach trzeciej dekady XIX w. urzędnicy instytucji państwowych odpowiedzialnych za zarządzanie sprawami religijnymi nadal tolerowali wcześniejszy porządek i nie sprzeciwiali się, aby w tych dawnych ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zwłaszcza w miejscowościach przygranicznych, posługi religijne ewangelikom augsburskim świadczyli duchowni przybywający z Prus [fn: Raport komisji województwa augustowskiego do Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 20 marca 1822 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1061, s. 122–125.]. Z drugiej strony, próby tworzenia parafii istniały już w pierwszych latach XIX w.
Początki tworzenia parafii
Według A. Janulaitisa, pruscy urzędnicy zainteresowali się budową kościołów EL dopiero wtedy, gdy ludność zaczęła masowo przesiedlać się na nowe tereny [fn: Augustinas Janulaitis, Užnemunė po Prūsais, s. 352.]. Według danych z obecnego etapu badań, aspiracje władz pruskich do tworzenia nowych parafii w Zaniemniu doskonale ilustruje przypadek Giełgudyszek Dolnych. Należy zauważyć, że dwór w Giełgudyszkach Dolnych na przełomie XVIII i XIX w. był jednym z najbogatszych w powiecie mariampolskim [fn: Ibid., s. 258.]. Tym dworem wraz z miastem Szaki od lat dwudziestych XVIII w. zarządzał wielki kanclerz Wielkiego Księstwa Litewskiego, kasztelan wileński Michał Fryderyk Czartoryski (1696–1775) [fn: Algimantas Miškinis, Šakiai 1599–1999 (Marijampolė: Ramona, 1999), s. 19.]. Po jego śmierci Giełgudyszki Dolne pozostał w rękach rodziny. Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów dwór od Czartoryskich nabył baron Teodor Keudell (niem. T. Keudell) [fn: Jonas Totoraitis, Sūduvos Suvalkijos istorija, cz. I (Kowno: Spindulio bendrovės spaustuvė, 1938). Drugie (fotograficzne) wydanie: Jonas Totoraitis, Sūduvos Suvalkijos istorija, cz. I, przedmowa: prof. Antanas Tylas (Marijampolė: Piko valanda, 2003), s. 641–642 (cytowane tu i dalej z wydania 2003); „Ev.-luth. Kirchengemeinde in Schaken”, w: Bilder aus der Geschichte des evangelischen Deutschtums in Litauen, t. 1, s. 109. A. Miškinis podaje, że T. Keudell nabył te dobra od Adama Czartoryskiego, zob. Miškinis, Šakiai 1599–1999, s. 28. Pisownia nazwiska „Keudell” jest różna. Na przykład W. Gastpary pisze „Kendell” (zob. Woldemar Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce, s. 263), Bronius Kviklys – „Keidelis” (zob. Bronius Kviklys, Lietuvos bažnyčios, Vilkaviškio vyskupija. T. 2 (Chicago: Amerikos lietuvių bibliotekos leidykla, 1982), s. 140), Antanas Miškinis – „Keudelis” (zob. Antanas Miškinis, Šakiai 1599–1999, s. 36 i n.). W pisanych w XIX w. źródłach polskojęzycznych dominuje pisownia „Keudell”.]. Bardzo możliwe, że T. Keudell przeniósł się do Zaniemnia z inicjatywy władz pruskich. Należąc do Kościoła EL, T. Keudell został w 1801 r. zobowiązany przez władze pruskie do utworzenia parafii EL [fn: Pismo Teodora Keudella do Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (KRWR i OP) z 25 lipca 1818 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1334, s. 5–10.]. Szybko okazało się, że ambicje T. Keudella dotyczące utworzenia parafii ewangelicko-augsburskiej na jego włościach zbiegały się z dążeniami władz pruskich. Z perspektywy czasu, kwestie uzgodnień z instytucjami pruskimi, odpowiedzialnymi za zarządzanie sprawami religijnymi, w tym konkretnym przypadku przebiegały sprawnie. T. Keudell zobowiązał się do zbudowania kościoła i innych budynków potrzebnych dla księdza i służby kościelnej w zarządzanych przez siebie Giełgudyszkach Dolnych a także do przeznaczenia 4 mórg ziemi na potrzeby księdza i służby kościelnej. Środki potrzebne na utrzymanie księdza (3000 złotych polskich rocznie) i dwóch służb kościelnych (odpowiednio po 260 i 120 złotych polskich rocznie) miały być zbierane od parafian. T. Keudell nie zamierzał się do tego zobowiązywać. Parafianie nie byli zamożni, dlatego brakującą kwotę spodziewano się uzyskać ze skarbu państwa. Fragmentaryczne dane źródłowe pozwalają sądzić, że w 1805 r. projekt utworzenia parafii EL w Giełgudyszkach Dolnych był już gotowy, jednak dalszy przebieg wydarzeń wskazuje, że nie został on wdrożony. Sam T. Keudell, oceniając z perspektywy czasu przygotowania do utworzenia parafii w pierwszych latach XIX w., skłaniał się do przekonania, że rozpoczęte zamieszki polityczne, wojna z Francją i ostatecznie zmiany przynależności państwowej, w wyniku których region Zaniemnia w 1807 r. stał się częścią Księstwa Warszawskiego, zadecydowały o tym, że wówczas parafia w Giełgudyszkach Dolnych nie została utworzona [fn: Pismo Teodora Keudella do Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 25 lipca 1818 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1334, s. 6–9.]. Do spraw utworzenia parafii T. Keudell powrócił dopiero po dobrych dziesięciu latach, za czasów Królestwa Polskiego. Nie można wykluczyć, że właściciela Giełgudyszek Dolnych i Szak w tamtym czasie w jakiś sposób zachęcił właściciel Godlewa i Fredy, wyznawca wiary katolickiej, Józef Godlewski [fn: Józef Godlewski, syn strażnika upickiego Franciszka Godlewskiego, uczestnik powstania kościuszkowskiego, po 1795 r. przeniósł się z rodzinnej Żmudzi do Zaniemnia i tu nabył ponad 2 tys. włók ziemi, zręcznie gospodarując zdołał się osiedlić na nabytych włościach i zyskać zaufanie społeczeństwa. Za czasów Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego reprezentował powiat mariampolski w najwyższych strukturach państwowych. Był mecenasem budowy kilku kościołów katolickich. Zob. Tadeusz Mencel, „Godlewski Józef”, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 8 (Wrocław-Kraków-Warszawa, 1959–1960), s. 177–179. Grzegorz Błaszczyk w opracowanym przez siebie herbarzu szlachty żmudzkiej pisze, że Józef Godlewski pochodził z mazowieckiej rodziny, która osiedliła się na Żmudzi (wśród szlachty żmudzkiej ta linia rodziny Godlewskich jest wymieniana w 6. dekadzie XVII w.). Zob. Grzegorz Błaszczyk, Herbarz szlachty żmudzkiej. T. 2 (Warszawa: Wydawnictwo DIG, 2015), s. 148–150.] dążący do utworzenia parafii EL na swoich włościach. Należy zwrócić uwagę, że swój zamiar J. Godlewski, w przeciwieństwie do T. Keudella, zaczął realizować od stworzenia bazy materialnej, tj. najpierw za własne środki zbudował kościół EL i domy dla księdza parafialnego. Można przypuszczać, że J. Godlewski podjął się budowy domu modlitwy dla ewangelików augsburskich w Godlewie na początku 2. dekady XIX w., uprzednio zadbawszy o zbudowanie tam kościoła katolickiego, który z jego inicjatywy i za jego środki powstał w Godlewie w 1809 r. [fn: Totoraitis, Sūduvos Suvalkijos istorija, cz. I, s. 408–409.] Potrzebę utworzenia domu modlitwy EL i parafii w Godlewie właściciel dóbr godlewskich tłumaczył liczebnością ewangelików augsburskich mieszkających na tych terenach. Procedurę legalizacji parafii EL w Godlewie J. Godlewski zainicjował w 1816 r., a więc już w czasach Królestwa Polskiego. Oprócz już zbudowanego kościoła oraz budynków mieszkalnych i gospodarczych, J. Godlewski zobowiązał się przeznaczyć dla księdza 3 włóki ziemi i co roku płacić 600 złotych polskich, przewidując, że do utrzymania księdza powinni przyczynić się również parafianie [fn: Pismo Józefa Godlewskiego do ministra oświaty z 4 listopada 1816 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1335, s. 3.]. Po rozpoczęciu rozważań na temat terytorium tworzonej parafii EL w Godlewie, T. Keudell w 1817 r. otrzymał od władz świeckich propozycję przyłączenia wspólnoty ewangelików augsburskich mieszkających na jego włościach do parafii tworzonej przez J. Godlewskiego. T. Keudell odrzucił ją z powodu zbyt dużej odległości do Godlewa, proponując powrót do projektu z 1805 r., który przewidywał utworzenie parafii na jego posiadłościach [fn: Pismo Teodora Keudella do Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 25 lipca 1818 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1334, s. 9.]. Niemniej, według posiadanych danych źródłowych, nie ma podstaw do twierdzenia, że T. Keudell w Giełgudyszkach Dolnych zbudował lub przynajmniej rozpoczął budowę kościoła i innych budynków niezbędnych do działalności parafii, jak to zobowiązał się w latach 1801–1805, uzgadniając sprawy utworzenia parafii z władzami pruskimi. Nie wiadomo, aby podjął się budowy również po tym, jak Zaniemnie stało się częścią Księstwa Warszawskiego (1807–1815). Jednak okazuje się, że T. Keudell nie zrezygnował z zamiaru. Latem 1818 r. zwrócił się do odpowiedzialnych instytucji w sprawie utworzenia parafii w Giełgudyszkach Dolnych i przedstawił projekt jej utworzenia [fn: Ibid., sygn. 1334, s. 5–10.]. Zwięźle przedstawiając próby utworzenia parafii w okresie Prus Nowowschodnich i zwracając uwagę, że wówczas przewidywano wkład państwa w koszty utrzymania parafii, T. Keudell proponował, aby to postanowienie pozostało w mocy [fn: Ibid.]. Rządowa Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zleciła komisji województwa augustowskiego zadbanie o ustalenie granic parafii i utworzenie rady parafialnej [fn: Pismo Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego do komisji województwa augustowskiego z 14 sierpnia 1818 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1334, k. 11–12.]. Czy to zostało wykonane – nie wiadomo. Według obecnych danych nie wiadomo, aby parafia EL w Giełgudyszkach Dolnych została utworzona. Jedną z głównych przyczyn tego, jak przypuszcza się, było wspomniane już ubóstwo wyznawców ewangelicyzmu augsburskiego [fn: Pismo komisji województwa augustowskiego do Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publiczenia Publicznego z 16 lutego 1821 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1060, s. 47–50.]. Twierdzenia występującego w niektórych źródłach o kościele zbudowanym przez Teodora Keudella w 1805 r. w dworku w Szakach [fn: Totoraitis, Sūduvos Suvalkijos istorija, cz. I, s. 646.] lub o kaplicy urządzonej w dworku [fn: Miškinis, Šakiai 1599–1999, s. 32.] na obecnym etapie badań nie da się potwierdzić posiadanych danych źródłowych.
Wysiłki J. Godlewskiego nie poszły jednak na marne, co należy przypisać przede wszystkim jego większemu zaangażowaniu i stworzeniu niezbędnej bazy materialnej do funkcjonowania parafii. W literaturze dominuje pogląd, że parafia EL w Godlewie została założona w 1818 r. [fn: Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce, s. 262.] – w tym roku rozważano granice parafii Godlewo, określono, jaka część wynagrodzenia dla duchownego obsługującego parafię i służby kościelnej ma być zebrana od parafian, ile powinno dołożyć państwo, jednak stały ksiądz obsługujący parafian nie został mianowany [fn: Protokół utworzenia parafii EL w Godlewie z 31 października 1818 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1335, s. 187–199.]. Komisja województwa augustowskiego uważała, że 3 włóki ziemi zapisane księdzu przez J. Godlewskiego to za mało, podobnie jak jego roczne wynagrodzenie dla proboszcza parafialnego – była to tylko część wymaganej sumy. Członkowie komisji wątpili, czy uda się zebrać brakujące środki od ubogich parafian, nie podobało im się także pragnienie J. Godlewskiego, by skorzystać z prawa kolatora przy mianowaniu proboszcza parafialnego [fn: Pismo komisji województwa augustowskiego do Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 20 listopada 1818 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1335, s. 58.]. Negocjacje między J. Godlewskim a Rządową Komisją Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, prowadzone za pośrednictwem urzędników województwa augustowskiego, trwały długo, ale właściciel Godlewa twardo trzymał się swojego stanowiska.
W pierwszych latach trzeciej dekady XIX w., gdy J. Godlewski zajmował się sprawami legalizacji tworzonej w Godlewie parafii EL, T. Keudell, prawdopodobnie czując się zobowiązany umową podpisaną w 1801 r. z proboszczem parafii katolickiej w Szakach [fn: Miškinis, Šakiai 1599–1999, s. 30–31. A. Miškinis pisze, że zgodnie z polityką władz pruskich wobec Kościoła katolickiego, której istotą była sekularyzacja ziem należących do Kościoła i wypłacanie odszkodowań pieniężnych w zamian za przejęte dobra, proboszcz z Szak podpisał z T. Keudell’em umowę o odpowiedniej treści. Zgodnie z nią T. Keudell zobowiązany był zadbać o budowę kościoła katolickiego w miejsce tymczasowego schronienia istniejącego od 1787 r. A. Miškinis wskazuje, że T. Keudell na budowę kościoła katolickiego wówczas dał jedynie drewno, a parafianie budowali go własnym kosztem (zob. op. cit., s. 31).], dbał o wyznawców katolicyzmu zamieszkujących jego posiadłości i przeznaczał środki na remont kościoła katolickiego w Szakach [fn: Totoraitis, Sūduvos Suvalkijos istorija, cz. I, s. 645.]. Nie wiadomo natomiast, aby T. Keudell równolegle zadbał o budowę domu modlitwy dla ewangelików augsburskich. Nie można wykluczyć, że jedną z przyczyn takiego zaniedbania spraw braci w wierze mógł być brak aktywnej miejscowej wspólnoty EL. Utworzenie parafii było nierozerwalnie związane z kosztami utrzymania posługującego księdza i innych służb kościelnych, nie wspominając o utrzymaniu budynku, dlatego mogło to decydować o niechęci samych mieszkańców do posiadania własnej parafii. Zobowiązania T. Keudella do utworzenia parafii EL na jego włościach kontynuował jego syn Gustaw Keudell. Na początku lat trzydziestych XIX w. G. Keudell zajął się utworzeniem parafii w Szakach. Zobowiązał się do zbudowania kościoła, domów mieszkalnych dla księdza i służby kościelnej, dlatego Konsystorz Generalny, po pewnej korekcie granic planowanego do utworzenia terytorium parafii, zatwierdził utworzenie. Rada parafii EL w Szakach została wybrana w 1839 r. [fn: Protokół wyborów rady parafii EL w Szakach z 20 września 1839 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1366.], a kościół uroczyście poświęcono latem 1843 r. [fn: Pismo superintendenta biskupstwa ewangelickiego w Płocku do Konsystorza Generalnego Ewangelickiego z 17 / 29 lipca 1843 r.; Opis ceremonii poświęcenia kościoła EL w Szakach z 27 czerwca 1843 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1366, s. 242.]. Rada parafialna w tym konkretnym przypadku nie odegrała znaczącej roli w procesie tworzenia parafii, raczej sama była wynikiem tego procesu.
Znaczenie czynnika wspólnotowego w tworzeniu parafii wyraźnie ilustruje przypadek Mariampola. Choć EL z Mariampola i okolic miasteczka nie mieli miejsca, gdzie wszyscy mogliby się zebrać, to kwestia budowy kościoła w pierwszych dziesięcioleciach wieku, jak się wydaje, w ogóle nie była rozważana. Budowa nowego domu modlitwy wymagała środków, których wspólnota nie była w stanie zebrać. Zatem EL z Mariampola, zmuszeni okolicznościami, zaczęli starać się o uzyskanie i wykorzystanie na cele domu modlitwy magazynu wojskowego, „pruskiego magazynu murowanego”, zbudowanego w 1804 lub 1805 r. na polecenie władz pruskich, który, jak przypuszczalnie, nie był używany zgodnie z przeznaczeniem od czasu utworzenia Księstwa Warszawskiego. Autor informacji o obchodach 120-lecia powstania wspomnianej parafii w 1939 r., podpisany pseudonimem „Marijampolietis”, przedstawiając wiadomości „z kroniki”, sugeruje, że magazyn został przekazany ewangelikom augsburskim na cele domu modlitwy już wtedy, gdy przestał być używany zgodnie z przeznaczeniem. Twierdzi się, że ewangelicy augsburscy płacili czynsz za korzystanie z magazynu [fn: Marijampolietis, „Marijampolė”, Lietuvos evangelikų kelias 21–22, 16 lipca 1939 r., s. 92.].
Według danych dostępnych na obecnym etapie badań można stwierdzić, że prośba wspólnoty o przekazanie jej budynku dawnego magazynu została spełniona dopiero na początku lat dwudziestych. Józef Zajączek, namiestnik Królestwa Polskiego, pismem z 15 maja 1821 r. do Rady Stanu nakazał przekazać magazyn znajdujący się w mieście Mariampol, administrowany wówczas przez Rządową Komisję Spraw Wewnętrznych i Policji, wspólnocie ewangelicko-augsburskiej na cele domu modlitwy [fn: Pismo namiestnika Królestwa Polskiego do Rady Stanu z 15 maja 1821 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1340, s. 5.]. Wspomniana w literaturze prośba wspólnoty ewangelicko-augsburskiej z 1819 r. do władz Królestwa Polskiego [fn: Marijampolietis, „Marijampolė”, s. 92.] o przekazanie budynku na dom modlitwy nie została dotychczas odnaleziona, jednak nawet jeśli taka prośba istniała, jej rozpatrywanie trwało długo. Wiadomo, że ewangelicy augsburscy z Mariampola w 1821 r. własnym kosztem remontowali przekazany przez władze budynek. Wydaje się, że jeszcze w tym samym roku zbudowano wieżę, której kopułę pokrył kowal Kristijonas Šetleris [fn: Ibid.]. W następnym roku kościół został poświęcony [fn: Ibid.; Miškinis, Marijampolės miestas iki 1940, s. 46.]. Na uroczystości przybyło dwóch księży z parafii pruskich (Szyrwinta i Malviškiai). Uczestniczyli także duszpasterze parafii ewangelicko-augsburskich w Godlewie i Chmielówce [fn: Marijampolietis, „Marijampolė”, s. 92.]. Zatem ewangelicy mariampolscy i okolicznych miejscowości wreszcie mieli kościół, w którym mogli się zbierać i, przypuszczalnie, zbierali się na wspólne modlitwy. Okoliczność, że budynek na spotkania modlitewne został dostarczony i urządzony z inicjatywy i środków wspólnoty, świadczy o tym, że była ona zorganizowana, zdolna do skupienia się na wspólnym celu. Niemniej jednak w przypadku Mariampola dom modlitwy nie stał się pretekstem do utworzenia parafii. Stały ksiądz również nie został mianowany, więc mieszkańcy Mariampola, jak wcześniej, zapraszali księży z innych parafii lub sami do nich podróżowali. Dostępne źródła pozwalają stwierdzić, że poszukiwanie księdza było troską wspólnoty.
Aptekarz z Mariampola, Karol Trapp, w imieniu ewangelików mariampolskich, pismem z 1825 r. zwrócił się do komisarza województwa augustowskiego delegowanego do powiatu mariampolskiego, z prośbą o uzyskanie zgody władz na udzielanie posług ewangelikom mariampolskim przez księdza ewangelickiego z Szyrwinty [fn: Širvinta (niem. Schirwindt, od 1947 r. ros. Kutuzovo) – miasto u zbiegu rzek Szyrwinty i Szeszupy, na lewym brzegu Szyrwinty. Parafia ewangelicko-augsburska została tu utworzona w połowie XVI w.], położonej w Prusach, 5 mil od Mariampola. K. Trapp pisał, że po tym, jak władze w Mariampolu przekazały budynek, dawny magazyn wojskowy, ewangeliccy mieszkańcy własnym kosztem go wyremontowali, przystosowali do potrzeb kościoła i spodziewali się, że przynajmniej raz na kwartał przyjedzie ksiądz, jednak tak się nie stało. Według K. Trappa, od prawie roku w kościele nie odbywają się nabożeństwa. Główną przyczyną jest brak księży. W guberni augustowskiej było ich tylko dwóch – ksiądz Fryderyk Wilhelm Grabowski, posługujący w Chmielówce, który mieszkał na wsi pod Suwałkami, 11 mil od Mariampola, oraz ksiądz August Borkenhagen, posługujący w bliższej parafii Godlewo, który, według K. Trappa, nie znał języka litewskiego. Znajomość języka litewskiego była niezbędna dla księdza posługującego ewangelikom mariampolskim, ponieważ większość ewangelickich mieszkańców nie znała żadnego innego języka [fn: Pismo Karola Trappa do komisarza województwa augustowskiego delegowanego do Mariampola z 24 kwietnia 1825 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1340, k. 28–30.]. Okoliczność, że to pismo K. Trapp podpisał w imieniu ewangelickich mieszkańców Mariampola, potwierdza, że parafii jeszcze nie było i w 1825 r.
W Szyrwincie od 1817 r. posługiwał Christian Wilhelm Trosien (ksiądz w Szyrwincie w latach 1817–1832) [fn: Friedwald Moeller, Altpreußisches evangelisches Pfarrerbuch von der Reformation bis zur Vertreibung im Jahre 1945, Bd. 1: Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen (Hamburg: Selbstverlag des Vereins fur Familienforschung in Ost- und Westpreußen e. V., 1968), s. 134.]. Uczestniczył on również w poświęceniu nowo wybudowanej wieży kościelnej w Mariampolu w 1822 r. [fn: Marijampolietis, „Marijampolė”, s. 92.]. Można jedynie spekulować, ile razy ksiądz z parafii Szyrwinta, położonej na granicy z Prusami, przybywał do ewangelików mariampolskich, ale jest jasne, że prośba K. Trappa nie została wówczas wysłuchana. Zatem ani w 1825 r., ani kilka lat później ewangelicy mariampolscy nie doczekali się stałego księdza.
Duchowieństwo parafialne
Jedną z istotnych strukturalnych części zapewniających należyte funkcjonowanie parafii jest instytut duchowieństwa parafialnego. Zdarzały się przypadki, gdy do obsługi parafii wyznaczano księdza z innej parafii. Na przykład, decyzją Konsystorza Generalnego, nowo utworzoną parafię w Szakach przez pewien czas obsługiwał ksiądz z parafii Godlewo [fn: Pismo Konsystorza Generalnego Ewangelickiego do Rządowej Komisji Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego (KRSWD i OP) z 25 grudnia 1842 r. / 13 stycznia 1843 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1366, s. 147.]. Niemniej dyskusyjne jest, czy parafia, bez stałego księdza ją obsługującego, może być uznana za działającą jednostkę administracji kościelnej. Przeprowadzona analiza pozwala stwierdzić, że we wszystkich przypadkach kwestia stałego duchownego pojawiała się już po utworzeniu parafii. Poszukiwania stałego duchownego obsługującego tę czy inną parafię najczęściej trwały wiele lat. Jedną z przyczyn tego były wymagania stawiane duchownemu, przede wszystkim kwalifikacyjne. Egzaminy uprawniające do ordynacji na duchownego zwykle dopuszczano tylko osoby posiadające wyższe wykształcenie teologiczne. Po zdaniu przez kandydata na księdza pierwszego egzaminu w konsystorzu (pro venia concionandi) otrzymywał on prawo do głoszenia kazań, jednak taki kandydat nie mógł jeszcze ubiegać się o miejsce proboszcza parafialnego. Do tego potrzebne było zdanie kolejnego egzaminu (pro ministerio). Nie było ustępstw co do wykształcenia. Dla kandydata na księdza parafii EL w Zaniemniu kolejnym wyzwaniem stawała się mieszana pod względem językowym struktura ludności. Wymagano, aby duchowny parafialny znał języki niemiecki, polski i litewski. Prawda, że obecnie dostępne dane pozwalają sądzić, że wymóg znajomości języków był dość formalny. Doskonale ilustruje to przypadek Mariampola. Po długich poszukiwaniach księdza, który mógłby na stałe służyć w parafii EL w Mariampolu, w końcu pojawił się kandydat sam szukający posługi kapłańskiej. W 1830 r. Karol Lange, nauczyciel dzieci dziedzica majątku Poniemuń, zwrócił się do konsystorza z prośbą o zezwolenie mu na zdawanie egzaminów i wyznaczenie parafii [fn: Zaświadczenie o zachowaniu księdza Lange z Mariampola (bez daty), AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1341, k. 734.]. Motywy takiej decyzji są niejasne.
K. Lange przeniósł się do Zaniemnia z Prus zaledwie dwa lata wcześniej, pod koniec 1828 r. Czy był on spokrewniony z rodziną Lange, słynącą od XVII w. w Małej Litwie z introligatorstwa i wydawnictw książkowych, pozostaje na razie bez odpowiedzi. Okoliczność, że konsystorz spełnił prośbę K. Langego i zezwolił na zdawanie egzaminów, sugeruje, że nauczyciel, który wyraził chęć poświęcenia życia służbie duchownej, posiadał wyższe wykształcenie teologiczne, jednak nie wiadomo, gdzie ukończył studia. Mając na uwadze, że K. Lange pochodził z Królestwa Prus, bardzo możliwe, że był on wychowankiem Uniwersytetu w Królewcu. Mieszkańcy Mariampola od wielu lat starali się o księdza posługującego wspólnocie, dlatego prawdopodobne jest, że K. Lange został skierowany właśnie do tej wspólnoty. Po zdaniu pierwszego egzaminu w konsystorzu, uprawniającego do głoszenia kazań, K. Lange przybył, aby przedstawić się ewangelikom augsburskim w Mariampolu. Wspólnota została poinformowana o kazaniach kandydata na ich księdza dwa tygodnie wcześniej, więc parafianie licznie zgromadzili się na nabożeństwach [fn: Zaświadczenie rady parafialnej o wyborach księdza z 5 września 1830 r., AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1340, s. 140–142.]. W niedzielę, 5 września 1830 r., przed południem wygłosił kazanie w języku niemieckim, po południu – w języku polskim. Wybory odbyły się tego samego dnia. Chociaż znajomość języka litewskiego, jak wspomniano, była jednym z niezbędnych warunków, które stawiali mieszkańcy Mariampola, intensywnie poszukujący księdza przez prawie dziesięć lat, tego dnia nie pojawiło się pytanie, czy K. Lange zna język litewski. Był on jedynym kandydatem, więc bardzo możliwe, że w przypadku odrzucenia jego kandydatury wspólnota pozostałaby bez duszpasterza przez wiele lat. Taka perspektywa przyszłości, oczywiście, nie satysfakcjonowała rady parafialnej. Jej decyzja była dla K. Langego korzystna – kandydatura została jednomyślnie zatwierdzona [fn: Ibid.]. Rok później, pod koniec października 1831 r., K. Lange zdał w konsystorzu drugi egzamin i został wyświęcony na księdza. W połowie listopada 1831 r. rozpoczął swoją posługę kapłańską w wspólnocie ewangelicko-augsburskiej w Mariampolu. Władze świeckie zatwierdziły K. Langego jako księdza ewangelicko-augsburskiego w połowie marca 1832 r. [fn: Zaświadczenie o zachowaniu księdza Lange z Mariampola, AGAD, zesp. 190, CWW KP, sygn. 1341, s. 735.]. Tak rozpoczęła się trwająca prawie dwadzieścia lat służba K. Langego w parafii EL w Mariampolu.
Spośród omawianych historii mianowania księży, najbardziej skomplikowana jest historia pierwszych lat posługi pierwszego proboszcza parafii Godlewo, wspomnianego już Augusta Borkenhagena. Podczas tworzenia parafii przewidziano, że roczne wynagrodzenie – 600 złotych polskich rocznie – będzie wypłacane księdzu ze skarbu państwa. Opis wprowadzenia księdza do posługi w parafii Godlewo, analogiczny do opisu wprowadzenia księdza K. Langego na urząd, nie zachował się. Z pisma rady parafii EL w Godlewie z 2 grudnia 1825 r. do namiestnika Królestwa Polskiego wynika, że J. Godlewski, zapraszając A. Borkenhagena do posługi kapłańskiej w sierpniu 1821 r., przedłożył wówczas odpowiednim władzom wszystkie dokumenty niezbędne do jego wprowadzenia na to stanowisko, jednak nie wiadomo, z jakich przyczyn nie został on wprowadzony [fn: Pismo rady parafii EL w Godlewie do namiestnika Królestwa Polskiego z 2 grudnia 1825 r., AGAD, f. 190 CWW KP, sygn. 1335, s. 110–117.]. Zdaniem członków rady parafialnej, Rządowa Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, mimo korespondencji w sprawie procedury wprowadzenia księdza do posługi, udawała, że nic nie wie [fn: Ibid., sygn. 1335, s. 115–116.]. Z tego powodu posługa księdza A. Borkenhagena była uważana za nielegalną, nie tylko ani razu nie wypłacono mu wynagrodzenia ze skarbu państwa, ale w końcu latem 1824 r. zamknięto również kościół. Rada parafialna nie widziała innego wyjścia, jak tylko zwrócić się do namiestnika Królestwa Polskiego. Odpowiedź najwyższych władz nie jest znana, jednak okoliczność, że A. Borkenhagen pozostał posługiwać parafianom Godlewa, pozwala przypuszczać, że była ona pozytywna. Prawdopodobne jest, że procedura wprowadzenia A. Borkenhagena na urząd księdza parafii EL w Godlewie została przeprowadzona nie wcześniej niż w 1826 r., zatem z perspektywy czasu A. Borkenhagen pełnił obowiązki księdza parafii EL w Godlewie nielegalnie przez prawie pięć lat. Z drugiej strony, oczywiste jest również, że zaniechanie procedury legalizacji posługi księdza parafialnego w przypadku Godlewa nie stało się pretekstem do kwestionowania legalności posług świadczonych parafianom przez tego księdza.
Wśród wybranych do analizy parafii EL w Zaniemniu, przypadek parafii w Szakach jest wyjątkowy. Sprawy mianowania stałego księdza układały się tutaj niezwykle sprawnie: parafianie wybrali księdza latem 1843 r., tego samego dnia, w którym poświęcono kościół parafialny. Został nim Ferdinand August Woronowicz, pełniący wówczas funkcję pomocnika superintendenta płockiego [fn: Pismo superintendenta biskupstwa ewangelickiego w Płocku do Konsystorza Generalnego Ewangelickiego z 17 / 29 lipca 1843 r., AGAD, f. 190 CWW KP, sygn. 1366, s. 242.]. Urodzony w 1809 r. w rodzinie Stanisława Woronowicza, ekonoma majątku barona T. Keudella, pierwsze lata dzieciństwa spędził w Szakach, zanim jego rodzice przenieśli się do Prus w 1811 r. Po ukończeniu studiów teologicznych na Uniwersytecie w Królewcu i zdaniu niezbędnych egzaminów na księdza w latach 1835–1836, F. A. Woronowicz przez kilka lat pracował jako prywatny nauczyciel, pełnił służbę nauczyciela i kantora w Wilhelmsburgu (po 1937 r. – część Hamburga). Pracując tam, latem 1842 r. otrzymał zaproszenie od barona Gustava Keudella do przybycia do Szak. F. A. Woronowicz wówczas wygłosił kazanie dla parafian nowo utworzonej parafii w języku niemieckim i litewskim podczas nabożeństw. Decyzję o przyjęciu zaproszenia i kandydowaniu na księdza parafii w Szakach podjął jeszcze podczas pobytu w rodzinnych stronach [fn: Opis życia Ferdinanda Augusta Woronowicza z 17 / 29 lipca 1843 r., AGAD, f. 190 CWW KP, sygn. 1366, s. 17–19.]. Trwająca ponad trzy dekady posługa F. A. Woronowicza (zmarł w 1877 r. [fn: Pismo Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie do Departamentu Spraw Duchownych Obcojęzycznych z 5 marca 1877 r., AGAD, f. 190 CWW KP, sygn. 1367, s. 234.]) w kościele EL w Szakach pozwala stwierdzić, że inicjatywa fundatora parafii Gustava Keudella w sprawie kandydata na księdza parafii całkowicie się sprawdziła.
Wnioski
Analiza historii powstania parafii EL ujawniła różnorodność modeli tworzenia i ukazuje rolę mecenatu w procesie zakładania nowych parafii. Spośród trzech analizowanych parafii, dwie (parafie w Godlewie i Szakach) zostały utworzone dzięki prywatnej inicjatywie, z wykorzystaniem środków prywatnych. Paradoksalnie, wysiłki szlachcica wyznającego katolicyzm w celu utworzenia parafii EL były znacznie bardziej skuteczne (przypadek Godlewa) niż rodziny wyznającej luteranizm (przypadki Giełgudyszek Dolnych i Szak). Przeprowadzone badanie potwierdza hipotezę o znaczeniu wspólnoty wiernych w tworzeniu nowych parafii. Parafia była tworzona dopiero po ustaleniu, że potencjalni parafianie będą w stanie konsekwentnie, własnym kosztem przyczynić się do należytego funkcjonowania nowej kościelnej struktury administracyjnej. Analizowany przypadek genezy parafii EL w Mariampolu potwierdza znaczenie aktywności lokalnej wspólnoty EL w procesie tworzenia parafii. Niezbędnym warunkiem utworzenia parafii w analizowanym okresie była zdolność parafian do finansowego udziału w kosztach utrzymania parafii. Argumentowana odpowiedź na temat dominujących modeli tworzenia parafii EL w regionie Zaniemnia wymagałaby badań na szerszej próbie.
Badanie daje podstawę do zakwestionowania twierdzenia historiografii o znaczącym wkładzie państwa pruskiego na przełomie XVIII i XIX w. w tworzenie parafii EL w regionie Zaniemnia. W okresie prowincji Prus Nowowschodnich w regionie Zaniemnia nie utworzono ani jednej nowej parafii EL. Geneza sieci parafii EL w XIX w. jednoznacznie wiąże się z okresem Królestwa Polskiego i prywatną inicjatywą litewskiej szlachty. Przypadek regionu Zaniemnia pozwala sądzić, że władze Królestwa Polskiego nie były zainteresowane maksymalnym wspieraniem rozwoju sieci parafii EL.
Źródła i literatura
1. Błaszczyk, Grzegorz. Żmudź w XVII i XVIII wieku. Zaludnienie i struktura społeczna. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1985.
2. Błaszczyk, Grzegorz. Herbarz szlachty żmudzkiej. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo DIG, 2015.
3. Janulaitis, Augustinas. Užnemunė po Prūsais 1795–1807. Istorinis ir teisės ir politikos tyrinėjimas. Kaunas: Valstybės spaustuvė, 1928.
4. „Die deutsche evangelisch-lutherische Gemeinde in Mariampol“. In Bilder aus der Geschichte des evangelischen Deutschums in Litauen. Vol. 1, 81–86. S. l., 1964.
5. „Ev.-luth. Kirchengemeinde in Schaken“. In Bilder aus der Geschichte des evangelischen Deutschtums in Litauen. Vol. 1, 109–110. S. l., 1964.
6. Gastpary, Woldemar. Historia protestantyzmu w Polsce od połowy XVIII w. do I wojny światowej. Warszawa: Chrześcijańska Akademia Teologiczna, 1977.
7. Holsche, August Carl. Geographie und Statistik von West-Süd- und Neu-Ostpreußen: nebst einer kurzen Geschichte des Konigreichs Polen bis zu dessen Zertheilung: nebst einer Charte von West-, Süd- und Neuost-Preußen. Bearbeitet und herausgegeben von A. C. von Holsche. Berlin: bei Friedrich Maurer, 1804.
8. Jemielity, Witold. „Ewangelicy we wschodnim rejonie Krolestwa Polskiego“. Prawo Kanoniczne: Kwartalnik Prawno-Historyczny. T. 46, Nr. 3–4 (2003): 111–170.
9. Katilius, Algimantas. Katalikų dvasininkų rengimas Seinų kunigų seminarijoje (XIX a. – XX a. pradžia). Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2009.
10. Kneifel, Eduard. Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555–1939. Vierkirchen Uber MUnchen: Hohenloher Druck und Verlagshaus Gerabronn-Crailsheim, 1971.
11. Kneifel, Eduard. Die Pastoren der Evangelisch-Augsburgishen Kirche in Polen. Ein biographisches Pfarrebuch mit einen Anhang. Niederbayern: Freimund-Druckerei in Neuendetellsau bei Ansbach, Bayern, 1967.
12. Krajewska, Hanna. Akta kancelarii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Archiwum Głownym Akt Dawnych. In Archeion. T. LXXXVIII, 87–99. Warszawa-Łodź, 1990.
13. Kviklys, Bronius. „Vilkaviškio vyskupija“. In Lietuvos bažnyčios. T. 2. Chicago: Amerikos lietuvių bibliotekos leidykla, 1982.
14. Marijampolietis. „Marijampolė“. Lietuvos evangelikų kelias 21–22. 1939 m. liepos 16 d.
15. Mencel, Tadeusz. „Godlewski Jozef “. In Polski Słownik Biograficzny. T. 8, 177–179. Wrocław-Krakow-Warszawa, 1959–1960.
16. Miškinis, Algimantas. Marijampolės miestas iki 1940. Istorija ir architektūra. Vilnius: Mintis, 1995.
17. Miškinis, Algimantas. Šakiai 1599–1999. Marijampolė: Ramona, 1999.
18. Moeller, Friedwald. Altpreußisches evangelisches Pfarrerbuch von der Reformation bis zur Vertreibung im Jahre 1945. Bd. 1: Die Kirchspiele und ihre Stellenbesetzungen. Hamburg: Selbstverlag des Vereins fur Familienforschung in Ost- und Westpreußen e. V., 1968.
19. Prašmantaitė, Aldona. „Die Evangelischen Kirchen Litauen 1795–1918. In Die reformatorischen Kirchen Litauens. Ein historischer Abriß, 137–172. Herausgegeben von Arthur Hermann und Wilhelm Kahle. Erlangen: Martin-Luther-Verlag, 1998.
20. Prašmantaitė, Aldona. „Parafia ewangelicko-augsburska w Szakach w XIX wieku“. In Europa Wshodu i Zachodu, 42–45. Poznań, 1998.
21. Prašmantaitė, Aldona. „Lietuvos evangelikų Bažnyčių istorijos bruožai XIX a.“ In Lietuvos evangelikų bažnyčios. Istorijos metmenys. Sud. Arthur Hermann, 163–220. Vilnius: Baltos lankos, 2003.
22. Prašmantaitė, Aldona. „Užnemunės evangelikų parapijų tinklas XIX a.: pagrindinės raidos tendencijos“. In Užnemunė: visuomenė ir dvasinio gyvenimo procesai. Sud. Skirmantė Smilingytė-Žeimienė, 98–107. Vilnius: Kultūros, filosofijos ir meno institutas, 2005.
23. Prašmantaitė, Aldona. „Die Lutherische Gemeinde in Marijampolė im 19. Jhd.“ Annnaberger Annalen 28 (2020): 6–25.
24. Totoraitis, Jonas. Sūduvos Suvalkijos istorija. I d. Kaunas: Spindulio bendrovės spaustuvė, 1938. Antras (fotografuotinis) leidimas su prof. Antano Tylos pratarme. Marijampolė: Piko valanda, 2003.
25. „Ukaz Jego Cesarsko-krolewskiej mości, wydany w przedmiocie ustanowienia oddzielnych konsystorzow dla wyznań: Ewangelickiego i Reformowanego w Krolestwie Polskim 1849 r. dn. 8/20 lutego“. In Dziennik Praw. T. 42, 3–5. Warszawa, 1849.
26. „Ustanowienie Jeneralnego Konsystorza Ewangelickiego na całe Krolestwo Polskie 1828 r. dn. 14 / 26 lutego“. In Dziennik Praw. T. 12, 43–51. Warszawa, 1828.
27. Archiwum Głowne Akt Dawnych, Zespoł 190, Centralne Władze Wyznaniowe Krolestwa Polskiego.