Kęstutis Žemaitis
Chrystianizacja Litwy: konsekwencje wyboru między Wschodem a Zachodem
Europa od dawna była chrześcijańska, kiedy plemiona litewskie stanęły przed ideą chrztu. Stosunkowo późno, bo dopiero w IX wieku, ochrzczono Danię i Szwecję. Nawet najbliżsi sąsiedzi Litwy ją wyprzedzili.
Władca i lud polski zostali ochrzczeni w 966 r., wielki książę kijowski Włodzimierz i rządzona przez niego Ruś w 988 r. Historyk Kościoła prof. Paulius Rabikauskas ubolewa, że misjonarze zostali zatrzymani tuż obok ówczesnej Litwy. [fn: Rabikauskas, P. Krikščioniškoji Lietuva. s. 3.]
Jak doszło do chrztu Litwy i co Litwa straciła tym spóźnieniem, po prostu idąc w ślad za ówczesną Europą? Odpowiedzi na te pytania zostaną udzielone w niniejszej pracy.
Pierwsi misjonarze
Zachodnie chrześcijaństwo było aktywne w pobliżu Litwy przez kilka wieków, zanim została ochrzczona. Ze wschodu chrześcijaństwo dotarło do Litwinów także w pierwszym tysiącleciu. Litwa zawsze sprzymierzyła się z Europą Zachodnią, a Europa chrześcijańska próbowała chrystianizować Litwę. W ten sposób już na przełomie tysiącleci do ziem bałtyckich rozciągały się trzy kierunki misji: północ, zachód i południe. A co ze wschodem? Dlaczego nasi przodkowie nie przyjęli chrztu z Bizancjum? A może ani cesarstwo, ani patriarcha nie przejmowali się nimi zbytnio?
Nie jest wykluczone, że potomkowie wikingów z VIII-XI wieku byli misjonarzami na ziemiach Bałtów. [fn: Žemaitis, K. 2008. Lietuvos Katalikų Bažnyčios istorija. Kaunas, s. 8.] Następnie misje były prowadzone przez różnych mnichów. „Zakonnik benedyktyński, biskup św. Jana Chrzciciela, św. Ansgar ustanowił diecezję piltyńską w regionie kurońskim. Przypuszcza się, że mógł on również odwiedzać ziemie zamieszkałe przez Litwinów, choć nie jest to dowiedzione. Skandynawscy historycy twierdzą, że już w VIII-XI wieku potomkowie wikingów byli misjonarzami na ziemiach Bałtów. Były biskup Pragi, św. Wojciech Sławnikowic, który przybył Wisłą do Gdańska, ochrzcił tam kilku okolicznych mieszkańców. Po powodzeniu tej misji Wojciech przybył do Prusaków w Sambii [fn: w tym miejscu założono później Królewiec], ale kilka dni później został poddany torturom. Benedyktyn Bruno Bonifacy działał w Kijowie w 1008 roku, a na początku następnego roku przybył do Prusów. Był drugim pruskim misjonarzem i przyjął święcenia kapłańskie na biskupa pruskiego. Zmarł w kraju Jaćwingów, w pobliżu granicy litewsko-rosyjskiej i był torturowany wraz z 18 swoimi poddanymi na początku Wielkiego Postu 1009 roku. [fn: Žemaitis, K. 2008. Lietuvos Katalikų Bažnyčios istorija. Kaunas, s. 8.] Dzięki niemu po raz pierwszy zapisano nazwę Litwy i dowiedziała się o niej Europa.
Darius Baronas uważa, że działalność tego misjonarza ma długofalowe znaczenie dla kraju: „Patrząc na tamte odległe czasy z perspektywy tysiąca lat, widzimy, że ofiara nie poszła na marne, nie tylko w sensie wiecznego zbawienia, ale także w sensie czysto świeckim – po raz pierwszy Litwa została upamiętniona męczeńską śmiercią św. Brunona, żyje do dziś i może swobodnie korzystać ze skarbów wiary, które przyniósł nam jeden z największych misjonarzy średniowiecznej Europy”. [fn: Baronas, D. 2009. „Šventasis Brunonas Kverfurtietis: misionieriaus pašaukimas”, in: Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis. T. 32. Vilnius, s. 160.] Bruno jest ważny nie tylko dla Litwy. Przypomina współczesnemu społeczeństwu, jakimi wartościami powinien kierować się człowiek nowego modernizmu. A te wartości się nie zmieniły. Historyk D. Baronas w swojej pracy o św. Bruno stwierdza: „(…) Jego przykład jest nadal aktualny i znaczący, być może nawet bardziej niż setki lat temu. Przede wszystkim jest to ważne, ponieważ św. Bruno z Kwerfurtu jest świętym „niezręcznym” dla tych Europejczyków naszych czasów, którzy, zapomniawszy o chrześcijańskich korzeniach Europy, spychają ją w wir barbarzyństwa oraz moralnego i intelektualnego mroku. Św. Bruno jest znaczący, ponieważ pomaga odkryć te wartości, które są prawdziwą podstawą solidarności między narodami Europy”. [fn: Baronas, D. 2009. „Šventasis Brunonas Kverfurtietis: misionieriaus pašaukimas”, in: Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis. T. 32. Vilnius, s. 149.]
Jednak w 1251 roku odbył się chrzest Litwy. Przyszły król Mendog był nauczany prawd wiary chrześcijańskiej przez kapłana zakonu inflanckiego Chrystiana. W 1252 r. został konsekrowany na biskupa litewskiego. Papież Innocenty IV powołał do życia odrębną diecezję litewską. [fn: Terytorium tej diecezji obejmowało te ziemie, które według poprzedniego planu miały przypaść diecezjom kurlandzkim i semigalskim. W ten sposób dla tych diecezji pozostał tylko wąski odcinek wybrzeża morskiego. Do ochrony wspomnianego terytorium w 1252 r. zakon i biskup kurlandzki zbudowali zamek Memel, czyli Kłajpedę.] „Papież mianował duchownego zakonu (Chrystiana – przypis autora) i nakazał arcybiskupowi ryskiemu zaprzysiężenie biskupa litewskiego bezpośrednio w imieniu papieża. Krzyżakom bardzo się to nie podobało, a biskup Rygi nie słuchał papieża: mianował tylko we własnym imieniu. Mendog poskarżył się papieżowi. Wtedy papież odwołał złożoną przysięgę i nakazał mu złożyć przysięgę w imieniu papieża po raz drugi. W ten sposób powstała litewska prowincja kościelna”. [fn: Daugirdaitė-Sruogienė, V. 1990. Lietuvos istorija. Vilnius, s. 42.] Innocenty IV podarował władcy Litwy „koronę królewską”, którą został koronowany w 1253 roku. Chrześcijaństwo nie zapuściło jednak korzeni na Litwie. Dość konserwatywny naród, który do tej pory żył w odizolowany od reszty świata, nie był na nią gotowy. Jeśli wierzyć Kronice Henryka Łotysza, to sam król Mendog odstąpił od chrześcijaństwa. [fn: Hermanas iš Vertbergės, Livonijos Kronika / Henrikas Latvis, Hermanas Vertbergė, Livonijos kronikos, Vilnius 1991, s. 172.]
Kierunki misji
Misje ze wschodu?
W średniowieczu Litwini mieli do czynienia nie tylko ze Skandynawami, Niemcami, Polakami czy innymi mieszkańcami Europy Zachodniej, ale także ze swoimi sąsiadami na Wschodzie – Rosjanami. [fn: Stakauskas, J. 2004. Lietuva ir Vakarų Europa XIII amžiuje. Vilnius, s. 43.] Istniało nawet jakieś swoiste potężne państwo litewskie słowiańskiej Litwy, które obejmowało nie tylko ziemie etnicznie litewskie, ale także duże podbite i zaanektowane obszary słowiańskie. [fn: Kučinskas, A. 1988. Kęstutis. Vilnius, s. 17.] Tak więc część ludności państwa litewskiego stanowili Słowianie prawosławni. Wojsiełk, syn króla Mendoga, który został Wielkim Księciem Litewskim, przyjął chrzest i wyznawał prawosławie. Później żony samego wielkiego księcia Olgierda również były prawosławne. Julianna, matka Jagiełły, desperacko pragnęła, aby jej syn przyjął chrześcijaństwo również ze wschodu, ale on został katolikiem. Dlaczego misje chrześcijańskie na Litwie miały takiego pecha? Czy podjęto wystarczające wysiłki? Na to pytanie odpowiada historyk Antanas Kučinskas. „Litwę dotykały dwa prądy chrześcijańskie: zachodni i wschodni. Misje Kościoła zachodniego były gorliwe i wszelkimi sposobami starały się doprowadzić Litwę do chrześcijaństwa. Tymczasem Kościół wschodni, zastygły w swoich formach i nie uświadomiwszy sobie głębiej treści, nie przejawiał żadnej mesjanistycznej obsesji, choć na Litwie grunt był dla niego szeroki i warunki działania były korzystne. Dlatego wszelkie starania o chrzest Litwy nie pochodziły ze wschodu, lecz z zachodu, ponieważ światu zachodniemu wydawało się, że jest on zobowiązany do przyniesienia chrześcijaństwa na Litwę. Dlatego gorliwie wyruszał na krucjaty, które organizował przeciwko Litwie zakon germański (krzyżacki – przypis autora), który był przekonany, że posiada prawo do objęcia w posiadanie wszystkich ziem pogan”. [fn: Kučinskas, A. 1988. Kęstutis. Vilnius, s. 120.]
Kościół zachodni był bardziej aktywny. A samo chrześcijaństwo na Zachodzie było już dobrze dojrzałe do misji. Kiedy jeszcze trwał chrzest najbliższych sąsiadów Litwy na Wschodzie – Słowian kijowskich – Kościół katolicki już aktywnie prowadził misje w plemionach pruskich i Jaćwingów. Nie ma dowodów na to, że działali tu prawosławni misjonarze. Nie bez znaczenia jest też wspomnienie, kto prowadził misje na Wschodzie. Wydaje się, że tutejsze misje prowadzone były przez władzę świecką – samego cesarza. Wreszcie także fakt, że Litwini wybierali nie tylko spośród form wiary chrześcijańskiej, ale także spośród wyników rozwoju społeczeństwa czy poziomu kultury: „Chociaż Ruś Kijowska przyjęła chrzest bizantyjski w 988 r., żyła w jeszcze niższym stopniu kultury. Tymczasem pogańscy Litwini <…> osiągnęli stosunkowo wysoki poziom kultury”. [fn: Ivinskis, Z. 1991. Lietuvos istorija. Vilnius, s. 121.] Dla władców litewskich ważne było oczywiście to, kto po chrzcie ziemi będzie miał wpływ: papież rzymski czy cesarz bizantyjski, a może nawet władcy sąsiednich księstw słowiańskich poprzez swoje zaufane duchowieństwo. Nie można odrzucić także tego, że wielcy książęta litewscy chcieli unii z silniejszym Zachodem. [fn: Pficneris, J. 1986. Didysis Lietuvos kunigaikštis Vytautas kaip politikas. Vilnius, s. 226–227.] Nie bez powodu jednak należy tu podkreślić atrakcyjność formy wyrażania religii oraz związki zachodniego chrześcijaństwa z kulturą, działalnością społeczną, systemem prawnym, a w końcu z moralnością chrześcijańską.
Powyższe powody i okoliczności odpowiadają na pytanie – dlaczego Litwini przyjęli chrzest nie od Bizancjum, ale od Kościoła rzymskokatolickiego. Choć prób chrztu Litwy chrztem łacińskim było więcej, to ostateczna i udana próba miała miejsce w tzw. „czasach Witolda i Jagiełły”. Był to rok 1387, kiedy inicjatywę przejęli władcy litewscy Jagiełło i jego krewni. Wtedy też nastąpiło ostateczne rozstrzygnięcie Litwy – chrzest został wybrany nie z Bizancjum, ale z Rzymu. W ten sposób Litwa dołączyła do katolickiej Europy.
Straty i zyski
Historyk Bumblauskas stwierdza: „Oczywiście Litwa miałaby jeszcze korzystniejsze możliwości, gdyby została ochrzczona w 1009 roku i mogła utworzyć państwo. Wszak zrobiłaby to wszystko niemal równolegle z ludami Europy Środkowej i Północnej, które w IX-X wieku tworzyły i chrzciły państwa w Europie Zachodniej, gdzie przez kilka wieków było chrześcijaństwo, kwitła kultura klasztorów, pisano na nowo księgi, tworzono eposy narodowe, rozbudowywała się sieć szkół, ukształtował się pierwszy jasny styl średniowiecznej architektury - romantyzm, pojawiły się pierwsze uniwersytety”. [fn: Bumblauskas, A. „1009 metai: šventasis Brunonas atranda Lietuvą”, in: Lietuvos aidas. 1993 gruodžio 3 d., nr. 235, s. 9; gruodžio 4 d., nr. 236, s. 8; gruodžio 7 d., nr. 237, s. 7.] Litewskich katolików łączył z zachodnimi Europejczykami także rytm życia codziennego – kalendarz liturgiczny Kościoła: wspólne święta, okresy liturgiczne, modlitewne praktyki religijne.
Myśli te potwierdza również dr Thomas Woods, doktor filozofii na Uniwersytecie Columbia, w swojej książce: „Jak Kościół katolicki zbudował zachodnią cywilizację” [fn: Woods, T. 2016. Kaip katalikų Bažnyčia sukūrė Vakarų civilizaciją. Vilnius.]. Autor stwierdza, że w chaosie po upadku zachodniej części imperium Karol Wielki [fn: Karol Wielki (747 – 814) – król Franków od 768 r., cesarz zachodni od 800 r.] zbudował nową Europę na fundamentach katolicyzmu. [fn: Woods, T. 2016. Kaip Katalikų Bažnyčia sukūrė Vakarų civilizaciją. Vilnius, s. 18.] Autor szczególnie docenia znaczenie mnichów (przede wszystkim benedyktynów) w historii Europy. Dzięki nim zaszły wielkie zmiany nawet w życiu sławnych i wpływowych osób. Twierdzi on, że „życie zakonne reedukowało nawet barbarzyńców”. [fn: Ibidem, s. 36] Autor książki przypisuje zasługom Kościoła katolickiego tworzenie uniwersytetów [fn: Ibidem, s. 55], rozwój nauki. [fn: Ibidem, s. 77.] Należy wspomnieć, że sieć szkół także powstała przy kościołach parafialnych. [fn: Krikščionybės Lietuvoje istorija. Sudarytojas Vytautas Ališauskas. Vilnius. 2006, s. 107.] Zapewne nikt nie zaprzeczy, że także na Litwie, wraz z powstawaniem parafii, rozrastała się sieć szkół, a pierwszy uniwersytet ufundowali jezuiccy mnisi. [fn: Dotychczas Litwini studiowali na zagranicznych uniwersytetach (Jučas M. Krikščionybės kelias į Lietuvą, Vilnius 2001, s. 100).] Kościół cenił sztukę, architekturę [fn: Woods, T. 2016. Kaip Katalikų Bažnyčia sukūrė Vakarų civilizaciją. Vilnius, s. 123.], prawo międzynarodowe [fn: Ibidem. s. 141, 191. Krikščionybės Lietuvoje istorija. Sudarytojas Vytautas Ališauskas. Vilnius. 2006, s. 108.], wpływ na gospodarkę [fn: Woods, T. 2016. Kaip Katalikų Bažnyčia sukūrė Vakarų civilizaciją. Vilnius, s. 159.], system dobroczynności, który zmienił świat [fn: Ibidem, s. 173.] i oczywiście rzecz najważniejszą – moralność zachodnią: „Nic dziwnego, że Kościół katolicki ukształtował standardy moralności zachodniej. Wiele z najważniejszych zasad zachodniej moralności wywodzi się z katolickiej koncepcji świętości ludzkiego życia”. [fn: Tamże, s. 207.]
W ten sposób Litwa, choć od dawna rozdarta między pogaństwem a chrześcijaństwem, przyjęła jednak chrzest łaciński. W ten sposób rozpoczął się rozwój państwa w kierunku Zachodu. Litwa stała się nowoczesnym państwem Europy Zachodniej, które samo w sobie powstało w oparciu o wartości chrześcijańskie. Ta historyczna ocena pomaga lepiej zrozumieć obecne społeczeństwo – jego problemy i możliwości ich rozwiązania, a także korzyści. Są to owoce drzewa, które wyrosło z korzeni. Jest to bardzo ważne, aby zrozumieć drogę, którą musi podążać zarówno Litwa, jak i sama Europa. „Ale dlaczego nie mówić o owocach chrześcijaństwa lub pierścieniach chrześcijaństwa?” [fn: Surjan, L. 2014. „Neužtenka vien melstis”, in: Vertybės ir politika II. Krikščioniškosios Europos šaknys. Sudarytoja Andrikienė L. Vilnius, s. 22.] – pyta László Surján, wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego.
Wnioski
W początkach swojego istnienia Litwa nie miała dobrych warunków do przyjęcia chrztu. Po przybyciu pierwszych misjonarzy na ziemię Bałtów, pierwszy prawdziwy fakt chrztu miał miejsce dopiero w 1251 roku. Litwa stała się królestwem, ale chrześcijaństwo szybko zanikło. Później nastąpiło rozróżnienie między chrześcijaństwem a pogaństwem. Naród mógł przyjąć chrzest z Bizancjum lub z Rzymu. Ze względu na bardziej aktywne misje, walory kulturowe i inne czynniki, Litwa staje się krajem katolickim. Wybór ten doprowadził również do dalszego rozwoju Litwy. Stała się jednym z państw Europy Zachodniej, którego cywilizację stworzył Kościół katolicki. Nie przetrwawszy wczesnego średniowiecza, kraj ten po prostu otrzymał możliwość skorzystania z tego, co już zostało stworzone na Zachodzie, tych zasad życia, które wyrosły z korzeni ideologii chrześcijańskiej pierwszych wieków. Dzisiejsza Litwa może korzystać z zaczerpniętej od nich energii, która chroni wartości, dzięki którym naród i państwo mogą być uznane za część cywilizacji zachodnioeuropejskiej, tylko poprzez zachowanie związku z tymi korzeniami.
Literatura
1. Baronas, D. 2009. „Šventasis Brunonas Kverfurtietis: misijonieriaus pašaukimas”, in: Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis. T. 32. Vilnius.
2. Bumblauskas, A. „1009 metai: šventasis Brunonas atranda Lietuvą”, in: Lietuvos aidas. 1993 gruodžio 3 d., nr. 235, p. 9; gruodžio 4 d., nr. 236, p. 8; gruodžio 7 d., nr. 237, p. 7.
3. Daugirdaitė-Sruogienė, V. 1990. Lietuvos istorija. Vilnius.
4. Hermanas iš Vertbergės, Livonijos Kronika / Henrikas Latvis, Hermanas Vertbergė, Livonijos kronikos, Vilnius, 1991.
5. Ivinskis, Z. 1991. Lietuvos istorija, Vilnius.
6. Jučas, M. 2001. Krikščionybės kelias į Lietuvą. Vilnius.
7. Krikščionybės Lietuvoje istorija. Sudarytojas Vytautas Ališauskas. Vilnius, 2006, p. 107.
8. Kučinskas, A. 1988. Kęstutis. Vilnius.
9. Pficneris, J. 1986. Didysis Lietuvos kunigaikštis Vytautas kaip politikas. Vilnius.
10. Rabikauskas, P. 2002. Krikščioniškoji Lietuva. Vilnius.
11. Stakauskas, J. 2004. Lietuva ir Vakarų Europa XIII amžiuje. Vilnius.