Vytautas Batvinskas
Grodziska (Jaćwieży) Sudowii
Na Litwie znaleziono ponad 1000 grodzisk. O nagromadzeniu kopców w poszczególnych miejscach zadecydował także pagórkowaty teren wschodniej Litwy i Żmudzi, powstały w wyniku topnienia lodowca. Kopce stały się szczególnie powszechne w epoce żelaza. Tylko około jedna dziesiąta z nich została przebadana na terytorium Litwy. Kopce bałtyckie występują licznie w obwodzie królewieckim, Polsce, Białorusi, Ukrainie i na Łotwie. Aby wzgórze zostało uznane za grodzisko, stosuje się pewne kryteria: muszą być widoczne fortyfikacje obronne (wały, rowy, terasy, skarpy, dziedziniec zamkowy itp.), tradycja mówiona, warstwa kulturowa (przedmioty gospodarstwa domowego i bardziej luksusowe, pozostałości po życiu ludzi: warstwa odpadów domowych). Zagęszczenie grodzisk na Litwie jest jednym z najwyższych na świecie. Około 80 procent z nich jest porośniętych lasem. Liczba kopców może się jednak nieznacznie zmienić, gdyż część z nich zostaje usunięta z listy Departamentu Dziedzictwa Kulturowego po tym, jak okaże się, że zostały w niej wpisane nieprawidłowo. Inne znikają z powodu natury lub działalności człowieka.
W polskiej części regionu Sudowii zachowało się kilka grodzisk. Niektóre z nich zostały poddane obszernym badaniom archeologów, potwierdzającym ich szczególne znaczenie w przeszłości Sudowii. W innych prowadzono rozpoznawcze badania archeologiczne, a jeszcze inne po prostu pozostały w ludzkiej pamięci. W województwie podlaskim niektóre nazywane są nawet „pilokalniami” w środowisku polskojęzycznym.
Grodzisko w Posejnelach
We wsi Posejnele niedaleko Sejn (gmina Giby), w rozległej prastarej dolinie Sejna (Mara), otoczonej bagnami, stoi ogromny kopiec bałtyckiego plemienia Sudowów. Jego powierzchnia wynosi około 2 ha. Jest to jeden z największych obiektów obronnych na Sejneńszczyźnie. Naturalne wzgórze o zaskakujących rozmiarach (30 m) zostało stworzone przez naturę około dwunastu tysięcy lat temu, podczas ostatniego zlodowacenia. Z geologicznego punktu widzenia miejsce to, ze swoimi dębami i innymi formami rzeźby terenu, jest jak podziemny tunel – rynna, która rozciąga się z tego obszaru w kierunku północnym.
Jak wiemy, plemiona bałtyckie zakładały osady w lasach, w pobliżu rzek i jezior, gdzie były po prostu najlepsze warunki do życia. Integralną częścią osad była budowa przy nich grodzisk obronnych.
Ogromny obszar wzgórza Posejnele podzielony był na sześć płaskich, sztucznie zniwelowanych placów, które otoczone były wałem ziemnym i drewnianymi fortyfikacjami – płotami z ostro zakończonych bali. Powierzchnia największej terasy to aż 75 arów. Pozostałe cztery mają powierzchnię od 10 do 30 akrów. W ten sposób powstały podzamcze, czyli ufortyfikowano części mieszkalne, w których mogły stać zabudowania.
W najwyższej i najmniejszej części wzgórza, którego wymiary wynoszą 30 x 34 m, wyróżniono główny plac grodziska, oddzielony od zamku suchym rowem o długości około 60 m i szerokości około 15 m. W południowej części terenu kopca wylano masywny wał. Podobnie jak w przypadku wielu kopców, do budowy użyto materiałów budowlanych: pni i gałęzi drzew, piasku, kamieni itp. Drewniane wieże strażnicze zbudowano w pobliżu bramy prowadzącej do zamku. Główne wejście do kopca znajdowało się w części południowo-zachodniej, przechodząc przez most na rzece Sejnie. Z dawnych fortyfikacji, ziemnych nasypów i wykopów zachowały się fundamenty wież strażniczych, tarasy zamku oraz drogi łączące place kopca, co najlepiej widać późną jesienią i zimą.
W czasie I wojny światowej na terenie kopca wykopano głębokie rowy, których linie częściowo pokrywają się z nasypami dawnych zamków.
Badania archeologiczne kopca przeprowadził w 1969 r. słynny polski archeolog prof. Jerzy Antoniewicz. Potwierdził on, że istniały dwie fazy osadnictwa w tym miejscu: starsza we wczesnej epoce żelaza (III–II w. p.n.e.) i późniejsza we wczesnym średniowieczu. W 1978 roku w pobliżu kopca odkryto dwie otwarte osady. Jedna z nich znajdowała się na drodze prowadzącej do obecnej wsi Pomorze, drugiej na drodze w kierunku Berżnik. Niestety nie wszystkie kopce zostały odnotowane w historycznych źródłach pisanych, ale z pozostałości glinianych naczyń (ceramiki kreskowej) można wywnioskować, że mieszkali tu Sudowowie (Jaćwingowie).
Na przełomie naszych czasów i we wczesnym średniowieczu grodzisko Pasejnele pełniło ważną rolę strategiczną i handlową, gdyż znajdowało się w dogodnym miejscu, na skrzyżowaniu starych dróg, z których jedna prowadziła do Olity i Kowna, druga – w kierunku Mereczy, Kiernowa, Trok, Wilna i Grodna.
Kopiec znajduje się na terenie rezerwatu (o tej samej nazwie) utworzonego w 1983 roku na obszarze około 20 hektarów administrowanym przez Nadleśnictwo Pomorze. Oprócz kopca ochroną objęte są tu przede wszystkim sosnowe drzewostany Puszczy Augustowskiej oraz inne rosnące od ponad 200 lat drzewa, flora i fauna.
Czas więc rozpocząć podróż w kierunku szczytu kopca…
Żubronajcie
Wieś Żubronajcie (lit. Žubronaičiai) znajduje się w gminie Krasnapol. Nazwa jest pochodzenia bałtyckiego. Składa się z rdzenia žubr- (tj. żubr), przyrostka -an- i końcówki -aitis. Podobieństw językowych można doszukiwać się w nazwach jeziora Šventaitis w województwie warmińsko-mazurskim czy jeziora Klevas, „mniejszego brata” jeziora Klevaitis. Jak wiemy, w języku praindoeuropejskim dostrzeżemy wiele podobieństw między zwierzętami, drzewami, pokrewieństwem, ciałami niebieskimi itd., a znając język litewski będziemy mogli szerzej zrozumieć cały archaiczny świat.
Z daleka zobaczymy wysoką górę, na której szczycie wzniesiono krzyże (143 m n.p.m.). Jest to góra typu morenowego, która u podstawy występu wcina się w dolinę niewielkiego strumienia płynącego w kierunku jeziora Žubrovas. Wybrzuszenie ma kręty kształt i zostało poważnie zniszczone przez erozję i ostrzał rowów wykopanych w czasie obu wojen światowych. Miejscowi nazywają górę Wzgórzem Różanym.
Kopiec został odnaleziony w 1961 roku przez Mariana Kaczyńskiego, kierownika Działu Archeologii Bałtyckiej Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. U jej podnóża odkryto dwie osady. Wydobywano je w latach 1961-1963. W trakcie badań znaleziono dużą ilość ceramiki, kości domowych (krowy, owce i konie) i dzikich zwierząt, kościanych i rogowych wyrobów (szydeł, igieł), pozostałości po wyrobie narzędzi, odlewane formy gliniane, kawałki wypalonej gliny używanej do dekoracji i tygli oraz żużel żelazny. Te ostatnie artefakty świadczą o tutejszej produkcji żelaza z rud bagiennych. Zgodnie z ustaleniami, osadnictwo przypisywane było do IV i III wieku p.n.e.
W sierpniu 2004 r. pracownicy Muzeum Regionalnego w Suwałkach Anetta Ejdulis i Jerzy Siemaszko przeprowadzili dodatkowe badania na zlecenie konserwatorów zabytków województwa podlaskiego. Badania potwierdziły poważne zniszczenie obiektu, ale na jednym z trzech stanowisk wykopaliskowych odkryto kulturową warstwę ceramiki. Podobnie jak inne, znaleziska datowane są na wczesną epokę żelaza i nieco wcześniejszy okres, czyli pierwsze wieki naszej ery.
Badania archeologiczne potwierdzają, że znajdował się tu kopiec obronny, a nazwa Różanej Góry jest znacznie późniejsza, związana z legendami. Niektórzy twierdzą, że klasztor stał w tym miejscu, a później się zawalił. Czasami słychać bicie dzwonów. Inni mówią o pasterzu, który znalazł różaniec. Niektórzy twierdzą, że nazwa ta jest związana z tajną grupą modlitewną różańcową, która działała w czasach carskich. Na szczycie kopca Sudowowów postawiono krzyże, a latem odbywają się tu nabożeństwa.
Uosinė (Jasionowo)
Plac tego niewielkiego obiektu ma w przybliżeniu owalny kształt, około 18 m długości w kierunku północno-zachodnim i południowo-wschodnim oraz około 9 m szerokości w kierunku północno-wschodnim i południowo-zachodnim, lekko wyniesione w środkowej części. Od zachodu, północy i wschodu widoczne są dwa masywne wały w kształcie łuku, a teren kopca otoczony jest dodatkowo wałami obronnymi od zachodu i wschodu. Południowa część obiektu pozbawiona jest wałów, gdyż znajduje się tu strome, długie zbocze do płynącego w dolinie potoku Akmenytė i bagien po obu jego stronach. Od północy kopca wały obronne przecina wał wyznaczający granicę nowych czasów. Kopiec pochodzi z X–XIII wieku. W literaturze od drugiej połowy XIX wieku znana jest pod nazwami Baltaragis (sanktuarium, las), Lipniak (Lipniakas) i Uosinė. Kopiec w rejonie Uosinė (gmina Suwałki; oznaczony przez archeologów numerem 1) wzmiankowany był już w 1859 r. przez Aleksandra Połujańskiego „podczas jego podróży po guberni augustowskiej w celach naukowych”.
Miejscowi nazywają kopiec zamczyskiem. Jego wykopaliska prowadzone były w 1959 r. przez Jerzego Okulicza-Kozaryna. Badania wstępne przeprowadzono w rowie o szerokości 3 m i długości 20 m na skraju stanowiska oraz we wschodniej części zbocza góry. Ustalono, że na placu nie ma żadnych śladów dawnej osady. Tymczasem na skarpie, mniej więcej w połowie jego wysokości, zachowały się resztki płotu z palików (palisady). Ogrodzenie obronne zbudowano z dwóch rzędów pali o średnicy około 25 cm, które na przemian wbijano w ziemię, wzmacniano splotem gałęzi, a od zewnątrz podtrzymywano dużymi kamieniami. Badania archeologiczne nie potwierdziły śladów trwałego życia na miejscu kopca, pełnił on więc funkcję obronną w razie zagrożenia. U podnóża osady odnaleziono i przebadano pozostałości osady (dwie fazy) datowane na III–VI wiek. Odkryto budynki o długości 9 m i szerokości 5,5 m z trzema oddzielonymi pomieszczeniami i piecami kopułowymi uformowanymi z gliny. W bezpośrednim sąsiedztwie odkryto inne osady i miejsca wytopu żelaza z rudy darniowej.
Drugi kopiec w rejonie Uosinė, oznaczony przez archeologów numerem 10, znajduje się na wysokim wzgórzu pochodzenia morenowego, w dolinie potoku Akmenytė, w odległości około jednego kilometra (na wschód) od pierwszego kopca. Wspomniany potok płynie od strony północnej i północno-wschodniej, a od wschodu, południowego wschodu i południowego zachodu ciągną się bagniste łąki. Górna część wzgórza, w której może znajdować się kopiec, znajduje się na dwóch poziomach. Część zachodnia jest niższa (ok. 40 m długości i 40 m szerokości). Górna część ma 20 m długości i 20 m szerokości. Nie odnotowano żadnych fortyfikacji, ale na stanowisku wykopaliskowym odkryto relikty osadnictwa z wczesnej epoki żelaza. Doskonałe położenie strategiczne i niewielka odległość od pierwszego kopca Uosinė mogą świadczyć o jego obronnym przeznaczeniu.
Obiekt został odkryty w listopadzie 1996 roku przez ówczesnego konserwatora zabytków województwa suwalskiego Jerzego Brzostowskiego oraz kierownika Działu Archeologii Muzeum Powiatowego w Suwałkach Jerzego Siemaszkę. W wąwozie na szczycie góry odkryto warstwę kulturową i fragmenty ceramiki datowanej na wczesne średniowiecze. We wschodniej części pogórza, czyli na miejscu dawnego osadnictwa, znaleziono materiał z czasów Cesarstwa Rzymskiego i okresu przemieszczania się ludów. Znaleziska rudy żelaza i żużlu potwierdzają fakt, że wydobywano tu żelazo.
Kopiec Rajgród
Grodzisko w Rajgrodzie zajmuje większą część rozległego wzgórza pochodzenia morenowego, znajdującą się w zatoce, która ciągnie się na wschód od jeziora Rajgród, oraz w zachodniej części wrzynającego się w nią półwyspu. W związku z tym wzgórze i kopiec dworu, który znajdował się tu w XVI–XVII wieku, zostały mocno przekształcone, co utrudnia odrestaurowanie zamku z okresu wczesnego średniowiecza. Można jednak twierdzić, że miejsce kopca mogło być wieloboczne, o długości 100 m i szerokości 70 m. W trakcie badań archeologicznych okazało się, że kopiec otoczony był wałami, które uległy zniszczeniu w trakcie budowy wspomnianego dworu. Oprócz artefaktów wczesnego średniowiecza archeolodzy odkryli relikty z wczesnej epoki kamienia, czasów Cesarstwa Rzymskiego, późnego średniowiecza i czasów nowożytnych. Brama prowadząca do zamku znajdowała się prawdopodobnie po stronie wschodniej. Od strony południowej na zboczu kopca znajdowała się osada. Znaleziono tu przykłady warstw kulturowych z różnych czasów oraz wczesnośredniowiecznej ceramiki. Terytorium częściowo posiadało fortyfikacje. Z poczynionych na miejscu obserwacji wynika, że kopiec i integralnie przyległe terytorium były intensywnie zaludnione, w północno-wschodniej części mogły znajdować się zamki, gdyż jest to teren płaski z dość stromymi zboczami schodzącymi do jeziora.
Grodzisko Rajgród jest niezwykle malownicze, znajduje się na szczycie wysokiego półwyspu, który łączy się z wodami jeziora Rajgród. W ostatnim czasie powstała tu publiczna przestrzeń rekreacyjno-rozrywkowa z wyposażonymi pomostami, kładkami dla pieszych, kąpieliskami i innymi obszarami.
Nazwa grodziska związana jest w źródłach pisanych z zamkiem Raj. W literaturze od XIX wieku nazywany jest Zamczyskiem, Górą Zamkową, Rajgrodem. Aleksander Osipowicz, autor „Inwentarza kopców suwalskich”, nazywa go Zamkiem Trojdena. Inne nazwy pojawiają się w kronikach niemieckich.
Można przypuszczać, że Rajgród to nazwa pochodzenia bałtyckiego, na którą składają się dwa archaiczne słowa raja [= grzęzawisko] i gardas [= miasto]. Nazwa własna Rajgród istnieje również w świecie litewskim, podobnie jak Dolina Rajgród przedstawiona na obrazie M. K. Čiurlionisa obok Druskiennik.
Pierwsze wykopaliska prowadził tu w latach 1915-16 niemiecki archeolog B. Erlich i w zachodniej części znalazł on „potężne fundamenty” sięgające około 100 stóp, które zbudowano z kamieni i ręcznie formowanych palonych cegieł. Zdaniem badacza fundamenty te „musiały powstać około 1530 roku lub nieco później”, a więc w czasach dawnego dworu. W tym samym czasie B. Erlich wykopał znaleziska „zakonu krzyżackiego” w tych fundamentach i kilku innych miejscach na górze, a w pobliżu drogi na wzgórze, w północno-zachodniej części, na głębokości 75 cm, w gliniastej glebie znalazł znaleziska z wczesnej epoki kamienia. Ogólnie można powiedzieć, że ten niemiecki archeolog dał znak, że proces zasiedlania terytorium odbywał się tutaj w różnych okresach.
Szersze badania wstępne uzyskano w pracach prowadzonych przez Danutę Jaskanis w 1969 roku, których wyniki zostały opublikowane w materiale „Grodzisko w Rajgrodzie w świetle źródeł archeologicznych”. Został zdigitalizowany w 2020 roku i jest obecnie dostępny tutaj: https://pcr.uwb.edu.pl/BKWP/files/BKWP_2001_7_009.pdf. W materiale szczegółowo opisano badania i sklasyfikowano znaleziska.
Kolejnym znaczącym etapem eksploracji kopców Sudowów (Jaćwingów) był rok 2015, kiedy to Dział Archeologii Bałtyckiej Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie realizował projekt „Nieinwazyjne badania jaćwieskich ośrodków grodowych Pojezierza Ełckiego”. Do badań wybrano następujące obiekty obronne, znajdujące się na terenie powiatów ełckiego i grajewskiego: Bajtkowo (gmina Ełk), Gorczyce (gmina Prostki), Ostrykół (gmina Prostki), Rajgród (gmina Rajgród), Rogale (gmina Stare Juchy), Skomack Wielki (Ostrów; gmina Stare Juchy), Skomętno Wielkie (gmina Kalinowo), Stare Juchy (gmina Stare Juchy), Szeligi (gmina Ełk), Talusy (gmina Ełk) i Wierzbowo (gmina Kalinowo).
Wyniki tych szeroko zakrojonych badań są już częściowo publikowane w nowych wydaniach i innych formach. Tym samym poznawanie kopców Sudowów staje się coraz bardziej interesujące.
Skomack Wielki
Według obecnych źródeł przypuszcza się, że w okolicach jeziora Skomętno (powiat Ełcki, gmina Kalinowo) znajdują się aż cztery grodziska.
Na wschodnim brzegu jeziora Skomętno znajdują się trzy kopce, które związane są z księciem Sudowii Skomantem (nazwy podawane są w różnych źródłach: Skumand, Komants, Gomants, Koommat, Skomantas, Komantas).
Skomant (Młodszy) był wodzem plemienia Sudowian z Krasimy, które walczyło przeciwko zakonowi krzyżackiemu. Na jakiś czas zjednoczył plemię Sudowian. W czasie II powstania pruskiego wsławił się wieloma marszami na ziemie pruskie, w tym czasie zdobyte przez krzyżaków. Ze swoją formacją jeźdzćów dotarli nawet do ziemi chełmińskiej. Odegrał ważną rolę w obronie ziem Sudowii przed Krzyżakami po 1275 roku.
W lutym 1281 roku dowódca Królewca, Mangold von Sternberg, zebrał silną armię i zaatakował ziemię Sudowię. Zamek Skomanta został zajęty i spalony, a on sam został zmuszony do wycofania się na Litwę. Jego klęska pozwoliła Krzyżakom ostatecznie podbić ziemie Suduwów w 1283 roku. 1284 Skomant przyjął chrzest i uznali zwierzchnictwo zakonu. Zmarł w 1285 roku w krzyżackim zamku Bałga.
Kopiec znajdujący się na terenie Skomacka Wielkiego zajmuje cały występ położony na południowy wschód od jeziora Skomętno. Nawierzchnia placu jest gładka, podejścia od strony jeziora chronione są stromym brzegiem (wysokość względna obliczona według mapy topograficznej – 8 m), natomiast od strony lądu zbocza są mniej strome.
Granicę grodziska w części południowo-wschodniej wyznacza przekop, który być może pełnił funkcję obronną. Teren fortyfikacji ma kształt czworoboku o wymiarach około 72 m x 90 m x 84 m x 65 m. Nie zachowały się żadne nasypy.
W literaturze grodzisko znane jest od XX wieku i nosi nazwy: Weissberg, Skomentnen, Baltasis kalnas, Didieji Skomantai.
Drugi kopiec Skomanta znajduje się na południowo-wschodnim brzegu jeziora Skomętno. Zachodnie zbocze opada w kierunku jeziora i jest bardzo strome (wysokość względna obliczana jest według mapy topograficznej – 10 m). Północne zbocze (również strome) jest niższe i wznosi się ponad wypełnioną wodą depresję równoległą do jeziora. Być może są to pozostałości po rowie obronnym. Stoki wschodnie i południowe nie są strome (wysokość względna obliczana jest według mapy topograficznej – 8 m) i otoczone są torfowiskami o szerokości 150 m. W kilku miejscach znajdują się wnęki wypełnione wodą. Do połowy XIX wieku teren otaczający kopiec był bardziej podmokły. W tym czasie, w trakcie prac melioracyjnych, obniżył się poziom wody w jeziorze Skomętno. W wyniku tego procesu powiększyła się powierzchnia użytków zielonych wykorzystywanych rolniczo. Stara mapa topograficzna zawiera informacje o wydobyciu torfu prowadzonym na tym terenie. Południowe zbocze ma lekkie nachylenie, dzięki czemu możliwe jest wejście na wzgórze, zaoranie go i tym samym przygotowanie gleby pod szkółkę. Zauważymy to po przyjeździe na miejsce, ponieważ w tej chwili rośnie tu młody las. Kopiec ma kształt czworokąta (ok. 45 m x 55 m x 45 m x 55 m) i jest lekko wyniesiony w środkowej części. Nasypy zniknęły, prawdopodobnie ze względu na rozwój rolnictwa i leśnictwa.
Na niemieckiej mapie topograficznej sporządzonej w latach 30. XX wieku wzgórze nosi nazwę Ehem. Skomand Burg (stary zamek Skomanta). Z napisem V. D. (niem. Vorgeschichte Denkmal – jest to zabytek prehistoryczny). W literaturze XIX wieku kopiec znany jest pod następującymi nazwami: Ehemalige Skomantburg, Skomentner See, Skomętno, Skomęckie. Pochodzi z XIII wieku.
Według A. Kamińskiego, G. Białuńskiego i wielu innych historyków teren ten był ośrodkiem rodu Skomanta – centrum władzy regionu Krasima (Cresmen). Ze Skomantów wywodzą się główni dowódcy Sudowii (Jaćwieży): Skomant Starszy (+ ok. 1245), Komat (+ 1264) oraz najsłynniejszy z nich Skomant Młodszy, o którym wspominają źródła z okresu 1270–1285.
Literatura
1. Prieiga internete: http://grodziskajacwiezy.pl/pl/home/.
2. Prieiga internete: http://grodziskajacwiezy.pl/pl/listing/grodzisko-w-osinkach/.
3. Prieiga internete: http://grodziskajacwiezy.pl/pl/listing/osinki/.
4. Prieiga internete: http://grodziskajacwiezy.pl/pl/home/.