Marytė Černelienė
Litwini z okolic Sejn i Puńska w materiałach Służby Bezpieczeństwa PRL
Wprowadzenie
Od 1944 r. komuniści w Polsce wdrażali nowy system państwowy w oparciu o aparat represji (aparat bezpieczeństwa, wojsko i wymiar sprawiedliwości) oraz partię komunistyczną. Struktury aparatu represji szybko się rozrastały. Ważną rolę w zapewnieniu „bezpieczeństwa” państwa odgrywała policja polityczna, czyli bezpieka (Urząd Bezpieczeństwa, później Służba Bezpieczeństwa). Policja polityczna była narzędziem partii komunistycznej. Wielopłaszczyznowa agentura była ważnym narzędziem terroryzowania obywateli. Osoby, grupy osób, środowiska, które w ocenie bezpieki prowadziły „wrogą działalność” lub były tylko o taką działalność podejrzewane, były represjonowane na podstawie zawiadomień, doniesień, a często na podstawie donosów [fn: T. Ruzikowski, Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945-1989), Warszawa 2004, s. 4]. Komunistycznej władzy udało się w stosunkowo krótkim czasie zneutralizować społeczeństwo, stłumić opór i opozycję.
Na początku swojej działalności służby bezpieczeństwa zainteresowały się Litwinami z Sejneńszczyzny i Puńska, ich działalnością i życiem. Zaczęto ich śledzić, szukać wśród nich kolaborantów.
Artykuł zawiera krótkie wprowadzenie do organizacji sieci agenturalnej, przedstawia rodzaje agentury, przybliża proces selekcji, przygotowania i werbunku kandydatów do tajnej współpracy oraz jego metody, a także omawia rodzaje teczek operacyjnych. W dalszej części pracy, w oparciu o materiały archiwów bezpieki PRL, przedstawiono przykłady i oceny przypadków inwigilacji Litwinów z okolic Sejn i Puńska oraz ich działalności.
Organizacja sieci agenturalnej bezpieki w komunistycznej Polsce
Pracę funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa regulowały instrukcje operacyjne opracowywane przez Ministerstwo Bezpieczeństwa i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Zawierały one wskazówki dotyczące sposobu werbunku i współpracy z agenturą (tajnymi współpracownikami - osobami tajnie współpracującymi z bezpieką, nie zawsze formalizując tę współpracę). Instrukcje dotyczyły sposobu typowania kandydatów na tajnych agentów, zbierania i przetwarzania informacji o kandydatach, ich werbunku oraz współpracy i kontroli pracy tajnych współpracowników. Sporo miejsca instrukcja poświęcała pracy operacyjnej, która była inicjowana na podstawie doniesień tajnych informatorów. Oprócz podstawowych instrukcji [fn: Instrukcja (tymczasowa) o pozyskaniu, pracy ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci z dnia 12 02 1945 r. potwierdzona przez ministra bezpieczeństwa publicznego S. Radkiewicza.], [fn: Instrukcja nr 012/53 o pracy aparatu bezpieczeństwa z siecią agenturalną. Zarządzenie nr 025/53 z 15.08.1953 r. ministra bezpieczeństwa publicznego S. Radkiewicza], [fn: Instrukcja nr 03/55 w sprawie zasad prowadzenia wywiadu agenturalnego i ewidencji operacyjnej w organach bezpieczeństwa publicznego PRL. Zarządzenie z 24.03.1955 r. Przewodniczącego Biura Bezpieczeństwa Publicznego PRL Wł. Dworakowskiego], [fn: Instrukcja nr 04/55 o zasadach pracy z agenturą w organach bezpieczeństwa publicznego PRL. Zarządzenie z 24.03.1955 r. Wł. Dworakowskiego], [fn: Instrukcja nr 03/60 z dnia 2 lipca 1960 r. w sprawie podstawowych środków i form pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa. Zarządzenie nr 0121/60 z 2 VII 1960 r. zatwierdzone przez ministra spraw wewnętrznych St. Wicha], [fn: Instrukcja w sprawie pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Zarządzenie nr 006/70 z 1 II 1970 r., zatwierdzone przez ministra spraw wewnętrznych K. Świtala], [fn: Instrukcja w sprawie szczegółowych zasad działalności operacyjnej Służby Bezpieczeństwa. Zarządzenie nr 00102 z dnia 09.12.1989 r., zatwierdzone przez Ministra Spraw Wewnętrznych Cz. Kiszczaka], obowiązywało wiele innych aktów normatywnych, a ich bogactwo często przekraczało możliwości dostępu do nich przez pracowników. Mimo że instrukcje przewidywały granice pracy operacyjnej pracowników SB, często nie były przez nich przestrzegane, bądź to z powodu ich nieznajomości, bądź z własnej wygody, lenistwa.
Rodzaje agentury.
Do 1960 r. sieć agenturalna składała się z agentów, informatorów i rezydentów (od 1953 r. tajnych agentów). Rozróżnienie to opiera się na terminologii stosowanej w Związku Sowieckim. Od 1960 r. jedynym źródłem informacji były różne kategorie tajnych agentów, którzy pełnili różne funkcje. Rezydenci współpracowali z tajnymi agentami, byli wiarygodni politycznie, mieli ścisłe powiązania ze strukturami bezpieczeństwa i posiadali doświadczenie w pracy operacyjnej. Zgodnie z przepisami z 1970 r. tajnym współpracownikiem była osoba celowo nastawiona na współpracę ze służbami bezpieczeństwa, która rozpoznaje, ujawnia, śledzi wrogą działalność i przed nią chroni [fn: Instrukcja nr 006/70, par. 10, pkt 1]. Zgodnie z instrukcją z 1989 r. tajnym współpracownikiem była osoba powołana do współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa, która potajemnie przekazywała tejże Służbie ważne informacje i wykonywała inne zadania. Zgodnie z tą instrukcją Służba Bezpieczeństwa mogła upoważnić tajnego współpracownika do kierowania i koordynowania pracy innych tajnych współpracowników [fn: Instrukcja nr 00102/89, paragraf 3, pkt 1, 2], czyli do pełnienia funkcji rezydenta.
Oprócz tajnych agentów istniały inne nieformalne formy współpracy z bezpieką. Należały do nich spotkania pracowników bezpieki z osobami na stanowiskach kierowniczych i pracownikami działu kadr zakładu pracy. Służba Bezpieczeństwa chętnie korzystała z ich usług. Oficjalnymi kontaktami, a później oficjalnymi osobowymi źródłami informacji, były osoby, które z racji zajmowanego stanowiska lub posiadanych znajomości mogły czasowo lub na stałe przekazywać interesujące bezpiekę informacje [fn: Instrukcja nr 03/60, część I. Instrukcja nr 006/70, paragraf 19, punkt 1. Instrukcja nr 00102/89, paragraf 12, punkt 1].
Innym nieformalnym źródłem informacji były osoby, które dobrowolnie przekazywały informacje bezpiece. Początkowo nazywano ich pomocą obywatelską [fn: Instrukcja nr 03/60. Część I.], później kontaktami operacyjnymi [fn: Instrukcja nr 006/70, paragraf 19.] lub informatorami [fn: Instrukcja nr 00102/89, paragraf 12.] i byli oni potrzebni bezpiece do uzyskiwania informacji bez udziału tajnych agentów. Operacyjne kontakty cywilne wykorzystywano, gdy ze względów formalnych nie można było zwerbować poszczególnych osób. Miały one tę zaletę, że zapewniały niezobowiązujący sposób współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Dzięki kontaktom cywilnym bezpieka mogła legalnie pozyskiwać informacje od członków Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), którzy bez zgody organów partyjnych nie mogli być formalnie zwerbowani jako agenci. Ten sposób pozyskiwania informacji dawał bardzo szerokie możliwości. Forma ta była z powodzeniem stosowana przez polską bezpiekę aż do upadku Polski Ludowej [fn: T. Ruzikowski, op. cit., s. 8].
W pracy bezpieki pojawiały się problemy, które wymagały fachowej wiedzy, a etatowi pracownicy bezpieki jej nie posiadali. W takich przypadkach korzystano z pomocy konsultantów, którzy swoją fachową, naukową i specjalistyczną wiedzę i umiejętności wykorzystywali w pracy bezpieki. Tworzyli oni grupę osobowych źródeł informacji, którzy nie byli rejestrowani jako tajni współpracownicy [fn: Instrukcja nr 006/70, pkt 20. Instrukcja nr 00102/89, paragraf 3, punkt 4]. Przez dziesięciolecia służby bezpieczeństwa korzystały z pomocy profesjonalistów z różnych dziedzin.
Wybór kandydata na tajnego współpracownika rozpoczynał się od konkretnej sytuacji operacyjnej, która uzasadniała poszukiwanie tajnego współpracownika. Należało zweryfikować, czy relacje między kandydatem a osobami będącymi w zainteresowaniu służb bezpieczeństwa sugerują, że kandydat posiada lub może uzyskać zaufanie tych osób. Istotne były również pozytywne cechy osobowe kandydata: ogólny poziom inteligencji, postawa moralna, cechy charakteru. Ostatnim kryterium było prawdopodobieństwo zwerbowania kandydata [fn: Instrukcja nr 03/60. Sekcja II, rozdział I. Instrukcja nr 006/70, pkt 11. Instrukcja nr 00102/89, pkt 4]. Przynależność do PZPR dyskwalifikowała kandydata na tajnego współpracownika. W szczególnych przypadkach członkowie partii mogli być werbowani na tajnych współpracowników tylko za zgodą MSW i I sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Dotyczyło to sytuacji, gdy inne osoby nie mogły wykonać zadania lub gdy zadanie musiało być wykonane za granicą. Zabronione było werbowanie członków Partii na podstawie materiałów lub okoliczności obciążających [fn: Instrukcja nr 03/60. Sekcja I. Instrukcja nr 006/70, paragraf 10, punkt 8]. Pomimo zakazu werbowania członków partii jako tajnych współpracowników, służby bezpieczeństwa szeroko korzystały z ich usług jako kontaktów operacyjnych. Nie wymagano od nich zobowiązania do współpracy i nie rejestrowano ich jako tajnych agentów. Zdarzało się, że ich usługi były wynagradzane w różnych formach. Instrukcja z 1989 roku nie zabraniała już werbowania członków partii jako agentów. Otworzyło to nowe możliwości dla służb bezpieczeństwa.
Przygotowanie i werbunek kandydata na tajnego agenta.
Przygotowanie kandydata do werbunku na tajnego współpracownika rozpoczynało się od zebrania informacji na jego temat. Na podstawie zebranego materiału dobierano najwłaściwszą metodę werbunku, najlepsze okoliczności werbunku oraz określano sposób wezwania kandydata na miejsce werbunku, a także sposób postępowania w przypadku niepowodzenia werbunku. W 1989 r. ustalono, że kandydat powinien być przygotowywany do werbunku nie dłużej niż rok [fn: Instrukcja nr 03/60, dział II, rozdział III. Instrukcja nr 006/70, pkt 11. Instrukcja nr 00102/89, ust. 4]. Następnie rozpoczęła się faza rekrutacji. Należało wykorzystać „zdolności” funkcjonariusza bezpieki, wszystkie informacje zebrane o kandydacie, aby go „pozyskać”, skłonić do współpracy. Liczba zwerbowanych agentów, wyniki pracy z nimi miały wpływ na awanse i inne nagrody dla funkcjonariusza bezpieki.
Metody werbunku.
Jedną z metod werbunku agentów była postawa patriotyczna, nazwana później odpowiedzialnością obywatelską. Pod tymi patetycznymi słowami rzadko kryła się bezinteresowna chęć pomocy bezpiece z pobudek obywatelskich. Najczęściej robiono to z różnych powodów: niegodnej ambicji, samouwielbienia, braku honoru, niechęci do kogoś, zazdrości. Emocje te były celowo podsycane przez funkcjonariuszy SB i pozwalano się im uzewnętrzniać. Na początku lat 60. w ten podstępny sposób zwerbowano ponad 80% tajnych współpracowników [fn: T. Ruzikowski, op. cit., s. 10].
Inną metodą był werbunek ze względów materialnych, czyli współpraca za wynagrodzeniem. Nagrody były różne: pieniądze, towary deficytowe, paszport zagraniczny, szybszy dostęp do mieszkania, zagraniczny wyjazd na szkolenie, rozwój, awans zawodowy. Były też okazjonalne prezenty z okazji imienin, urodzin, osiągnięć zawodowych. Wielu było takich, którzy brali pensję za wykonanie konkretnego zadania. Wydaje się, że pod motywem odpowiedzialności obywatelskiej często maskowano rekrutację dla zachęt finansowych i materialnych.
Inną metodą jest werbunek na podstawie obciążających materiałów i okoliczności: dowodów popełnionych przestępstw i kompromitujących informacji. Wszystkie formy werbunku mogły być stosowane łącznie, w zależności od potrzeb operacyjnych i etapów werbunku kandydata.
Podstawy werbunku różniły się szczegółowo w poszczególnych instrukcjach. Jedynie w instrukcji z 1989 r. stwierdzono, że najbardziej pożyteczną i jedyną możliwą współpracą ze służbami bezpieczeństwa jest współpraca dobrowolna. Do takiego stanowiska dążono, ale nie eliminowało ono stosowania innych metod [fn: Instrukcja nr 00102/89, pkt 5.].
Najbardziej bezpośrednim, widocznym, konkretnym, czytelnym rezultatem werbunku było zazwyczaj pisemne zobowiązanie tajnego współpracownika do współpracy. Było ono napisane odręcznie, w krótszej lub dłuższej formie. Tajny współpracownik podpisywał je swoim imieniem i nazwiskiem oraz wybranym przez siebie pseudonimem.
Mimo dołożenia wszelkich starań, w trakcie procesu werbunkowego nierzadko zdarzało się, że kandydat na tajnego agenta odmawiał współpracy. Wprawdzie Instrukcja z 1960 r. zabraniała dyskryminacji takiej osoby, ale w takich przypadkach kandydat zwerbowany na podstawie materiałów obciążających miał być objęty aktami odpowiedzialności prawnej i w ten sposób traktowany. Instrukcja z 1970 r. również przewidywała podobną karę. Kandydat, który odmówił współpracy, musiał złożyć pisemne zobowiązanie do zachowania w tajemnicy faktu rekrutacji i treści rozmowy kwalifikacyjnej. W Instrukcji z 1989 r. nie przewidziano żadnych konsekwencji dla osób, które odmówiły współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa [fn: Instrukcja nr 03/60, dział III, rozdział II. Instrukcja nr 006/70, paragraf 12, punkt 5 i 6, Instrukcja nr 00102/89, paragraf 5, punkt 6].
Konsekwencje braku współpracy były inne we wczesnych latach powojennych niż w latach późniejszych. W pierwszych latach po II wojnie światowej odmowa współpracy ze służbami bezpieczeństwa często skutkowała aresztowaniem kandydata. Kandydat znikał w tajemnicy. Rodzina nie wiedziała i nie mogła wiedzieć nic o jego losie. W latach 1960-1989 wobec nieposłusznych stosowano jedynie represje administracyjne. Na przykład: pogorszenie warunków pracy w miejscu zatrudnienia, zrujnowanie kariery zawodowej, trudności w uzyskaniu paszportu zagranicznego lub mieszkania. Prawdopodobnie po 1956 r., jeśli dana osoba nie chciała współpracować z bezpieką i nie popełniła żadnych przestępstw, bardzo trudno było ją do tej współpracy nakłonić. Oczywiście zdarzały się też sytuacje ekstremalne [fn: T. Ruzikowski, op. cit., s. 11].
Spotkania z tajnymi współpracownikami odbywały się w miejscach publicznych, gwarantujących anonimowość: parkach, kawiarniach, rzadziej na ulicach. Często spotykano się w samochodzie agenta bezpieki lub w samochodzie prywatnym. Na spotkania z tajnymi współpracownikami przygotowywano pokoje kontaktowe i mieszkania konspiracyjne. Miejsca spotkań musiały spełniać wymogi konspiracji i umożliwiać swobodną rozmowę oraz uwzględniać pozycję społeczną kandydata. Pokoje kontaktowe mogły być urządzane w mieszkaniach prywatnych za zgodą właścicieli. Na szczeblu powiatowym takie pomieszczenia znajdowały się w różnych placówkach gospodarczych, medycznych, kulturalnych i oświatowych. Mieszkania konspiracyjne były specjalnie wyposażonymi, zaszyfrowanymi mieszkaniami wykorzystywanymi wyłącznie przez funkcjonariuszy SB oraz na spotkania z ważnymi tajnymi współpracownikami. Instrukcja z 1970 r. stanowiła, że spotkania mogą odbywać się w innych miejscach gwarantujących tajność współpracy, z wyjątkiem lokali partii, prezydiów rad i organizacji społeczno-politycznych. W nagłych przypadkach kontakty mogły być nawiązywane za pomocą skrzynek kontaktowych, poczty i telefonu. Instrukcja z 1989 r. zakazywała organizowania lokali kontaktowych w siedzibach organów państwowych, organizacji młodzieżowych, związków zawodowych, sądów i prokuratur, a także w budynkach zajmowanych przez posłów na Sejm, senatorów, przedstawicieli państwowych władz politycznych, pracowników Najwyższej Izby Kontroli, sędziów i prokuratorów [fn: Instrukcja nr 03/60, część III, rozdział II. Instrukcja nr 006/70, pkt 15. Instrukcja nr 00102/89, pkt 13].
Służby bezpieczeństwa nie tylko organizowały pracę tajnych współpracowników, ale także kontrolowały ją za pomocą różnych środków. Metody kontroli obejmowały równoległą agenturę, zadania kontrolne i systematyczną analizę informacji dostarczanych przez tajnego współpracownika. Organizowano spotkania tajnych współpracowników z kierownictwem wyznaczonych departamentów i jednostek. Kontrolowano pracę tajnych współpracowników, sprawdzając ich szczerość wobec bezpieki i obiektywizm przekazywanych informacji, czy przestrzegane są zasady konspiracji, czy umiejętności współpracownika są wykorzystywane przy wykonywaniu zadań i czy jego zachowanie jest właściwe. Monitorowanie pracy uzupełniano wiedzą na temat okoliczności, w jakich tajny współpracownik uzyskiwał informacje. Starano się skonfrontować te okoliczności z rzeczywistymi możliwościami współpracownika. Starano się porównać przekazywane przez niego informacje z informacjami pochodzącymi z innych źródeł [fn: Instrukcja nr 03/60, część II, sekcja IV, rozdział III. Instrukcja nr 006/70, paragraf 16. Instrukcja nr 00102/89, pkt 8].
Rodzaje akt operacyjnych.
Najbardziej skomplikowane były sprawy operacyjno-rozpoznawcze [fn: Sprawa operacyjnego rozpracowania.] Taką sprawę zakładano, gdy istniało domniemanie lub przypuszczenie, że dana osoba lub grupa osób jest zaangażowana w działalność antypaństwową. Celem śledztwa było wykrycie sprawców antypaństwowej działalności przestępczej, zbadanie i udokumentowanie tej działalności w celu umożliwienia i ułatwienia postępowania karnego. Instrukcja z 1989 r. odnosi się do wrogiej działalności, która podważa bezpieczeństwo państwa i jego podstawowe interesy polityczne i gospodarcze. Są to bardzo ogólne definicje. Zapis ten dawał służbom bezpieczeństwa nieograniczone możliwości działania w ostatnim okresie ich działalności [fn: Instrukcja nr 03/60, część III, rozdział II. Instrukcja nr 006/70, paragraf 23, punkt 3. Instrukcja nr 00102/89, paragraf 25].
Kolejną kategorią jest sprawa obserwacji operacyjnej [fn: Sprawa obserwacji operacyjnej]. Jest to inwigilacja z wykorzystaniem wszelkich możliwych środków technicznych i osobowych. Polegała na zbieraniu informacji o osobach, próbie rozpoznania ich wrogiej działalności, a także demaskowaniu ich szkodliwych celów i utrudnianiu ich realizacji różnymi metodami. Inwigilacja była ukierunkowana na osoby podejrzane o wrogą działalność pod pewnymi warunkami oraz na tych, którzy współpracowali z zachodnim wywiadem przed wojną lub w jej trakcie.
W 1989 r. wprowadzono kategorię sprawy profilaktyki operacyjnej [fn: Sprawa profilaktyki operacyjnej]. Utworzono ją dla osób, które w ocenie Służby Bezpieczeństwa wymagały stałej lub czasowej kontroli w celu ich ochrony przed ewentualnymi zagrożeniami dla interesów politycznych i gospodarczych państwa oraz jego bezpieczeństwa. Sformułowaniu temu brakuje konkretności. Interpretacje były bardzo różne i obejmowały wszystko, co służby bezpieczeństwa uważały za zagrożenie. Teczka inwigilacji operacyjnej była kontynuacją wprowadzonej w 1970 r. kartoteki operacyjnej [fn: Kwestionariusz ewidencyjny.] Składała się z dokumentacji operacyjnej inwigilacji osobowej bezpieki [fn: Instrukcja nr 03/60, część III, dział II, rozdział II. Instrukcja nr 006/70, paragraf 15. Instrukcja nr 00102/89, paragraf 13].
Kolejna kategoria to sprawa operacyjnego sprawdzenia [fn: Sprawa operacyjnego sprawdzenia]. Sporządzano ją, gdy uznano, że sprawy polityczne, gospodarcze i bezpieczeństwo państwa są zagrożone lub gdy wymagały tego ważne cele operacyjne [fn: Instrukcja nr 03/60, część III, dział II, rozdział III. Instrukcja nr 006/70, pkt 23. Instrukcja nr 00102/89, paragraf 23]. Brak ograniczeń.
Odrębną kategorię stanowiła sprawa obiektowa [fn: Sprawa obiektowa]. Wytaczano ją przeciwko instytucjom, których działalność była wroga Polsce Ludowej. Przykładowo: placówki dyplomatyczne państw zachodnich, niektóre struktury Kościoła katolickiego, szkoły wyższe, biura podróży, imprezy, kongresy, konferencje i sympozja z udziałem przedstawicieli państw zachodnich. Jej celem było monitorowanie pracy instytucji, jej celów i ludzi, którzy w niej pracują. W 1989 r. tę kategorię spraw przemianowano na sprawy problemowe [fn: Sprawa problemowa.] Dało to Służbie Bezpieczeństwa nowe możliwości działania - śledzenia prac nad tworzeniem nowych organów państwa [fn: Instrukcja nr 03/60, część III, dział II, rozdział IV. Instrukcja nr 006/70, paragraf 23, punkt 4. Instrukcja nr 00102/89, paragraf 26].
Z działalności komunistycznych polskich służb bezpieczeństwa wśród Litwinów z okolic Sejn i Puńska
Litwini z rejonów Sejn i Puńska nie pozostawali bez szczególnej uwagi służb bezpieczeństwa. Funkcjonariusze bezpieki monitorowali ich życie prywatne i oficjalne. Próbowali wpływać na ich działalność na różne sposoby, zakłócać jedność społeczności, prześladować aktywnych przedstawicieli społeczeństwa, zastraszać ich, usuwać z pracy, szukać godnych zaufania współpracowników dla służb bezpieczeństwa.
Przed otwarciem liceum w Puńsku i Domu Kultury Litewskiej w Puńsku większość bardziej świadomych narodowo Litwinów w regionie znajdowała się w ewidencji operacyjnej, miała założone teczki nadzoru operacyjnego i była poddawana kontrolom operacyjnym. Juozas Maksimavičius ze wsi Oszkinie, Juozas i Petronėlė Jakimavičius ze wsi Szlinokiemie, Jonas Stoskeliūnas z Puńska, Vincentas Valinčius ze wsi Wołyńce, Juozas Vaina z Puńska, Antanas Valinčius ze wsi Wołyńce, Kazimieras Markauskas z Sejn, Vlada i Jonas Pajaujai z Puńska, Viktoras Jankauskas ze wsi Krejwiany zostali zidentyfikowani przez służby bezpieczeństwa jako typowi litewscy nacjonaliści [fn: TAIB. Seinų apskrities Pilietinės milicijos Saugumo tarnybos II skyriaus 1959 metų gegužės 12 dienos kontržvalgybinė charakteristika. Ściśle tajne. IPN Bi 145/2026/1, l. 138–140.]. Osoby o poglądach nacjonalistycznych, które prowadziły działalność nacjonalistyczną wśród ludności litewskiej, były umieszczane w określonych kategoriach akt operacyjnych i śledzone w sposób operacyjny. Za działalność nacjonalistyczną groziła odpowiedzialność sądowa i administracyjna, rozmowy ostrzegawcze, kompromitacja w prasie [fn: TAIB. 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. Tajne. IPN Bi 045/2026/2, l. 13–14, 27–28, 41–42, 60– 61, 74–75, 89–91, 106–107, 124–125, 138–139, 167.]. Służby bezpieczeństwa nie definiowały jednak, jakie działania uznawano za nacjonalistyczne. W związku z tym do tej kategorii można było zaliczyć bardzo różne działania, każdą aktywność.
W 1956 r. funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa powiatu sejneńskiego skarżyli się swoim przełożonym w Białymstoku, że mają obiektywne trudności, które wręcz uniemożliwiają podejmowanie właściwych decyzji. Widoczna jest ogólna niechęć Litwinów do udzielania nawet najmniejszych informacji, które mogłyby kogoś obciążyć [fn: TAIB. 1955–1956 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų viršininko pranešimai ir charakteristikos Balstogės vaivadijos saugumo tarnybų viršininkui. 1956-07-02 specialusis pranešimas. Tajne. IPN Bi 045/472, l. 9.]. W 1959 r. funkcjonariusze SB powiatu sejneńskiego informowali swoich przełożonych, że mają bardzo ograniczone możliwości operacyjnej inwigilacji i sprawdzania osób. Ich zdaniem działający informatorzy są na niskim poziomie intelektualnym w porównaniu z osobami, na które założono teczki operacyjne. Funkcjonariusze SB twierdzili wówczas, że osoby te rozmawiały, komunikowały się i współpracowały tylko z już zweryfikowanymi, godnymi zaufania osobami. Służby bezpieczeństwa pisały wówczas, że w poznawaniu litewskiego środowiska nacjonalistycznego pomagały im źródła pozaagenturalne. Już w tym roku miały 5 wiarygodnych źródeł pozaagenturalnych, z którymi regularnie się spotykały i którym przydzielały zadania operacyjne. Służby bezpieczeństwa skarżyły się, że mają poważne trudności z rekrutacją nowych agentów. Uważali, że Litwini niechętnie dostarczają informacji, ponieważ taka praca jest postrzegana przez Litwinów jako szkodliwa dla litewskiego społeczeństwa, które już było dyskryminowane przez Polaków. Rekruci kategorycznie odmawiali udzielania jakichkolwiek informacji na temat działalności litewskich nacjonalistów [fn: TAIB. 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. 1959-09-24 informacija. Ściśle tajne. IPN Bi 045//2026/2, l. 169–170.].
Służby bezpieczeństwa powiatu sejneńskiego interesowały się wpływem miejscowych nacjonalistów litewskich na Litwinów mieszkających w głębi Polski oraz wpływem Litwinów mieszkających w głębi kraju na Litwinów mieszkających w regionie sejneńskim. Próbowały dowiedzieć się, jakimi kanałami emigracja litewska kontaktowała się z nacjonalistami litewskimi mieszkającymi na Litwie Radzieckiej. Chciały dowiedzieć się, przez jakich pośredników emigracja litewska na ziemiach zachodnich komunikuje się z narodem Litwy Radzieckiej. Chciały poznać wszelkie możliwości takiego pośrednictwa i przekazywać informacje do Związku Radzieckiego za pośrednictwem organów bezpieczeństwa województwa. Próbowały wyjaśnić kanały i osoby, które mogą przewozić nielegalną literaturę na Litwę Radziecką. Chciano dowiedzieć się, jakimi problemami interesuje się emigracja litewska w Polsce. Starali się zidentyfikować i wyjaśnić cele oraz wpływ postaci emigracyjnych na młodzież litewską. Jaki wpływ mają litewskie ośrodki emigracyjne na polskich Litwinów. Dokumentowano nielegalną literaturę wysyłaną przez litewskie ośrodki emigracyjne do polskiej społeczności litewskiej i próbowano ją wyeliminować. Śledzono lokalne kontakty Litwinów z osobami przyjeżdżającymi z Zachodu i Litwy Radzieckiej w celach turystycznych, odwiedzin krewnych lub w celach badawczych. Służby bezpieczeństwa starały się poznać formy i metody działalności osób „niewiarygodnych”. Monitorowano wpływ „niewiarygodnych” na rozwój gospodarki socjalistycznej na wsi, działalność kulturalną Litewskiego Domu Kultury oraz działalność kulturalną i oświatową LVKD (Stowarzyszenie Kultury Społeczności Litewskiej). Starano się objąć nadzorem operacyjnym osoby, które w swojej działalności były nacjonalistami i pracowały w LVKD, Domu Kultury Litewskiej, szkołach i zespołach artystycznych, aby zapewnić, że informacje o ich działalności dotrą do nas [bezpieki - M. Č.]. Monitorowali, czy pod legalną działalnością LVKD nie ma żadnych wrogich działań [fn: TAIB. 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. Ściśle tajne. IPN Bi 045/2026/2, l. 13–14, 27–28, 41–42, 60–61, 74–75, 89–91, 106–107, 124–125, 138–139, 167.].
Polscy Litwini odgrywali swego rodzaju rolę pośredników między Litwą Radziecką a diasporą na Zachodzie. Od 1957 r. utrzymywano oficjalne kontakty z Litwą Radziecką, kontrolowane i ograniczone, w dziedzinie życia kulturalnego i edukacji. Początkowo obejmowały one kursy dla nauczycieli, delegacje, wizyty przedstawicieli sowieckiej kultury litewskiej w Sejnach i Puńsku, a później „współpracę” z mieszkańcami terenów przygranicznych. Dzięki tym kontaktom polscy Litwini byli poddawani wpływom politycznym i ideologicznym. Z drugiej strony oficjalne kontakty miały na celu rozwój działalności narodowej, która była monitorowana przez sowieckie i polskie służby bezpieczeństwa. Na spotkaniach z rodakami przekazywano informacje polityczne z zachodnich ośrodków litewskich, kolportowano literaturę drukowaną, głównie o tematyce historycznej i religijnej, która docierała do polskich Litwinów w paczkach. Informacje z Zachodu przekazywano osobom przebywającym na kursach, wyjazdach służbowych lub studiującym. W ten sam sposób informacje z Litwy wędrowały na Zachód. Litwini z Trójkąta Suwalskiego byli swoistym pomostem, łączącym nadzieje na wolność Litwinów ze Wschodu i Zachodu. Litwinów w PZPR traktowano z niechęcią i brakiem zaufania z powodu więzi, jakie utrzymywali z emigrantami lub krewnymi na Zachodzie. Kontakty te uważano za szkodliwe dla interesów państwa polskiego [fn: Banionis J., Devintojo dešimtmečio Lenkijos lietuvių politinio gyvenimo bruožai KGB bylos ,Tramplinas‘ puslapiuose, Genocidas ir rezistencija, 1998, Nr 1(3), s. 15–16; Banionis J., Lietuvos laisvės byla Vakaruose 1975–1990, Vilnius, 2002, s. 131–150; Stravinskienė V., Lenkijos lietuvių bendruomenė 1944–2000 metais, Vilnius–Punskas, 2004, s. 66–73.]. W 1961 r. agenci bezpieki pisali, że teren powiatu sejneńskiego był wykorzystywany przez różnych emigracyjnych nacjonalistów do spotkań z osobami przyjeżdżającymi z LSRR [fn: TAIB. 1961-09-19 dienos Seinų apskrities saugumo tarnybų informacija apie operatyvinę padėtį tarp lietuvių Balstogės vaivadijos saugumo tarnyboms. Tajne. IPN Bi 045/626, l. 94.]. Przybysze odwiedzali głównie inteligencję litewską, kontaktowali się z nauczycielami, przywozili literaturę, robili tendencyjne zdjęcia [fn: TAIB. 1968-03-01 Seinų apskrities saugumo tarnybų teritorijos kontržvalgybinė charakteristika. Ściśle tajne. IPN Bi 045/2026/1, l. 16.].
Niezależnie od okoliczności praca kulturalna, narodowa i patriotyczno-społeczna każdego środowiska jest w większości inspirowana, planowana i organizowana przez inteligencję. W powojennych Sejnach i Puńsku było bardzo niewielu litewskich intelektualistów. Szybko znaleźli się oni na celowniku polskiej bezpieki. Na przykład Juozas Vaina - kolportując prasę wśród Litwinów i w domach kultury - identyfikowano tych, którzy go odwiedzali [fn: TAIB. 1957 metų III ketvirčio Seinų apskrities milicijos posto saugumo skyriaus darbo planas. Tajne. IPN Bi 045/574, l. 81.]. J. Vaina kontaktuje się ze wszystkimi przybywającymi z LSRR, interesuje się bieżącą sytuacją, a następnie przekazuje informacje do różnych ośrodków nacjonalistycznych. W 1958 r., będąc na Litwie na szkoleniu pedagogicznym, J. Vaina komunikował się z litewskimi nacjonalistami, a po powrocie wysyłał na Zachód informacje o sytuacji politycznej i gospodarczej w LSRR [fn: TAIB. 1959-05-12 Seinų apskrities milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendanto Seinų apskrities kontržvalgybinė charakteristika. Ściśle tajne. IPN Bi 045/2026/1, l. 140.]. W 1960 r. przeciwko Juozasowi Vainie wszczęto sprawę agenturalną „Niemen” [fn: TAIB. 1960-10-28 Seinų apskrities milicijos komendantūros saugumo skyriaus viršininko raportas apie operatyvinių veiksmų agentūrinės bylos „Niemen” prieš J. Vainą planą ir lietuvių nacionalizmą Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendantui. Tajne. IPN Bi 045/476, l. 7–9.]. Jak donosił informator „Jonas”, J. Vaina obawiał się, że zostanie wysiedlony z Puńska, o czym dowiedział się od przedstawicieli Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku. W 1960 r. przygotowano plan jego wysiedlenia do województwa bydgoskiego, dlatego ograniczył swoją działalność społeczną na rzecz pracy zawodowej [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo tarnybų 1960-07-05 dienos pranešimas Vidaus reikalų ministerijos III departamento III skyriaus viršininkui apie lietuvių tautinės mažumos operatyvinę padėtį. Tajne. IPN Bi 045/607, l. 182.]. Wtedy J. Vaina rozpoczął zbieranie eksponatów od mieszkańcówe wsi rejonu sejneńskiego i puńskiego do obecnego muzeum jego imienia w Puńsku.
W 1960 r., zgodnie z doniesieniem informatora „Baliun”, przeciwko Jonasowi Stoskeliūnasowi wszczęto sprawę agenturalną „Žvalgas Nr 698/60”. Służby bezpieczeństwa podejrzewały, że J. Stoskeliūnas przekazywał informacje do Niemiec Zachodnich. Z Niemiec Zachodnich tą samą drogą informacje docierały do J. Stoskeliūnasa, który w latach 1958-1959, podczas służbowego pobytu przekazywał je w Litwie Radzieckiej. Aby wyjaśnić jego powiązania i prowadzić grę z litewskimi organizacjami emigracyjnymi, służby bezpieczeństwa postanowiły następnie zwerbować J. Šliaužisa, księgowego w szkole w Puńsku, J. Leončikasa, pracownika wydziału oświaty powiatu sejneńskiego, i G.A., urodzonego w Mariampolu i studenta Akademii Medycznej w Białymstoku [fn: TAIB. 1960-07-01 Balstogės vaivadijos milicijos posto saugumo skyriaus komendanto ataskaita Vidaus reikalų ministerijos II departamento V skyriaus viršininkui. Tajne. IPN Bi 045/618, l. 66–68.].
Jesienią 1957 r. Jonas Pajaujis wrócił z Inowrocławia do Puńska. Natychmiast zainteresowały się nim służby bezpieczeństwa. Założono na niego teczkę agenturalną „Nacionalistas nr 613/59” [fn: TAIB. 1957 metų III ketvirčio Seinų apskrities milicijos posto saugumo skyriaus darbo planas. Tajne. IPN Bi 045/574, l. 81. 1960-07-01 Balstogės vaivadijos milicijos posto saugumo skyriaus komendanto ataskaita Vidaus reikalų ministerijos II departamento V skyriaus viršininkui. Tajne. IPN Bi 045/618, l. 65.].
W 1960 r. do inwigilacji J. Stoskeliūnasa, J. Vainy i J. Jakimavičiusa Służbie Bezpieczeństwa udało się pozyskać agenta „Antanasa”, absolwenta liceum w Puńsku, który później przez wiele lat pracował w jednej ze szkół w rejonie Sejn i Puńska. W 1961 r., w związku z bardzo ważną misją zbadania działalności nauczyciela J. Stoskeliūnasa, agenci bezpieki powiatu sejneńskiego zwrócili się do naczelnika Wydziału III SB województwa białostockiego z prośbą o pomoc w przeszkoleniu agenta „Antanasa” [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1961 metų pirmąjį pusmetį. Ściśle tajne. Raportas dėl agento ,,Antanas” operatyvinės kombinacijos panaudojimo. IPN Bi 045/625, l. 172–173.].
W 1960 r. wszczęto sprawę operacyjną przeciwko nauczycielce Petronėlė Babkauskaitė, wykazującej wrogi nacjonalistyczny stosunek do PRL i korespondującej z emigracją litewską na Zachodzie. Do zbadania tego problemu został zwerbowany agent „Jurgis” [fn: TAIB. 1960-12-21 Seinų apskrities saugumo tarnybų kvartalinis pranešimas lietuvių nacionalizmo problema. Tajne. IPN Bi 045/474, l. 3.]. Śledzono również działania i prace nauczyciela Antanasa Valinčiusa. Oskarżono go o utrzymywanie kontaktów z nacjonalistą K. Markauskasem, który za działalność nacjonalistyczną został eksmitowany z terenów przygranicznych, oraz o przejawianie wrogiego nacjonalistycznego stosunku do Partii i władzy ludowej w Polsce [fn: TAIB. 1960-12-21 Seinų apskrities saugumo tarnybų kvartalinis pranešimas lietuvių nacionalizmo problema. Tajne. IPN Bi 045/474, l. 4.]. W 1959 r. wszczęto przeciwko niemu sprawę operacyjnego rozpracowania [fn: TAIB. 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. 1959-09-24 informacija. Ściśle tajne. IPN Bi 045//2026/2, l. 165.]. Agenci „Witałtas” i „Jonas” donosili bezpiece o rozpracowaniu A. Valinčiusa i P. Babkauskaitė [fn: TAIB. 1961–1963 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų veiklos planai ir darbo ataskaitos. Tajne. IPN Bi 045/469, l. 48.].
W 1968 r. wszczęto sprawę operacyjnego rozpracowania przeciwko nauczycielowi Kostasowi Sidariasowi za działalność destrukcyjną wśród młodzieży inteligenckiej na Litwie [fn: TAIB. 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. 1969-02-18 informacija. Ściśle tajne. IPN Bi 045//2026/2, l. 22.].
Już w 1958 r. PZPR i organy bezpieczeństwa doskonale zdawały sobie sprawę, że liceum w Puńsku było wielkim osiągnięciem - kuźnią kadr kulturalno-oświatowych i intelektualistów litewskich [fn: TAIB. 1958-06-27 Seinų apskrities saugumo tarnybų informacija Balstogės vaivadijos saugumo tarnyboms apie partinių instancijų, tarybų, visuomeninių organizacijų darbą su lietuvių tautybės gyventojais. Tajne. IPN Bi 045/476, l. 65.]. W związku z tym starano się w każdy możliwy sposób prześladować nauczycieli, aby wpłynąć na pracę szkoły. W 1960 r. służby bezpieczeństwa powiatu sejneńskiego pisały o nacjonalistycznym wpływie nauczycieli szkoły w Puńsku na młodzież. Podkreślano, że edukacja młodzieży nie odpowiadała ówczesnym wymaganiom. Według informatora „Kazisa”, nauczyciele Juozas Vaina, Petronėlė Jakimavičienė i Vlada Pajaujienė przynosili uczniom prasę nacjonalistyczną z Zachodu i rozmawiali z nimi o warunkach życia w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych. Dyskusje te nie koncentrowały się na życiu w Związku Radzieckim i innych „demokracjach ludowych”. Według bezpieki, niektórzy nauczyciele w szkole średniej w Puńsku nie kształcili młodzieży zgodnie z zasadami socjalizmu. Pierwszy sekretarz Komitetu PZPR w Puńsku zgłosił „niewłaściwe” kształcenie młodzieży w szkole do Kuratorium Oświaty w Białymstoku, którego pracownicy przybyli na przesłuchanie [fn: TAIB. 1960-06-28 Seinų apskrities milicijos komendantūros saugumo skyriaus viršininko agentūrinio operacinio darbo ataskaita Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendantui. Slaptai. IPN Bi 045/618, l. 430–432.]. Takie donosy umożliwiały bezpiece i partii dalsze prześladowanie litewskich nauczycieli. Nie dyskutowano wówczas, na ile były one uzasadnione, a na ile nie.
Polskie służby bezpieczeństwa były bardzo zaniepokojone korespondencją polskich Litwinów z przedstawicielami i krewnymi litewskich emigrantów mieszkających na Zachodzie. Jakimavičius i jego żona Petronėlė, nauczycielka, informowali litewską emigrację o aktualnej sytuacji Litwinów w rejonie sejneńskim, o pracy litewskiego domu kultury i liceum, przesyłali zdjęcia uczniów liceum i litewskiego chóru. Informacje te zostały opublikowane w prasie litewskiej diaspory. Taki litewski aktywizm nie podobał się władzom partyjnym. W tym czasie władze powiatu sejneńskiego twierdziły, że postawa tych ludzi jest głównym odzwierciedleniem sytuacji w powiecie. Szczególnie wyróżniającym się w pracy bezpieki był informator „Kazis”, który w krótkim czasie dostarczył dość cennych informacji o sytuacji szkolnictwa litewskiego oraz nowych materiałów o osobach będących w zainteresowaniu bezpieki [fn: TAIB. 1960-06-28 Seinų apskrities milicijos komendantūros saugumo skyriaus viršininko agentūrinio operacinio darbo ataskaita Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendantui. Tajne. IPN Bi 045/618, l. 432–433.]. Według informatora „Kazisa” nauczyciele liceum litewskiego w Puńsku Juozas Vaina, Jonas Stoskeliūnas, Vlada Pajaujienė, Petronėlė Jakimavičienė, nauczają uczniów o wrogim stosunku do narodowości polskiej, okazują uczniom swoją wrogość do PRL, ZSRR i Partii, a jednocześnie chwalą ustrój kapitalistyczny [fn: TAIB. 1960-06-19 Seinų apskrities saugumo tarnybų kvartalinis pranešimas lietuvių nacionalizmo problema. Tajne. IPN Bi 045/474, l. 10.]. Agent „Jurgis” informował w 1961 r., że młodzież liceum była uczona wrogiej działalności przez sejneńskie postacie J. Vainę, J. Stoskeliūnasa, P. Jakimavičienė, a wśród uczniów wrogą działalność prowadzili synowie lub krewni tych postaci. Według doniesień agentów „Kazisa” i „Antanasa”, młodzież była również pod wpływem działalności J. Maksimavičiusa [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1961 metų pirmąjį pusmetį. Tajne. 1961-02-22 pranešimas. IPN Bi 045/625, l. 175–176.]. Władze powiatu sejneńskiego starały się usunąć z liceum przedwojennych intelektualistów. Plany te realizowano przy pomocy dyrektora J. Dabušinskasa [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1961 metų pirmąjį pusmetį. 1961-06-22 pranešimas apie lietuvių tautinės mažumos nacionalizmą. Tajne. IPN Bi 045/625, l. 209–211.]. Agent „Antanas” przekazywał Służbie Bezpieczeństwa informacje o nauczycielach liceum w Puńsku (Onutė Aleksaitė, Petronė Jakimavičienė), ich działalności, kontaktach z osobami przybyłymi z Litwy Radzieckiej [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1961 metų pirmąjį pusmetį. 1961-03-17 pranešimas apie lietuvių tautinės mažumos nacionalizmą. Tajne. IPN Bi 045/625, l. 198.]. Kiedy J. Stoskeliūnas i V. Pajaujienė zostali oskarżeni o sfałszowanie egzaminu dojrzałości i wydaleni z liceum w Puńsku, pojawiło się poważne niebezpieczeństwo likwidacji szkoły. Aby monitorować sytuację, służba bezpieczeństwa specjalnie przeszkoliła agentów „Kazisa”, „Witałtasa” oraz informatorów K. P., Ł. S. i K. J. [fn: TAIB. 1960 metų Seinų apskrities saugumo tarnybos kvartaliniai darbo planai. Tajne. IPN Bi 045/616, l. 27.] J. Stoskeliūnas był również śledzony przez duchownego agenta „X-5”. Informował on bezpiekę o nastrojach i postawie J. Stoskeliūnasa, gdy ten został wydalony z liceum w Puńsku i pracował w szkole podstawowej w Widugierach [fn: TAIB. 1960-12-02 Seinų apskrities milicijos komendantūros saugumo skyriaus viršininko informacija Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendantui apie lietuvių nacionalizmą. Tajne. IPN Bi 045/476, l. 2.].
Bezpieka doskonale zdawała sobie sprawę z nastrojów panujących wśród Litwinów, niekorzystnej dla nich sytuacji w liceum w Puńsku, stworzonej przez partię przy pomocy kuratorium oświaty. W 1961 r. z liceum zwolniono również Jonasa Pajaujisa. W liceum pozostał tylko J. Vaina [fn: TAIB. 1961-09-19 dienos Seinų apskrities saugumo tarnybų informacija apie operatyvinę padėtį lietuvių tarpe Balstogės vaivadijos saugumo tarnyboms. Tajne. IPN Bi 045/626, l. 95.]. W szkole zatrudnieni byli inni nauczyciele cieszący się zaufaniem partii. Nauczycielka Vlada Pajaujienė przez kilka lat pozostawała bez pracy. W 1962 r. służby bezpieczeństwa powiatu sejneńskiego wraz z komitetem PZPR odmówiły zatrudnienia jej w Domu Kultury Litewskiej, ponieważ miałaby możliwość kształcenia młodzieży zgodnie z własnymi przekonaniami [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1962 metų antrąjį pusmetį. 1962-10-19 pranešimas apie lietuvių tautinės mažumos nacionalizmą. Tajne. IPN Bi 045/653, l. 121–122.].
Młoda inteligencja litewska interesowała się emigracją litewską i zwracała szczególną uwagę na liceum w Puńsku. Uczniowie otrzymywali paczki z odzieżą, prasą i literaturą. Chociaż uczniowie sami nie pisali listów, nie prosili o żadną pomoc, jak donosił agent „Marian”, który osobiście rozmawiał z uczniami na ten temat [fn: TAIB. 1960-12-29 Seinų apskrities milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendanto kvartalinė ataskaita iš agentūrinio-operacinio darbo Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendantui. Tajne. IPN Bi 045/620, l. 304.].
W 1960 r. zwerbowano dwóch nowych agentów „Mariana” i „Jurgisa” do walki z nacjonalizmem młodej inteligencji litewskiej [fn: TAIB. 1960-12-29 Seinų apskrities milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendanto kvartalinė ataskaita iš agentūrinio-operacinio darbo Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus komendantui. Tajne. IPN Bi 045/620, l. 305.]. W 1961 r. bezpieka powiatu sejneńskiego pisała do swoich przełożonych w Białymstoku, że nauczyciele liceum w Puńsku są pod silnym wpływem nacjonalistów. Zasady internacjonalizmu nie są przestrzegane w tej szkole. Uczniowie są kształceni w duchu politycznie niepoprawnym. Wśród nauczycieli J. Vaina, J. Pajaujis i P. Jakimavičienė wyróżniali się nacjonalistyczną działalnością. Spośród 12 nauczycieli pracujących w liceum tylko dyrektor J. Dabušinskas (członek PZPR), J. Karčiauskas (członek PZPR) i J. Wasiliuk (członek PZPR) nie są pod wpływem nacjonalistów. Pozostali nauczyciele, jeśli sami nie angażują się w działalność nacjonalistyczną, są pod wpływem nacjonalistów. Przewodniczącym komitetu rodzicielskiego jest znany nacjonalista J. Maksimavičius. Przewodniczącym związku nauczycieli jest J. Pajaujis […] Pod ich wpływem znajduje się inteligencja Puńska i duża część nauczycieli szkół podstawowych. Działalność tej grupy jest powiązana z nacjonalistyczną działalnością miejscowego proboszcza A. Šuminskasa. […] W latach 1958-1960 wielu absolwentów wyszło z liceum w Puńsku. Ponad 50% z nich pracuje jako nauczyciele w szkołach podstawowych. Większość absolwentów jest całkowicie niezwiązana z obecnym rządem i systemem. Nawet jeśli nie angażują się we wrogą działalność, duża część z nich ryzykuje nacjonalistyczne wychowanie z charakterystycznym światopoglądem, koresponduje z emigracją i chwali zachodni styl życia. Wobec 4 nauczycieli Służba Bezpieczeństwa założyła teczki operacyjne, 8 agentów przekazało informacje. Wśród nich było 2 nauczycieli szkół podstawowych, 2 urzędników państwowych, 2 rolników, 1 ksiądz i 1 uczeń szkoły średniej. Według oceny bezpieki 5 z nich było młodymi ludźmi, mającymi potencjał do zdobycia zaufania i autorytetu wśród narodowców. Z wyjątkiem agenta X-5, który w przyszłości może zdobyć zaufanie i wpływy wśród młodej inteligencji Puńska, pozostali agenci nie mają wpływu na kształtowanie sytuacji [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1961 metų pirmąjį pusmetį. 1961-02-22 dienos pranešimas apie nacionalizmą tarp lietuvių. Tajne. IPN Bi 045/625, l. 175–177, 1961-02-15 pranešimas apie operatyvinę padėtį tarp lietuvių ir susijusios su ja saugumo tarnyboms užduotys. Tajne. IPN Bi 045/625, l. 181–183, 185.]. W 1961 r. bezpieka powiatu sejneńskiego postanowiła dokładnie udokumentować działalność nacjonalistyczną osób zatrudnionych w liceum w Puńsku, poczynając od ich działalności od powstania liceum. Poprzez agentów „X-5”, „Tadek”, „Jonas” ograniczyć ich działalność środkami operacyjnymi. Zbierać i dokumentować przypadki nadużyć ze strony znanych nacjonalistów oraz inne materiały mogące ich skompromitować na gruncie przestępczym. Ważne, aby stracili zaufanie społeczne. W dłuższej perspektywie zapewnić usunięcie z pracy nauczycieli o skrajnie nacjonalistycznych poglądach. Informować na bieżąco o sytuacji w liceum Komitet PZPR powiatu sejneńskiego, Wydział III Kuratorium Oświaty powiatu białostockiego, Wydział III SB woj. białostockiego oraz Komitet PZPR woj. białostockiego [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1961 metų pirmąjį pusmetį. 1961-02-15 pranešimas apie operatyvinę padėtį tarp lietuvių ir susijusios su ja saugumo tarnyboms užduotys. Tajne. IPN Bi 045/625, l. 186–187.].
W 1961 r. Juozas Leončikas został odwołany ze stanowiska inspektora oświaty powiatu sejneńskiego. Dyrektorzy szkół litewskich, zwłaszcza P. Jakimavičienė i J. Kubilius, twierdzili, że J. Leončikas został zwolniony, ponieważ był świadomym Litwinem [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1961 metų antrąjį pusmetį. 1961-08-30 pranešimas apie lietuvių tautinės mažumos nacionalizmą. Tajne. IPN Bi 045/628, l. 46.]. J. Leončikas był wówczas aktywnym członkiem Zarządu Głównego LVKD (Stowarzyszenie Kultury Społeczności Litewskiej) i zajmował się sprawami duszpasterskimi parafii litewskiej w Sejnach. Wraz z innymi Litwinami pisał petycje do polskich władz kościelnych o przywrócenie litewskich nabożeństw w Bazylice Sejneńskiej.
Choć partia i bezpieka próbowały skompromitować litewskich działaczy, nadal cieszyli się oni poparciem litewskiego społeczeństwa. W 1962 r. nauczyciele Jonas Pajaujis i Antanas Valinčius zostali wybrani na przewodniczących koła LVKD w Puńsku i delegatów na III zjazd stowarzyszenia. W 1963 r. nauczycielka Vlada Pajaujienė została zatrudniona w Domu Kultury Litewskiej [fn: TAIB. 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. 1963-02-20 pranešimas. Ściśle tajne IPN Bi 045//2026/2, l. 109.]. Społeczeństwo litewskie starało się odizolować od działalności towarzystwa osoby niepożądane, ale działacze PZPR powiatu sejneńskiego starali się zapobiec ich wysiłkom. Nauczyciel J. Karčiauskas (członek PZPR) nie został wybrany na delegata z powiatu Puńsk na III Zjazd LVKD, chociaż jego kandydatura została zgłoszona. W związku z tym grupa członków Zarządu Głównego LVKD (członków PZPR) zdecydowała, że J. Karčiauskas powinien zostać wybrany z koła sejneńskiego [fn: TAIB. Balstogės vaivadijos milicijos komendantūros saugumo skyriaus vadovybė. Informacijos ir pranešimai apie Seinų apskrities operatyvinę-politinę padėtį per 1962 metų pirmąjį pusmetį. 1962-04-30 pranešimas apie lietuvių tautinės mažumos nacionalizmą ryšium su LVKD III suvažiavimu. Tajne. IPN Bi 045/651, l. 99.].
W 1963 r. funkcjonariusze bezpieki powiatu sejneńskiego zauważyli, że działalność nacjonalistyczna rozprzestrzenia się wśród litewskich intelektualistów za pośrednictwem osób pracujących w instytucjach państwowych, takich jak Jonas Pajaujis, Petronėlė Jakimavičienė, Jonas Stoskeliūnas i Juozas Vainas. Już w 1963 r. dyrektorami większości litewskich szkół byli litewscy członkowie PZPR. Według służb bezpieczeństwa, pracowali w nich nacjonaliści Jonas Pajaujis, Juozas Vaina, Petronėlė Jakimavičienė, Jonas Stoskeliūnas, Antanas Valinčius, którzy przy każdej okazji edukowali społeczeństwo, poniżając system socjalistyczny i kompromitując członków partii [fn: TAIB. 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. 1964-02-06 informacija. Ściśle tajne. IPN Bi 045//2026/2, l. 98–99 .]. Litewscy działacze troszczyli się o edukację młodzieży. Zależało im na zaszczepieniu w młodych ludziach patriotyzmu i nacjonalizmu, nawet w tak trudnych warunkach. Dlatego też, ze względu na okoliczności, litewscy intelektualiści zachęcali rodziców uczniów do większej pracy nad edukacją młodzieży.
Byli też Litwini w Polsce, którzy byli chronieni przez partię i służby bezpieczeństwa. Bezpieka pisała, że autorytet tych osób, członków partii, jest podważany w społeczeństwie i że podejmowane są działania zmierzające do odsunięcia ich od działalności społecznej [fn: TAIB. 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. 1966-01-20 informacija. Ściśle tajne. IPN Bi 045//2026/2, l. 69; 1959–1970 metų Seinų apskrities saugumo tarnybų lietuvių nacionalizmo kontržvalgybinė charakteristika. 1969-02-18 informacija. Ściśle tajne. IPN Bi 045//2026/2, l. 23.].
W 1974 r. głównym problemem nurtującym bezpiekę powiatu sejneńskiego była działalność nacjonalistyczna mniejszości litewskiej i wpływ Zachodnich ośrodków nacjonalistycznych na tę mniejszość, pisali pracownicy bezpieki powiatu sejneńskiego. Na adresy Zarządu Głównego LVKD w Sejnach, Domu Kultury Litewskiej i Liceum w Puńsku nadal napływała prasa i literatura litewska z Zachodu, której większość została skonfiskowana przez urzędy pocztowe w Puńsku i Sejnach oraz przez funkcjonariuszy SB [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače” („Naprawiacze”). 1975-03-14 operatyvinės medžiagos vertinimas ir 1974 metų saugumo būklė bei operatyvinės veiklos kryptys. Tajne. IPN Bi 01/112, l. 4.].
Program pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa powiatu sejneńskiego na lata 1975-1980 przewidywał kontrolę działalności młodzieży i nauczycieli. Celem było ustalenie osób prowadzących wrogą działalność, głoszących wrogie i klerykalne poglądy oraz rozpowszechniających je w pracy z młodzieżą. Monitorowano ich kontakty z przedstawicielami litewskiej emigracji. Ideologiczny wpływ emigracji na młodą inteligencję litewską, zbieranie informacji o życiu polskich Litwinów, możliwość spotkania z obywatelami Litwy Radzieckiej były niepożądane dla bezpieki [fn: TAIB. Seinų apskrities Milicijos komendantūros saugumo tarnybos metiniai planai (1971-01-09–1975-01-27). Saugumo tarnybų operatyvinių veiksmų programa 1975–1980 metams. Tajne. IPN Bi 045/2024, l. 10, 18.].
W 1976 r. KGB ZSRR zwróciło się do MSW w Warszawie z apelem o skierowanie 1-2 agentów litewskich na kursy języka litewskiego w Wilnie. Mogli to być studenci, absolwenci szkół wyższych lub przedstawiciele młodej litewskiej inteligencji. Mieli oni pomagać w identyfikacji cudzoziemców narodowości litewskiej, zwłaszcza członków ośrodka „Santara - Šviesa”, i udzielać informacji o rocznikach [fn: TAIB. Operatyvinė byla „Napraviače”. 1976-05-22 Vidaus reikalų ministerijos raštas Suvalkų vaivadijos milicijos komendantūros III skyriaus viršininkui su 1976-05-04 SSRS KGB rašto nr. 250 vertimu. Tajne. IPN Bi 01/112.]. Taka współpraca miała miejsce. Agenci litewscy lub zaufane przez bezpiekę osoby litewskie brały udział w szkoleniach dla nauczycieli lub wyjazdach studentów na Litwę i przekazywały informacje.
Sieć agenturalna była aktywna. W dokumentach bezpieki można znaleźć wiele różnych doniesień. Kilka przykładów. Jak donosił agent „Ryś-1”, w 1978 r. do dyrektora liceum w Puńsku wysłano zaproszenie dla młodzieży naszego regionu do udziału w Kongresie Młodzieży organizowanym przez Litwinów Zachodnich w Anglii i Niemczech. Agenci „Ryś-1” i „Nijola” poinformowali ponadto, że w 1979 r. Zita Jonuškaitė, absolwentka liceum w Puńsku, uczestniczyła w IV Światowym Kongresie Młodzieży Litewskiej w Niemczech. Według agenta „Ryś-1” na sierpień 1987 r. w Puńsku zaplanowano spotkanie litewskiej inteligencji z biskupem litewskiej diaspory P. Baltakisem. Trzech informatorów, „Kazis”, „Piotr” i „Nijola”, poinformowało Służbę Bezpieczeństwa o udziale V. Vainy i D. Jankauskaitė w VI Światowym Kongresie Młodzieży Litewskiej w Australii w grudniu 1987 r. i styczniu 1988 r. [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače”. Priešiškos veiklos sąrašas. Tajne. IPN Bi 01/112, l. 25–32.]. Byli to bardzo produktywni agenci, pracowali aż do upadku komunistycznego systemu politycznego.
W 1981 r. zespół muzyczny Domu Kultury w Puńsku, składający się z członków kapeli wiejskiej, zespołu tanecznego i chóru mieszanego, przygotowywał się do wyjazdu do USA. Większość członków zespołu stanowili nauczyciele i uczniowie liceum w Puńsku. O planowanym wyjeździe agenci „Nijola” i „Ryś-1” poinformowali pracowników suwalskiej bezpieki. Funkcjonariusze SB poinformowali swoich przełożonych w Warszawie, że ochrona operacyjna wyjeżdżającej grupy została zapewniona [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače”. 1980-12-08 Suvalkų vaivadijos milicijos komendantūros III skyriaus viršininko pranešimas Vidaus reikalų ministerijos III departamento II skyriaus viršininkui. Tajne. IPN Bi 01/112.].
W 1984 r. wydział bezpieki okręgu sejneńskiego do realizacji swoich celów i kontroli działalności Litwinów korzystał z usług 13 agentów. Mieli oni od 24 do 43 lat. 30% z nich było nauczycielami, a 20% studentami. Pozostali byli pracownikami różnych instytucji państwowych. Mamy dobrze zbadane prezydium centralnego zarządu LVKD, w którym mamy 30% agentów” - pisali agenci bezpieki [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače”. 1984-01-10 informacija apie padėtį lietuvių tautinės mažumos tarpe. Tajne. IPN Bi 01/112, l. 11v.].
W październiku 1986 r. polska bezpieka spotkała się z delegacją KGB ZSRR w celu omówienia spraw organizacyjnych współpracy. Podjęto wówczas decyzję o zorganizowaniu wspólnych kombinacji operacyjnych. Strona polska obiecała wysyłać na Litwę swoich litewskich agentów na kursy języka litewskiego, studia lub prywatne zaproszenia, którzy kontaktowali się z przedstawicielami emigracji litewskiej na Zachodzie. A KGB ZSRR wykorzysta ich do wyjaśnienia nacjonalistycznych poglądów osób z LSRR i ich powiązań [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače”. 1987-01-12 Vidaus reikalų ministerijos raštas Suvalkų vaivadijos vidaus reikalų įstaigos III skyriaus viršininkui. Tajne. IPN Bi 01/112.].
W 1987 r. KGB ZSRR przesłało do polskiego MSW listę litewskich obywateli LSRR utrzymujących kontakty z litewskimi organizacjami nacjonalistycznymi na Zachodzie oraz litewskich obywateli PRL, a także listę litewskich obywateli PRL utrzymujących kontakty z reakcyjną emigracją litewską. Służby bezpieczeństwa ZSRR i LPR współpracowały w celu wyjaśnienia kontaktów, osób i kanałów LPR, za pośrednictwem których nacjonaliści LSRR kontaktowali się z przedstawicielami reakcyjnej emigracji. Na liście znalazło się wielu polskich Litwinów, którzy utrzymywali kontakty z zagranicznymi Litwinami, ale także tych, których podejrzewano o utrzymywanie tylko takich kontaktów. Byli to: Rimas Vaina, Leonardas Jonuška, Bronius Makauskas, Kristina Kraužlienė, Alicija Jonuškaitė, Zita Jonuškaitė, Sigitas Paransevičius, Irena Čėplienė, Jonas Stoskeliūnas, Marytė Černelienė, Aldona Vaicekauskienė, Jonas Vaina, Juozas Vaina, Antanas Valinčius, Jonas Pajaujis, Onutė Sendienė, Jurgis Paransevičius, Benas Jankauskas, Darius Čėpla, Danutė Linkaitė, Jurgis Kuliešius, Nijolė Kolytė, Jūratė Kardauskienė, Živilė Kalkauskaitė, Petras Zimnickas, Violeta Grigutytė, Vitas Grigutis (z Puńska), Petras Gavienas, Antanas Venslauskas, Jonas Vaičiulis, Viktoras Vaina, Irena Aleksaitė. O działalności większości z wyżej wymienionych osób informowali służbę bezpieczeństwa agenci „Kazis”, „Nijola”, „Ryś-1” i „Piotr”. W środowisku tym pracowały również agentki „Teresa” i „Patrycja” [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače”. Slaptai. 1987-08-06 Vidaus reikalų ministerijos raštas Suvalkų vaivadijos vidaus reikalų įstaigos III skyriaus viršininkui (W. Pacewicz) su LTSR piliečių ir LLR piliečių, kurie turi ryšių su lietuvių emigracija Vakaruose, sąrašais. 1987- 11-27 Suvalkų vaivadijos vidaus reikalų įstaigos III skyriaus raštas Vidaus reikalų ministerijos III departamento V skyriaus viršininkui dėl asmenų, gyvenančių šioje teritorijoje, operatyvinių charakteristikų. Tajne. IPN Bi 01/112.].
Przykładowo przeciwko nauczycielce A. Vaicekauskienė SB wszczęła sprawę agenturalną „Etnograf” za prowadzenie działalności nacjonalistycznej w ramach legalnie działającej grupy etnograficznej. Agenci bezpieki oskarżyli ją o organizowanie wykładów i wieczorów dyskusyjnych na temat historii Litwy, literatury litewskiej i etnokultury w czasie, gdy była przewodniczącą grupy LVKD w Puńsku. Dyskusje prowadzili J. Vaina, J. Stoskeliūnas, I. Čėplienė, którzy według bezpieki korzystali z literatury przedwojennej i zachodniej. Pracownicy bezpieki w województwie suwalskim identyfikują J. Vainę jako działacza nacjonalistycznego, „mózg” takiej działalności, etnografa amatora, założyciela „Muzeum Vainy”, członka redakcji „Aušra”, osobę, która utrzymywała różnorodne kontakty z obywatelami Ziem Zachodnich i ZSRR. Żałuje, że mimo zastrzeżeń bezpieki 14 października 1987 r. został uhonorowany najważniejszą polską nagrodą ludową (Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski). Sigitas Paransevičius, pełniąc funkcję dyrektora Liceum w Puńsku, zwrócił na siebie uwagę bezpieki z powodu aktywnej działalności w LVKD, w pracach redakcji „Aušra”, w pracach organizacyjnych przy budowie Domu Kultury Litewskiej w Puńsku oraz w kontaktach z mieszkańcami ziem Zachodnich i LSRR [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače”. Slaptai. 1987-08-06 Vidaus reikalų ministerijos raštas Suvalkų vaivadijos vidaus reikalų įstaigos III skyriaus viršininkui (W. Pacewicz) su LTSR piliečių ir LLR piliečių, kurie turi ryšių su lietuvių emigracija Vakaruose, sąrašais. 1987- 11-27 Suvalkų vaivadijos vidaus reikalų įstaigos III skyriaus raštas Vidaus reikalų ministerijos III departamento V skyriaus viršininkui dėl asmenų, gyvenančių šioje teritorijoje, operatyvinių charakteristikų. Tajne. IPN Bi 01/112.].
W 1980 r. funkcjonariusze SB Wydziału III Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Suwałkach interesowali się klerykalno-nacjonalistycznymi poglądami Aldony Vaicekauskienė, które propagowała wśród młodzieży szkolnej oraz organizowanymi przez nią spotkaniami młodzieży z uczestnikami IV Światowego Kongresu Młodzieży Litewskiej w Niemczech i Wielkiej Brytanii [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače”. Tajne. 1980-05-02 Suvalkų vaivadijos milicijos komendantūros III skyriaus viršininko pranešimas Vidaus reikalų ministerijos III departamento II skyriaus viršininkui IPN Bi 01/112 (brak numeru strony, ponieważ plik nie jest jeszcze w pełni gotowy do odczytania)]. Jednym z uczestników Światowego Kongresu Młodzieży Litewskiej, wyróżniającym się w działalności antysowieckiej, był Arvydas Žygas, który według służb bezpieczeństwa był emisariuszem litewskich organizacji emigracyjnych działających na Zachodzie i który często odwiedzał Związek Radziecki i Polskę. Wspierał on materialnie i moralnie wrogie elementy, które stymulowały działalność antysowiecką. Służby bezpieczeństwa wszczęły przeciwko niemu sprawę agenturalną o kryptonimie „Narzeczony” [fn: TAIB. Objekto byla „Napraviače”. Tajne. 1980-09-12 dienos Vidaus reikalų ministerijos raštas pagal SSRS KGB pageidavimą, Suvalkų vaivadijos milicijos komendantūros III skyriaus viršininkui dėl 1979 metais Pasaulio lietuvių jaunimo sąjungos narių, pabuvojusių Suvalkijoje. IPN Bi 01/112.].
W 1989 r. służby bezpieczeństwa skarżyły się, że w ostatnim czasie znacznie osłabła efektywność współpracy z agentami. Występowało unikanie rozmów na drażliwe tematy krajowe, a nawet przejawy braku otwartości i szczerości. Powodem tego był silny ruch narodowy na Litwie, wzmocnienie postaw nacjonalistycznych wśród Litwinów, rosnąca hermetyczność i integracja społeczeństwa litewskiego. W ciągu tego roku bezpieka miała 13 agentów zajmujących się kontaktami z Litwinami z rejonu sejneńskiego i puńskiego oraz ich działalnością. Wśród nich byli „Nijola”, „Ryś-1”, „Kazis”, „Piotr”, „Teresa”, „Patrycja”, „Kowalski”, „Hanka”, „Witek” i „Vaiva”. Agenci „Ryś-1”, „Nijola”, „Kazis”, „Patrycja” mieli za zadanie zbadać intencje i działania uczniów Liceum Ogólnokształcącego w Puńsku oraz poznać cele ich działalności.
Wnioski
Pracę funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa regulowały instrukcje pracy operacyjnej i inne akty normatywne opracowane przez organy bezpieczeństwa i spraw wewnętrznych. Sieć agenturalna składała się z agentów, informatorów i rezydentów, później tajnych agentów i tajnych współpracowników. Oprócz nich istniały inne nieformalne formy współpracy ze służbami bezpieczeństwa, takie jak kontakty obywatelskie i służbowe, zwane później oficjalnymi osobowymi źródłami informacji, konsultanci oraz osoby, które dobrowolnie przekazywały informacje służbom bezpieczeństwa.
Werbując kandydata do tajnej współpracy, funkcjonariusz SB wykorzystywał wszystkie swoje „umiejętności”, wszystkie informacje, jakie zgromadził o kandydacie, aby pozyskać go do współpracy. Metody werbunku opierały się na postawach patriotycznych, odpowiedzialności obywatelskiej, zachętach materialnych lub obciążających materiałach i okolicznościach. Rekrut zazwyczaj podpisywał zgodę na współpracę. Jeśli kandydat nie zgodził się na współpracę z tajnym współpracownikiem, w pierwszych latach powojennych groziły mu inne konsekwencje niż w latach późniejszych. Początkowo tacy kandydaci znikali bez wieści, a później ci, którzy się nie podporządkowali, byli poddawani represjom administracyjnym.
Służby bezpieczeństwa gromadziły materiały na temat pracy polskich Litwinów i ich „wrogiej działalności”. Litwinów oskarżano o nacjonalizm. Jednak służby bezpieczeństwa nigdzie nie definiowały, jaki rodzaj działalności jest uważany za wrogi lub nacjonalistyczny, więc każda działalność mogła zostać sklasyfikowana jako taka. Nie wszystkie informacje przekazywane służbom bezpieczeństwa były prawdziwe. Z raportów wynika, że informatorzy pisali je na podstawie niezweryfikowanych informacji, często zniekształconych, tendencyjnych i sfałszowanych. Donosy takie często służyły do szykanowania ludzi na różne sposoby i stosowania moralnego chuligaństwa. Wobec takich podejrzanych stosowano operacyjne środki dyscyplinujące: próbowano ich oficjalnie ostrzegać, konfrontować, dezinformować, podburzać, oczerniać, kompromitować.
Najbardziej aktywni polscy Litwini byli poddawani sprawom operacyjnym i represjonowani na różne sposoby. Tajni agenci (w tym Litwini) dostarczali informacji aż do upadku systemu politycznego państwa. Bardzo pozytywnie należy ocenić niechęć większości mieszkańców okolic Sejn i Puńska do przekazywania służbom bezpieczeństwa informacji o Litwinach i ich działalności narodowej. W społeczeństwie byli tacy, którzy byli chronieni przez służby bezpieczeństwa. Polscy Litwini również znajdowali się na celowniku radzieckiej bezpieki. Radzieckie i polskie służby bezpieczeństwa monitorowały kontakty polskich Litwinów z Litwinami zachodnimi i ludnością Litwy Radzieckiej.
Dlaczego polskie służby bezpieczeństwa nie podjęły ekstremalnych środków represyjnych wobec małej społeczności litewskiej? Po 1956 r. polityka państwa polskiego wobec mniejszości narodowych była znacznie bardziej liberalna niż w poprzednim okresie. Komunistyczny rząd polski był pod wpływem rządu sowieckiego. Sowieckie i komunistyczne polskie służby bezpieczeństwa współpracowały ze sobą, a struktury te chciały mieć agenturę wśród Litwinów. Litwini z regionów sejneńskiego i puńskiego doświadczyli prześladowań w międzywojennej Polsce. Większość z nich była chrześcijanami i żyła zgodnie ze starymi wartościami i zasadami. Byli zjednoczeni w najważniejszych sprawach społecznych. W krytycznych przypadkach zwracali się do przywódców Litwy Radzieckiej nieoficjalnymi kanałami o wstawiennictwo. Napomnienie sowieckie było rozkazem dla władz polskich. Wśród pracowników bezpieki panowała duża różnorodność - jedni byli gorliwymi sługami struktur represyjnych, inni z różnych powodów nie podejmowali skrajnych działań, zadowalając się mniej szkodliwymi donosami. Ponadto polska bezpieka miała niezliczoną liczbę problemów społecznych na własnym podwórku.
Źródła
Źródła archiwalne
Tautinės atminties instituto archyvas Balstogėje:
Balstogės vaivadijos milicijos saugumo tarnybos;
Seinų apskrities milicijos saugumo skyrius.
Źródła drukowane
T. Ruzikowski, Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945– 1989), Warszawa, 2004.
Banionis J., Devintojo dešimtmečio Lenkijos lietuvių politinio gyvenimo bruožai KGB bylos ,Tramplinas‘ puslapiuose, Genocidas ir rezistencija, 1998, Nr. 1.
Banionis J., Lietuvos laisvės byla Vakaruose 1975–1990, Vilnius, 2002.
Stravinskienė V., Lenkijos lietuvių bendruomenė 1944–2000 metais, Vilnius–Punskas, 2004.