Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy
W 2001 r. na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO zostały wpisane kolejne polskie obiekty: dwa protestanckie kościoły w Jaworze i Świdnicy, nazywane Kościołami Pokoju.
Nazwa ta nawiązuje do wydarzenia historycznego, które przyczyniło się, między innymi, do budowy owych kościołów. Takim wydarzeniem było zawarcie w 1648 r. traktatu westfalskiego, kończącego wojnę trzydziestoletnią (lata 1618-1648). Wojna toczyła się w Europie. Celem jej było osłabienie potęgi Habsburgów. Mimo iż Habsburgowie tę wojnę przegrali, Dolny Śląsk znalazł się w granicach katolickiego Cesarstwa Austriackiego. Miejscowej, w większości protestanckiej ludności, odebrano wszystkie stare kościoły.
Pozwolono wybudować tylko trzy nowe: w Jaworze, Świdnicy i Głogowie. Kościoły te miały być zbudowane poza granicami miasta (ale na odległość strzału armatniego z murów miasta), na koszt ludności protestanckiej, a przy nich nie mogły powstawać szkoły parafialne. Swoim wyglądem nie mogły przypominać świątyni, nie mogły mieć dzwonów i wież, a ich budowa miała być ukończona w ciągu jednego roku. Do budowy można było używać tylko nietrwałych materiałów: drewna, słomy i gliny. Wskutek tego kościół w Głogowie, niestety, w XVIII w. został zniszczony przez pożar. Wieże, dzwonnice, a także szkoły parafialne przy kościołach protestanckich zostały zbudowane dopiero w latach 1707-1708, na mocy postanowień Traktatu Altransztackiego.
Nie było natomiast ograniczeń w ozdabianiu wnętrz kościołów, a projekty wrocławskiego architekta Albrechta von Sabischa, zdumiewają barokowym przepychem. W celu powiększenia pojemności świątyń w każdej z nich zbudowane zostały 4 kondygnacje empor (drewnianych łóż) dla protestanckiej szlachty oraz poszczególnych cechów rzemieślniczych. Wnętrza obu kościołów są w całości (nawet stropy), pokryte polichromiami o wzorach roślinnych i malowidłami, na których przedstawiono sceny biblijne, herby, pejzaże.
Kościół pod wezwaniem Ducha Świętego w Jaworze, został zbudowany w latach 1654-1655 w formie trójnawowej bazyliki. Jest to budynek szachulcowy (inaczej – mur pruski). Ściany wykonano z drewnianych belek, ułożonych poziomo, pionowo i skośnie, a przestrzeń między nimi wypełniono gliną. Dach kościoła pokryto gontem (w XVI w. na Dolnym Śląsku tak były budowane stodoły). W XVIII w. kościół został rozbudowany. Obecna powierzchnia kościoła w Jaworze wynosi 1180 m2. Może tam się zmieścić około 6000 osób. Na uwagę zasługuje barokowe wyposażenie wnętrza, takie jak: ambona, ołtarz i chrzcielnica. Centralne miejsce ołtarza zajmuje obraz „Jezus w Getsemane”, podarowany kościołowi w 1855 r., na dwusetną rocznicę jego istnienia. W latach 2001-2005 odrestaurowano zabytkowe organy.
Do 1972 r. przy kościele znajdował się cmentarz. Po jego likwidacji, na tym terenie, został założony park, a część renesansowych i barokowych nagrobków z epitafiami, została wmurowana w ściany świątyni. W pobliżu kościoła znajduje się także barokowy budynek o konstrukcji szachulcowej, w którym obecnie mieszka pastor.
Od 1995 r. w Kościele Pokoju w Jaworze, corocznie organizowany jest międzynarodowy festiwal muzyki kameralnej - Jaworskie Koncerty Pokoju. Organizatorem tej imprezy jest Muzeum Regionalne w Jaworze. Koncerty festiwalowe odbywają się od maja do września, a występują na nich muzycy z Polski, Niemiec i Czech.
Kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej w Świdnicy, został wzniesiony w latach 1656-1657 na planie krzyża greckiego. Później budynek został otoczony przybudówkami, w których mieściły się loże rodzinne. Kościół w Świdnicy zajmuje 1090 m2 i może pomieścić 7500 osób. Podobnie jak i świątynia w Jaworze, Kościół Pokoju w Świdnicy jest budynkiem szachulcowym. Jego budowa była również ograniczona wieloma warunkami. Dzwonnicę i szkołę parafialną przy kościele zbudowano dopiero w XVIII w.
Najcenniejszymi elementami wyposażenia wewnętrznego kościoła w Świdnicy jest bogato zdobiony ołtarz i ambona. Naprzeciwko ambony znajduje się honorowa loża rodziny Hochenbergów, właścicieli zamku Książ i dobroczyńców kościoła. Architektoniczną osobliwością tego sakralnego zabytku, są dodatkowe organy nad ołtarzem.
Słyną one z wysokiej jakości dźwięku. Od 2000 r. w Kościele Pokoju w Świdnicy, organizowany jest „Międzynarodowy Festiwal Bachowski”. Program festiwalu, co roku, zawiera jakieś niespodzianki. Na przykład w 2008 r. została wystawiona opera „Wesele Figara”, a w 2009 r. były zorganizowane nabożeństwa kantatowe. Latem w kościele odbywają się także kwadranse organowe (krótkie koncerty muzyki organowej) i koncerty Międzynarodowego Festiwalu Wratislawia Cantans. Nieopodal kościoła, na Placu Pokoju, prowadzone są letnie warsztaty malarzy, rzeźbiarzy, aktorów, epigrafistów i historyków sztuki.
Księgozbiór w przykościelnej bibliotece i archiwum, gromadzony od XVII wieku, liczy blisko 12000 woluminów, wśród których jest dużo starodruków i rękopisów. Perełką zbiorów jest kolekcja Biblii. Zgromadzono aż 200 sztuk różnych wydań Pisma Świętego. Efekty prac konserwatorskich nad biblioteczno-archiwalnymi zbiorami Kościoła Pokoju w Świdnicy prezentowane są w bibliotece wirtualnej.
Obecnie Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy są największymi w Europie działającymi drewnianymi kościołami szachulcowymi. Ze względu na swoją historię, świątynie te stały się symbolami pokoju i pojednania. W Kościele Pokoju w Świdnicy w 1989 r. premier Polski Tadeusz Mazowiecki i kanclerz Niemiec Helmut Kohl modlili się wspólnie o pokój i pojednanie dla Polski, Niemiec, Europy i świata.
Natalija Katrencikova