Scholastika Kavaliauskienė
Łukśniany i okolice
Łukśniany to wieś w rejonie olickim w gminie Olita, oddalona od miasta Olita o 6–8 km, położona przy drodze Olita–Simno–Mariampol, na wschodnim brzegu jeziora Luksnėnai.
Brak jest dokładnych danych na temat daty założenia wsi Łukśniany. W materiałach archiwalnych nazwa ta występuje już w 1807 r., wówczas pisana jako Luksneni, w 1914 r. – Luksniany, a od 1957 r. do dziś – Luksnėnai.
Według opowieści miejscowych mieszkańców, przekazywanych z pokolenia na pokolenie, najwcześniejsze informacje sięgają 1865 r., kiedy to chłopi wypędzili stąd mieszkających tu Żydów. Stało się tak dlatego, że Żydzi próbowali regulować ceny skupu zboża i na wszelkie sposoby utrudniać działalność gospodarczą miejscowej ludności.
W 1933 r. nad jeziorem znaleziono stare grobowce i dopiero w 1989 r. zainteresowali się nimi archeolodzy. Stare cmentarzyska znaleziono na wschodnim brzegu jeziora Luksnėnai, 800 m na południe lub południowy zachód od drogi Olita–Simno. Zostały one założone na wzniesieniu o długości około 150 metrów, szerokości 100 metrów i wysokości do 3 metrów, które od południowego zachodu otacza jezioro, a z pozostałych stron – niskie, wilgotne łąki.
W wykopie odkrytym na cmentarzysku znaleziono siedem grobów. Zmarli zostali pochowani w drewnianych trumnach, niektórzy głowami na wschód, inni – na zachód. Trzy groby zawierały monety, w jednym była także żelazna sprzączka od pasa, pozostałe były bez darów grobowych. Groby znalezione w wykopie datowane są na połowę XVII w. – początek XVIII w. Pojedyncze monety potwierdzają, że na cmentarzysku chowano już pod koniec XVI w.
Podczas wykopalisk znaleziono pojedyncze ułamki ceramiki kreskowanej i gładkiej, a także kawałki żużlu żelaznego, co wskazuje, że w pierwszej połowie pierwszego tysiąclecia na wzgórzu cmentarzyska znajdowała się starożytna osada. W Muzeum Regionalnym w Olicie znajdują się znaleziska z tego cmentarzyska.
Osada Łukśniany jest nierozerwalnie związana z jeziorem Luksnėnai. Jezioro zajmuje powierzchnię 62 ha, jego długość z północnego zachodu na południowy wschód wynosi 2,2 km, a maksymalna szerokość – 0,5 km. Rzeźba terenu wokół jeziora jest nierówna: brzegi miejscami mają wysokie zbocza, miejscami są niskie i bagniste, dno jest gliniaste. Maksymalna głębokość jeziora wynosi 7,4 m, a średnia – 4,2 m. Z północnego krańca jeziora wypływa strumień Vardžius, uchodzący do zatokowego jeziora Pluvija. Wokół jeziora Luksnėnai, na północno-wschodnim brzegu, położona jest wieś Łukśniany i spółdzielnia ogrodów działkowych, na brzegu zachodnim – Kurnėnai, a na południowym – wieś Mančiūnai.
Wieś Łukśniany jest podzielona na trzy części i od dawna przez mieszkańców pierwsza z nich nazywana jest Ūlyčią, która leży po południowej stronie drogi, na wschodnim brzegu jeziora Luksnėnai. Po drugiej stronie drogi znajduje się zachodnia i północna część wsi, którą rozdziela Kriaušius. Tak nazywa się bardzo głęboki rów, którym z bagiennego lasu Jackavas, zza torów kolejowych, wypływa bezimienny strumień. Płynie on rowem Kriaušius do jeziora Pluvijos. Strumień jest płytki, latem wysycha. Po bokach rowu Kriaušius powstały duże wzgórza, z których jedno nazywa się górą Barauciškė.
W czerwcu 1941 r. wojna zaskoczyła znienacka. Na Litwie zaczęli zaprowadzać porządek Niemcy. Wraz z przedłużającą się wojną, Niemcy zażądali danin w postaci przedmiotów: trzeba było dawać daniny w postaci rękawiczek, skarpet, swetrów, wełny… Wszystko to zbierano dla żołnierzy niemieckich walczących w Rosji. Z Olity z lasu Vidzgiris rozbrzmiewały salwy strzałów. Ludzie wiedzieli, że tam rozstrzeliwano Żydów. Do Olity przyprowadzano rosyjskich jeńców, kobiety z dziećmi oddawano rolnikom jako siłę roboczą. W szkole w Kurnėnai i w domu rodziny Tamulionis z Łukśnian, podczas odwrotu Niemców, urządzono szpital i salę operacyjną – tam przewożono rannych żołnierzy niemieckich. Wszystko to trwało dopóki w Olicie trwały walki – około dwóch tygodni. W lipcu 1944 r. Niemcy, wycofując się, podpalili domy rodzin: Tamulionis, Baciuška, Valatkevičius, Daugininkas i Česynienė, aby dym z pożarów ukrywał wycofujący się sprzęt wojskowy.
Mieszkańcy Łukśnian opowiadali, że w czasie wojny na brzegach rowu Kriaušius ludzie urządzali bunkry-schrony, aby chronić się przed wybuchającymi pociskami i kulami.
Powojenne walki partyzanckie były mieszkańcom Łukśnian dobrze znane – tuż obok były lasy Jackavas, Aniškis, zarośnięte brzegi jezior… Było wielu nie tylko sympatyków partyzantów, ale i walczących w ich szeregach. Marytė i Jonas Dumbliauskasowie wychowali czworo dzieci: Monikę, Broniusa, Vincasa i Antanasa. Vincas Dumbliauskas, ps. „Uosis”, zginął w walce partyzanckiej, mąż Moniki – Neciunskas i Bronius Dumbliauskas zostali aresztowani i zamęczeni w więzieniu. Monika również musiała zaznać więziennego chleba. Walcząc w szeregach partyzantów, zginął Ignas Baciuška.
Mieszkańcy Łukśnian po wojnie nie uniknęli zsyłek. Zsyłkę przeżyły rodziny Šakaliai, Platūkiai, Daugininkai, Baciuškos, Ivašauskai. Wywożono rodziny podejrzane o wspieranie partyzantów lub posiadające ponad 20 hektarów ziemi. Na pozostałych nałożono wysokie daniny: mięso, zboże, mleko, wełnę… Wielu mieszkańców nie było w stanie tych danin oddać, dlatego konfiskowano im zwierzęta, nakładano kary pieniężne. W ten sposób ludzi zmuszano do „dobrowolnego” wstępowania do kołchozów.
W 1952 r. powstał kołchoz „Jaunoji Gvardija”, do którego należały również Łukśniany. Przewodniczącym kołchozu został wybrany bezrolny i niepiśmienny Ignas Šakalis. Kołchoz „Jaunoji Gvardija” nie utrzymał się długo, ponieważ nikt nie chciał pracować, a ci, którzy pracowali, pod koniec roku nic za pracę nie otrzymali. Tak więc ten kołchoz został przyłączony do kołchozu „Dzeržinskis”, którym kierowała mieszkanka Olity, Meškelienė. W 1958 r. kołchoz został przeorganizowany w radzieckie gospodarstwo rolne i nazwany „Luksnėnų vaismedžių medelynas”. W okresie sowieckim Łukśniany były centralną miejscowością gospodarstwa sadowniczego. W kwietniu 1973 r. kołchoz w Łukśnianach został połączony z kołchozem rejonu olickiego „Ateitis” i nazwana „Luksnėnų sodininkystės tarybinis ūkis”.
Niestabilne były nawet rejony: początkowo Łukśniany należały do rejonu olickiego, w 1957 r. zostały przypisane do rejonu Simno, a w 1959 r., podczas reformy reorganizacyjnej rejonów, Łukśniany ponownie trafiły do rejonu olickiego.
W 1957 r. do Łukśnian ze wsi Gluosnykai przeniesiono pierwszą bibliotekę, która została otwarta w domu Platūkiai, na drugim piętrze. Po reformie rejonów w 1959 r. Simno zabrało bibliotekę z powrotem, a do Łukśnian przeniesiono bibliotekę ze wsi Butrymiszki.
W czasach kolektywnych gospodarstw ludzie we wsiach żyli najlepiej tam, gdzie byli sprawni i wrażliwi na potrzeby mieszkańców kierownicy. Łukśnianom się poszczęściło, przez trzynaście lat (od 1968 do 1981) gospodarstwem kierował Mindaugas Šatkauskas. Pod jego kierownictwem zaprojektowano i budowano osadę Łukśniany, zakończono budowę domu kultury, w którym mieściła się biura gospodarstwa, biblioteka, poczta, punkt medyczny. Zbudowano przedszkole, internat, dwa wielorodzinne budynki mieszkalne, magazyny owoców i zbóż, fermy, kotłownię i pomyślnie realizowano wszystkie inne niezbędne prace. Łukśniany stały się nie tylko wiodącym gospodarstwem, ale także, dzięki aktywnej działalności pracowników kultury, centrum atrakcji dla młodzieży w rejonie olickim.
Dla każdego regionu ważne jest kształcenie dzieci i młodzieży. we wsi Łukśniany około lat 1918–1920 u Ališauskasów powstała pierwsza szkoła. Dwa lub trzy razy w tygodniu przyjeżdżał najęty nauczyciel, aby uczyć dzieci czytania i pisania. Później czteroklasowa szkoła podstawowa mieściła się w domu Česynasów, aż do 1936 r., kiedy to rozpoczęła działalność szkoła podstawowa w Kurnėnai. Dzieci, które ukończyły cztery klasy tej szkoły, mogły kontynuować naukę w szkołach w Olicie i Ūdriji.
Dzieci, a wielu także wnuków, z Łukśnian uczyło się w szkole podstawowej w Kurnėnai. Słyszałem żart jednego starszego mieszkańca Łukśnian, że bez Kurnėnai nie byłoby Łukśnian… Ta szkoła ma swoją wyjątkową historię. Zbudował ją Laurynas Radziukynas, urodzony i wychowany w Kurnėnai.
Laurynas Radziukynas urodził się w 1881 r. w rejonie olickim, we wsi Kurnėnai. Uczył się w szkole w Mirosławiu, a później na Politechnice Warszawskiej, studiując chemię i inżynierię. W 1921 r. wyemigrował do Ameryki, tam założył rodzinę. Amerykę od dawna do dziś ludzie nazywają krajem możliwości. Dla Laurynasa Radziukynasa to powiedzenie z pewnością się potwierdziło. W latach 1929–1933 wreszcie można było zacząć realizować długo dojrzewającą myśl – podarować szkołę swoim wiejskim mieszkańcom.
Budynek szkoły w stylu amerykańskim zaprojektował litewski architekt z emigracji, Pranas Medziukas. Na początku 1934 r. rozpoczęto budowę, nad pracami czuwał inżynier z Olity, Stasys Taškūnas. Prawie wszystkie materiały budowlane pochodziły z USA. Jedynie ciężkie cegły i dachówki na dach kupiono w Mariampolu. Na budowę szkoły L. Radziukynas przekazał 160 tys. litów, 11 tys. litów przeznaczył zarząd okręgu, a ponad 40 tys. litów kosztowały usługi celne w porcie w Kłajpedzie. Budowę szkoły w Kurnėnai ukończono w 1936 r. Była to jedna z najnowocześniejszych szkół na Litwie, choć swoją wielkością nie mogła się równać ze szkołami w miastach czy większych miasteczkach. Wszystkie prace budowlane wykonali utalentowani mistrzowie ze wsi Balkuny.
Do pięcioletniej szkoły w Kurnėnai już pierwszej jesieni zaczęło uczęszczać 51 uczniów. Jej pierwszy dyrektor – Motiejus Ražanskas – pełnił swoje obowiązki do 1957 r. W okresie sowieckim działała szkoła ośmioklasowa, później Kurnėnų Lauryno Radziukyno pagrindinė mokykla (Szkoła Podstawowa im. Laurynasa Radziukynasa w Kurnėnai), Santaikos pagrindinės mokyklos Kurnėnų Lauryno Radziukyno skyrius (Oddział Szkoły Podstawowej w Santaice im. Laurynasa Radziukynasa w Kurnėnai), Santaikos pagrindinės mokyklos Luksnėnų pradinio ugdymo skyrius (Oddział Wczesnej Edukacji w Łukśnianach Szkoły Podstawowej w Santaice). Szkoła działała do 2008 r.
Na wieży szkoły w Kurnėnai dumnie prezentuje się litewska Pogoń, której autorem jest znany artysta ceramik Vytautas Brazdžius. W okresie sowieckim Pogoń została otynkowana (być może w celu jej zachowania), odsłonięta i odrestaurowana w 1988 r., gdy już powiewał wiatr Wolności Sąjūdisu.
W 1992 r. w Łukśnianach założono szkołę podstawową, jednak w 2008 r. została ona zamknięta z powodu małej liczby uczniów.
Opis żadnego regionu nie jest możliwy bez wspomnienia o jego mieszkańcach. Rozmawiając z ludźmi ze wsi Łukśniany, można wiele napisać o nich.
Kazimieras Baciuška, urodzony w 1854 r., posiadał 26-hektarowe gospodarstwo. Gdy miał jedenaście lat, ich zagroda, przypuszczalnie, została spalona przez Żydów. Ojciec Kazimierasa nie ugiął się pod presją Żydów dotyczącą cen skupu zboża, wielokrotnie grożono mu „czerwonym kogutem”. Na miejscu spalonego domu Baciuškowie zbudowali nowy dom. Uważa się, że jest to najstarszy dom we wsi.
Obok zagrody Baciuškasów znajdował się krzyż datowany na 1857 r., z wyrzeźbioną z drewna figurką Chrystusa Cierpiącego. Krzyż był wysoki, dlatego przegnity od ziemi koniec wciąż obcinano, dzięki czemu mógł stać długo. W 1999 r. wiatr przewrócił krzyż, jednak w 2000 r. został on ponownie odbudowany. Dlatego można powiedzieć, że we wsi Łukśniany stoi krzyż, który ma ponad 150 lat.
Kazimieras Baciuška zmarł w 1958 r., dożywając 104 lat.
Łukśniany w rejonie olickim, i nie tylko, stały się dobrze znane ze swojego życia kulturalnego. W sierpniu 1970 r., na zaproszenie kierownika gospodarstwa Mindaugasa Šatkauskasa, w domu kultury w Łukśnianach zaczęli pracować Genovaitė i Raimundas Švabasowie. Raimundas Švabas zaczął kierować kapelą wiejską, a Genovaitė – zespołem kobiecym. W październiku tego samego roku te zespoły już koncertowały, a w 1971 r. wzięły udział w ogólnokrajowym konkursie „Sidabriniai balsai”. W tym konkursie zespół kobiecy z Łukśnian zajął pierwsze miejsce w rejonie, także pierwsze w strefie kowieńskiej, a czwarte w konkursie ogólnokrajowym. Taki był początek rodziny Švabasów w Łukśnianach.
To były czasy, kiedy posiadanie silnych zespołów artystycznych przez kołchozy czy radzieckie gospodarstwa rolne było po prostu kwestią prestiżu. Dzięki pracy Švabasów w domu kultury, Łukśniany bardzo szybko zyskały sławę. W 1974 r. kapela z domu kultury w Łukśnianach została zaproszona do grania w Moskwie na centralnej estradzie Wszechzwiązkowej Wystawy Osiągnięć Gospodarstwa Ludowego, ich zespoły uczestniczyły i zdobywały nagrody także w konkursach organizowanych w innych republikach.
W 1976 r. Raimondas Švabas zmarł, a dyrektorem domu kultury została mianowana jego żona Genovaitė Švabienė, która z dużym powodzeniem pełniła te obowiązki, nawet będąc już na emeryturze.
Genovaitė, choć przekroczyła już 80 rok życia, kieruje kobiecym zespołem „Alasėlis” z Łukśnian oraz zespołem TAU (Uniwersytetu Trzeciego Wieku) w Olicie. Genovaitė tworzy pieśni do własnych i innych poetów tekstów oraz humoreski, które często zespoły również inscenizują. Wydała kilka własnych śpiewników, kilka płyt z pieśniami „Alasėlis”, napisała kilka książek prozy.
W 2017 r. Genovaitė Švabienė została honorową obywatelką rejonu olickiego, a wcześniej otrzymała tytuł zasłużonej pracownicy kultury i oświaty Litwy. Bardzo często Genovaitė Švabienė nazywana jest Duszą Dzukii.
Mówiąc o Łukśnianach, nie mogę krótko nie wspomnieć o znanych miejscach w okolicy Łukśnian. Jednym z nich jest już wspomniana szkoła im. Laurynasa Radziukynasa w Kurnėnai. Około 2 km na północny-zachód od Łukśnian znajduje się grodzisko Aniškis, a tuż obok wieś Aniškis, od której do Olity jest około 11 km. Jest to jedna z najstarszych osad w rejonie z dwoma jeziorami: Pluvijos i Aniškis. Powszechnie znany jest również dwór w Aniškis o powierzchni 180 ha.
Na grodzisku Aniškis znaleziono różne wykopaliska archeologiczne: ułamki chropowatej ceramiki, kamienne toporki i starożytne bronie. O grodzisku Aniškis do dziś krążą interesujące legendy.
Bardzo ciekawa jest również historia dworu w Aniškis, założonego w latach 1519–1522.
Kolejnym znanym obiektem, położonym około 3 km od szkoły w Kurnėnai, jest muzeum malarza Antanasa Žmuidzinavičiusa, założone we wsi Balkuny. Znajduje się ono w rodzinnej zagrodzie artysty, w starej posiadłości. W zagrodzie-teatrze A. Žmuidzinavičiusa w stodole-muzeum odbywają się Festiwale Teatrów Wiejskich.
Literatura
1. https://lt.wikipedia.org/wiki/Aniškis
2. https://www.delfi.lt
3. Kurnėnų mokykla: žmogaus gerumo ir Tėvynės ilgesio paminklas. Parengė dr. Aurimas Rapečka. Prieiga internete: https://www.delfi.lt/pilietis/naujienos/kurnenu-mokykla-zmogaus-gerumo-ir-tevynes-ilgesio-paminklas.d?id=75693193
4. Švabienė, G. 2009. LUKSNĖNAI. XX-ame amžiuje ir XXI-o amžiaus pradžioje. Alytus.