Kazys Misius
Litewskie Towarzystwo św. Kazimierza i jego oddziały w powiecie suwalskim w latach 1926-1936 [fn: Powiat sejneński został przyłączony do powiatu suwalskiego w latach 1925-1939].
W artykule została omówiona działalność wychowawczo-opiekuńcza młodzieży oddziałów Litewskiego Towarzystwa Św. Kazimierza na terenie ówczesnego powiatu suwalskiego. W Bibliotece im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk znajduje się zachowane archiwum Towarzystwa (MAVB, RS, f. 175). Każdy oddział Towarzystwa posiadał własne akta, w których instruktorzy przechowywali sprawozdania z odwiedzania oddziałów, sprawozdania zarządu oddziałów itp. Litewska prasa periodyczna w Wilnie również publikowała wiadomości o działalności oddziałów Towarzystwa: „Jaunimo draugas”, „Vilniaus rytojus”, „Vilniaus šviesa”, „Vilniaus aušra” itp. Publikacje te są dostępne dla wszystkich online na stronie www.epaveldas.lt.
Litewskie Towarzystwo Wychowawcze i Opieki nad Młodzieżą im. Św. Kazimierza
Na początku 1922 r. ks. Nikodemas Raštutis proponował założenie towarzystwa Wychowania Młodzieży i nazwanie go imieniem św. Kazimierza, podkreślając tym samym religijny i narodowy charakter społeczeństwa. Poparli to księża: prof. Petras Kraujalis, prof. Vincentas Taškūnas, prof. Jonas Skruodys i dr Vincentas Zajančkauskas. Św. Kazimierz był znany i lubiany przez lud. O nazwie towarzystwa zadecydowało pragnienie zdobycia przychylności elit duchowieństwa. Była również okazja, aby tak nazwać towarzystwo – rocznice śmierci i kanonizacji Kazimierza. Ks. N. Raštutis przygotował projekt statutu stowarzyszenia. Proponowany statut został zredagowany przez założycieli, podpisany i przekazany rządowi do rejestracji w marcu 1922 roku. Kilka miesięcy później otrzymano odpowiedź, że towarzystwo nie jest zarejestrowane. Mimo to pomysł nie został porzucony. Statuty zostały ponownie zredagowane i odnaleziono innych fundatorów. Statut stowarzyszenia został podpisany przez Konstantinasa Aleksę, ks. Juozapasa Vaičiūnasa, Emiliję Stragytė, lekarki Juliję Biliūnienė oraz Veronikę Alseikienė i został złożony do rejestracji w tym samym roku, 1922. Niestety, i tym razem, dziewięć miesięcy później, otrzymano negatywną odpowiedź.
Po odmowie rejestracji Towarzystwa złożono skargę do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Fundatorzy musieli niejednokrotnie ubiegać się o przyjęcie do wspomnianego ministerstwa [fn: A. A. [Antanas Juknevičius]. Dekada Towarzystwa Św. Kazimierza. Jaunimo draugas, 1936, s. 116–117.]. Wreszcie w prasie ukazała się informacja, że 5 października 1925 r. minister spraw wewnętrznych zatwierdził statut Litewskiego Towarzystwa Wychowawczego i Opieki nad Młodzieżą im. Św. Kazimierza. Jako założyciele Towarzystwa podpisani byli Konstantinas Aleksa, kun. Juozas Vaičiūnas i Emilija Stragaitė, wykładowczyni w Litewskim Seminarium Nauczycielskim [fn: B. Šėmis [M. Biržiška]. Vilniaus Golgota, wyd. 2, Wilno 1992, s. 344.].
22 listopada 1925 r. inauguracyjne zebranie Towarzystwa odbyło się w Wileńskim Klubie Litewskim (ul. Dominikonų 12). Wybrano pierwszy zarząd: przewodniczącym został dr ks. Antanas Viskantas, skarbnikiem – Ignas Budzeika, sekretarzem – Konstantinas Aleksa oraz członkowie zwyczajni – Domicelė Palevičienė i ks. Nikodemas Raštutis [fn: zob. odnośnik 1, str. 118.].
W tym samym roku 1925 wydrukowano również statut towarzystwa. Statut opisywał szerokie możliwości towarzystwa. Towarzystwo mogło działać na terenie całej Rzeczypospolitej Polskiej. Celem Towarzystwa było „udzielanie młodzieży pomocy materialnej w dziedzinie szlachetności, a także w dziedzinie zdrowia i edukacji”. Aby osiągnąć te cele, planowane są różne działania charytatywne: zakładanie „stołówek, schronisk, przedszkoli, internatów". Towarzystwo mogło zakładać „szkoły wszelkiego rodzaju: ogólnokształcącą, zawodową, rzemieślniczą (niższą i średnią), biblioteki i czytelnie” [fn: Statut Litewskiego Towarzystwa Wychowawczego i Opieki nad Młodzieżą im. Św. Kazimierza, Wilno 1925, s. 3].
Prawdopodobnie zarząd towarzystwa, który został wybrany po inauguracyjnym zebraniu, szybko zauważył, że w statucie nie wspomniano o istotnych działaniach związanych z pracą z młodzieżą ze wsi – praktycznych zajęciach kulturalnych i sportowych. W związku z tym powstała nowa wersja statutu. Dodano jedynie drugi punkt statutu „Cel towarzystwa”, który opisuje, w jaki sposób cele te są osiągane. Należy organizować wykłady, zebrania, wieczory, przedstawienia, kursy, a także zajęcia sportowe, zachęcać do tworzenia oddzielnych oddziałów, utrzymywania prasy. Pozostałe zapisy w regulaminie pozostawiono bez zmian lub zostały one nieznacznie zredagowane. Mimo, że była to organizacja młodzieżowa, wiek członków nie był ograniczony statutem. Przy co najmniej 10 członkach możliwe było utworzenie sekcji. Koła zostały powołane za zgodą zarządu towarzystwa. Utworzone wydziały musiały być zgłaszane do kuratorów okręgowych.
Nowe przepisy zostały przedłożone do zatwierdzenia 12 listopada 1926 roku. Podpisało je wszystkich pięciu członków zarządu pierwszego już wspomnianego stowarzyszenia. Statut ten został ponownie zarejestrowany w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych 10 lutego 1927 r., a w województwie wileńskim został wpisany na listę stowarzyszeń 23 lutego tegoż roku [fn: Statut Litewskiego Towarzystwa Wychowawczego i Opieki nad Młodzieżą im. Św. Kazimierza, Wilno 1927, s. 1–8].
Zaczęto tworzyć oddziały towarzystwa. W organizacji oddziałów pomagali instruktorzy Towarzystwa: Alfonsas Bielinis, Adomas Butrimas, lekarka A. Habdankienė, Antanas Staniulis i inni. Instruktorzy wyjaśniali cele towarzystwa, praktyczne sprawy związane z powstaniem wydziału. Tam, gdzie było to konieczne, w sekcjach uczono pieśni ludowych, zabaw narodowych. Podczas pobytu na oddziałach lekarka A. Habdankienė nie tylko wygłaszała wykłady na temat edukacji sanitarnej, ale także leczyła chorych. Instruktorzy nie tylko odwiedzali oddziały, ale także pisali teksty wykładów na różne tematy, które przesyłali do oddziałów. W czasie wakacji upoważnione oddziały towarzystwa odwiedzały studentki lub studenci. Wygłaszano odczyty, w rozmowach zachęcano do pielęgnowania ojczystego języka, obyczajów, pieśni ludowych.
W 1926 r. powstało tylko 10 oddziałów. Pod koniec 1927 r. było ich już 114, w 1928 r. – 150, w 1929 r. – 202, w 1930 r. – 311, w 1931 r. – 358, w 1932 r. – 386 oddziałów. Już w roku 1933 zaczęto zamykać oddziały towarzystwa.
W roku 1934 Towarzystwo liczyło 405 oddziałów. W wielu oddziałach działały biblioteki, a w 1934 r. biblioteki miało około 300 oddziałów.
Prawie wszystkie oddziały co roku obchodziły: Dzień Św. Kazimierza, Dzień Matki, 16 lutego. Obchodzono także uroczystości z okazji rocznic sławnych osób. Dla sekcji było rzeczą honoru, że w ciągu roku organizowano kilka publicznych wieczorów z występami. Towarzystwo publikowało w prasie wykazy ocenzurowanych dzieł scenicznych, wskazujące wszystkie szczegóły cenzury, ale często wymagany był także ocenzurowany egzemplarz. Z tego powodu towarzystwo posiadało bibliotekę ocenzurowanych dzieł scenicznych i w razie potrzeby wypożyczało je do oddziałów W organizacji wieczorów pomagali nauczyciele wileńskiego i święciańskiego towarzystwa „Rytas”, a także kierownicy czytelni. W latach poświęconych księciu Witoldowi, 30. XX wieku, odbyło się wiele uroczystości poświęconych tej okazji. W miarę swoich możliwości wznoszono pomniki lub krzyże poświęcone księciu Witoldowi. Z okazji rocznicy w 1933 postawiono również szereg krzyży Świętym.
W 1934 r. w oddziałach powstało 36 sekcji młodych rolników i 52 sekcje sportowe. Były też sekcje aktorów, śpiewaków, wychowania najmłodszych i inne sekcje [fn: Patrz odnośnik 1, s. 118–119.].
17 lipca 1932 r. na corocznym zebraniu Towarzystwa Św. Kazimierza, gdy wybieralny zarząd został podzielony na urzędy, przewodniczącym stał się ks. Vincentas Taškūnas. Prowadził to towarzystwo aż do jego ostatecznego zamknięcia [fn: Vilniaus rytojus, 27 lipca 1932 r., nr 59, s. 4 (wiadomość)].
5-6 czerwca 1933 r. Pierwszy zjazd przedstawicieli oddziałów Towarzystwa św. Kazimierza odbył się w Wilnie. W pierwszym spotkaniu wzięło udział około 100 delegatów oddziałów. Był to zasadniczo dwudniowy kurs. Wygłoszono wykłady na temat celów towarzystwa, współpracy, znaczenia folkloru i jego kolekcjonowania, sportu, prawa do zgromadzeń, higieny, działalności oddziału i urzędowania wydziałów [fn: Vilniaus rytojus, 21 czerwca 1933, nr 48, s. 2]. Później kongresy regionalne o charakterze 2-3 dniowych kursów odbywały się w miejscowościach: Święciany, Miluńce, Pielasa.
10 czerwca 1935 r., z okazji dziesięciolecia działalności, Towarzystwo zorganizowało wystawę sztuki ludowej z Wileńszczyzny i Suwalszczyzny, która odbyła się w Gimnazjum im. Księcia Witolda. Wystawą kierowała głównie Wileńska Sekcja Kobiet Towarzystwa Świętego Kazimierza (pod przewodnictwem Zuzany Stašienė). Do powstania wystawy przyczyniło się również wielu pedagogów ludowych: czytelnie litewskie, wychowawcy przedszkolni, nauczyciele i inni ludzie dobrej woli. Artysta Vladas Drėma służył radą na temat sztuki i pracy artystycznej. Studenci i studentki pomagali w zbieraniu eksponatów [fn: Vilniaus rytojus, 15 czerwca 1935 r., nr 46, s. 2.].
W różnych okresach Towarzystwo założyło 26 przedszkoli, 39 czytelni publicznych i jedną szkołę podstawową. Od początku 1936 r. w ciągu niespełna pół roku zamknięto 134 oddziały Towarzystwa i 18 czytelni, a do września zamknięto już ok. 250 oddziałów [fn: Vilniaus rytojus, 30 czerwca 1936 r., nr 51, s. 1; 8 września, nr 71, s. 4.].
Wreszcie 26 listopada 1936 r. wojewoda białostocki zakazał wszelkiej działalność oddziałów Towarzystwa Świętego Kazimierza w powiatach grodzieńskim i suwalskim, które znajdowały się na odcinku granicznym. Podobne zarządzenie podpisał 3 grudnia 1936 r. wojewoda wileński – zakazano działalności oddziałów Towarzystwa na terenie całego województwa wileńskiego [fn: Litewskie Towarzystwo Świętego Kazimierza zostaje aresztowane. Vilniaus rytojus, 11 grudnia 1936, nr 98, s. 2.]. W powiecie lidzkim województwa nowogrodzkiego istniało około 20 oficjalnie niezamkniętych oddziałów. Litewskie Towarzystwo św. Kazimierza zostało zamknięte 31 grudnia 1937 roku. Złożona apelacja została odrzucona.
Litewskie oddziały Towarzystwa Świętego Kazimierza w powiecie suwalskim
W parafiach Puńsk i Sejny od 1905 r. prowadzona jest legalna litewska działalność oświatowa i kulturalna. Z tego powodu ziemia ta miała już głębokie tradycje kulturowe. W rejonie przygranicznym znajdowało się kilka litewskich wsi, w których obowiązywały różne obowiązkowe instrukcje służb granicznych. W następnych akapitach znajduje się krótki przegląd każdego oddziału Towarzystwa Świętego Kazimierza w powiecie suwalskim. Ze względu na ograniczoną objętość tekstu, działalność sekcji nie będzie szczegółowo opisywana. Jednocześnie wskazano, do jakich powiatów w tym czasie należały wydziały.
Skrót LMAVB oznacza Bibliotekę im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk.
Oddział Ogrodniki (gmina Berżniki)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 17 sierpnia 1930 roku. W jego trakcie wybrano zarząd: przewodniczący – Vincas Češkevičius, sekretarz – Antanas Bugarauskas, skarbnik – Juozas Zablackas. W tym samym roku do biblioteki oddziału wpłynęło 76 książek od zarządu Towarzystwa, a pod koniec roku oddział liczyło 34 członków. 26 grudnia 1930 r. w Ogrodnikach odbył się pierwszy publiczny wieczór oddziału. W jego trakcie odtworzono 3-godzinne dzieło Kazysa Alyty „Ant bedugnės krašto”. 26 grudnia 1931 r. wydział zorganizował przedstawienie 4-godzinnego dramatu G. Petkevičaitė-Bitė „Parduotoji laimė”. Około 1933 roku w dziale powstała grupa aktorska licząca 20 członków (na czele której stanął Juozas Maksimavičius). 19 lutego 1933 r. wystawiono godzinną komedię E. Rucevičienė „Advokato patarimai”, wygłoszono monologi i wyrecytowano wiersze. Istniała chęć wystawienia godzinnej komedii Žemaitė „Valsčiaus sūdas”, ale władze powiatu nie wyraziły na to zgody. 15 października 1933 r. w wieczór publiczny wystawiono 2-godzinną komedię „Vargšas Tadas” i przetłumaczono przez E. Rucevičienė godzinną komedię „Nepavykusi komedija”, wygłoszono monolog, pokazano pantomimę i wyrecytowano wiersze. Dnia 17 listopada 1935 roku oddział zorganizował publiczny wieczór. Wystawiono 3-godzinną komedię J. Židanavičiusa „Mažas kryželis, bet sunkus”, wygłoszono monolog. 9 lutego 1936 r. w prasie ogłoszono, że w Ogrodnikach zostanie wystawiony 4-godzinny dramat historyczny K. Puidy „Mirga”, odbędzie się monolog, recytacja wierszy i śpiew chóru. Wieczór odbył się później. Na początku 1936 r. oddział liczyło 61 członków, a biblioteka liczyła 97 książek. Dnia 20 czerwca 1936 r. kuratorium powiatowe w osobnych pismach poinformowało zarząd Towarzystwa o zawieszeniu działalności 12 wydziałów, w tym w Ogrodnikach. Wniosek o niezamykanie wydziału został odrzucony przez wojewodę.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 557; Jutro WIlna 1931, 10 stycznia, s. 3; 1932, 20 stycznia, s. 3; 1933, 1 marca, s. 3; 1935, 7 grudnia, s. 3; 1936, 7 lutego, s. 4; 27 marca, s. 3.
Oddział Bubele (gmina Krasnowo)
Już 29 września 1926 roku mieszkańcy wsi Bubele zwrócili się do zarządu Towarzystwa z prośbą o założenie szkoły litewskiej w ich wsi, w domu Jonasa Petruškevičiusa, ale Towarzystwu nie udało się uzyskać na to zgody. Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 3 października 1926 r. w domu Jonasa Petruškevičiusa. W jej trakcie wybrano zarząd: przewodniczącego – Antanasa Čereškę, sekretarza – Vincasa Matulevičiusa, skarbnika – Jonasa Petruškevičiusa. Zarząd Towarzystwa wysłał do biblioteki wydziałowej 46 książek. Dnia 14 lipca 1929 roku odbyło się spotkanie oddziału we wsi Bubele. Wystawiono 2-godzinną przetłumaczoną sztukę „Vargšas Tadas”, godzinną przetłumaczoną komedię „Nesipriešink”, a także wyrecytowano wiersze. Pod koniec 1929 r. w skład oddziału weszli również członkowie z wiosek Bierżynie i Navasodė. W bibliotece znajdowało się 167 książek, z czego 121 zostało podarowanych przez różne osoby. W 1931 r. instruktor Adomas Butrimas, który odwiedził Bubele, zauważył, że na oddziale działa chór prowadzony przez Antanasa Puniškisa. Chodził do puńskiego organisty, aby uczyć się muzyki. W bibliotece znajdowało się już 229 książek. Dział prawidłowo zajmował się dokumentacją, posiadał odbiornik radiowy. 26 marca 1934 r. w oddziale powstała 17-osobowa spółka młodych rolników (jej szefowa – Aldona Petruškevičiūtė). 26 sierpnia 1934 r. wieczorem w Bubelach wystawiono 2-godzinną komedię Žemaitė „Mūsų gerasis”. Nie zabrakło też recytacji wierszy, a śpiew zaśpiewał chór pod batutą Jonasa Puniškisa. W 1934 r. oddział Bubele stawiał krzyże. Pod koniec tego roku oddział liczył 70 członków, w bibliotece znajdowało się 414 książek, działali śpiewacy, aktorzy i młodzi rolnicy. W listopadzie 1935 r. okazało się, że dzieci ze szkoły w Bubelach nie mają podręczników do języka litewskiego. Inspekcja Oświaty zagroziła likwidacją lekcji języka litewskiego. Skarbnik w trybie pilnym zakupił z funduszy wydziału w Suwałkach 19 podręczników, każdy kosztował 1,80 zł, i rozdała je dzieciom. 18 maja 1936 roku urzędnicy państwowi po raz drugi przeprowadzili inspekcję biblioteki oddziału. Zabrali ze sobą aż 108 książek, zeszyt skarbnika oraz 8 książek własnych skarbnika. Oddział został rozwiązany zarządzeniem starosty powiatowego z dnia 21 grudnia 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 107; Vilniaus rytojus, 1929, 10 sierpnia, s. 7; 1931, 8 września, s. 3; 1936, 1 stycznia, s. 3; 26 maja, s. 3.
Oddział Buda (gmina Krasnowo)
Dnia 26 grudnia 1933 roku dziesięciu mieszkańców Budy (Buda Zawidugierska) zwróciło się do zarządu Towarzystwa z prośbą o założenie w ich gospodarstwie biura oddziału. Najwyraźniej władza tam przeszkadzała. Zgromadzenie inauguracyjne odbyło się dopiero 12 września 1934 roku. Wybrano zarząd, którego przewodniczącym był Juozas Auruškevičius, liczył 17 członków. Jest prawdopodobne, że oddział nie mógł zostać zarejestrowany. Nie znaleziono żadnych wiadomości o jego działalności.
Š. LMAVB, f. 175, b. 110.
Oddział Burbiszki (gmina Krasnowo)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 3 października 1926 roku. Wybrano skład Zarządu: przewodniczący – Adomas Maksimavičius, sekretarz – Antanas Ramanauskas, skarbnik – Juozas Šatkauskas, księgowy – Juozas Kraužlys. Zdecydowano się ubiegać o utworzenie biblioteki i szkoły litewskiej. Ten wniosek nie został zrealizowany. W październiku 1927 r. zarząd oddziału został aresztowany i przesłuchany. W 1929 roku oddział zorganizował następujące przedstawienia: 2 kwietnia wystawiono 2-godzinną tragikomedię Klemensa Daugaitisa „oddział”; 27 lipca – 5-godzinna komedia J. Židanavičiusa „Bajoras gaidys”, a także śpiewana przez chór, recytowała wiersze; 29 grudnia wystawiono komedię „Slidžiais takais” E. Draugelisa. W 1930 roku oddział chciał postawić pomnik księciu Witoldowi, ale dopiero w sierpniu 1931 roku otrzymał zgodę władz. Do listopada postawiono pomnik, który kosztował 248 zł. Pod koniec 1934 r. wizytujący wydział instruktor Kazimieras Umbražiūnas napisał w raporcie, że od momentu powstania oddziału odbyło się około 30 wieczorów publicznych, które na prośbę straży granicznej miały się kończyć o godz. 20. W oddziale powstało koło młodych rolników, powstała też sekcja sportowa. Zakład został zawieszony na mocy zarządzenia starosty z dnia 20 czerwca 1936 roku. Apele nie pomogły, oddział zamknięto w grudniu 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 586; Przyjaciel Młodzieży, 1930, nr 1, s. 27; Vilniaus rytojus, 1931, 14 listopada, s. 3.
Oddział Buraki (gmina Krasnowo)
W latach 1934 i 1935 mieszkańcy tej wioski zwrócili się do zarządu Towarzystwa z prośbą o założenie oddziału w Burakach. Nie było żadnej odpowiedzi ze strony zarządu. Podobno na utworzenie oddziału władze nie wyraziły zgody. 30 stycznia 1936 r. po raz trzeci 31 osób złożyło wniosek o utworzenie oddziału. W 1936 r. nie było już zgody na tworzenie nowych oddziałów.
Š. LMAVB, f. 175, b. 116.
Oddział Dziedziule (gmina Krasnowo)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 25 maja 1930 roku. Wieczorem, który odbył się 15 sierpnia tego roku, wystawiono 3-godzinną komedię Žemaitė „Trys mylimos”, wyrecytowano wiersze i odśpiewano piosenki. Pod koniec 1931 r. biblioteka oddziału liczyła 88 książek, została utworzona sekcja aktorów, na czele której stanął Juozas Nevulis. W latach 1931-1935 odbyło się 6 publicznych wieczorów z przedstawieniami. Z okazji Roku Świętego, w październiku 1934 r., postawiono kamienny krzyż, który kosztował 120 zł. W 1934 r. oddział liczył 36 członków. 19 grudnia 1935 r. wykład na temat Motiejusa Valnčiusa wygłosił student Juozas Vaina w oddziale. Dnia 16 lutego 1936 roku odbył się ostatni wieczór zorganizowany przez ten oddział. Wystawiono 5-godzinną komedię J. Židanavičiusa „Bajoras gaidys”. Od marca 1936 r., z powodu kontroli urzędników państwowych, komisja kwotowa nie mogła funkcjonować. W 1936 r. w bibliotece znajdowało się 168 książek. Oddział został rozwiązany 26 listopada 1936 roku zarządzeniem wojewody białostockiego.
Š. LMAVB, f. 175, b. 459; f. 246–834.
Oddział Dusznica (gmina Krasnowo)
Dnia 7 kwietnia 1932 roku zarząd Towarzystwa otrzymał prośbę od 10 osób o założenie oddziału w miejscowości Dusznica, którego członkami mogliby być również mieszkańcy wsi Jodeliszki. Na prośbę Towarzystwa skierowaną do kuratora powiatowego o zgodę na zorganizowanie inauguracyjnego zebrania oddziału w Dusznicy udzielono krótkiej odpowiedzi – „zebranie nie jest dozwolone”.
Š. LMAVB, f. 175, b. 384.
Odział Jegliniec (gmina Andrzejewo)
Dnia 11 kwietnia 1933 roku do Towarzystwa wpłynęła prośba od 20 osób o założenie oddziału w Jeglińcu. Dnia 8 lipca tegoż roku starosta powiatowy odpowiedział Towarzystwu, że utworzenie oddziału nie jest dozwolone, ponieważ wieś leży blisko granicy z Litwą.
Š. LMAVB, f. 175, b. 549.
Oddział Jodeliszki (gmina Krasnowo)
11 styczeń 1932 r. 56 mieszkańców Jodeliszek zwróciło się do zarządu Towarzystwa z prośbą o utworzenie biura oddziału. W dniu 29 stycznia tego roku kurator powiatowy zgłosił brak wiedzy niezbędnej do zarejestrowania oddziału, w związku z czym zebranie inauguracyjne nie zostało dopuszczone do odbycia. Z reguły rejestrowanie oddziałów następowało po ogłoszeniu wiadomości o zebraniu założycielskim i przedstawieniu wybranego zarządu.
Š. LMAVB, f. 175, b. 291.
Oddział Kompocie (gmina Sejwy)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 5 października 1930 roku. Wybrano Zarząd: przewodniczącego – Jonasa Žukauskasa, sekretarza – Vincasa Grigutisa, skarbnika – Jonasa Makauskasa. Pod koniec roku oddział liczył 38 członków, w tym 9 mieszkańców wioski Buraki. Dnia 3 czerwca 1931 roku oddział zorganizował publiczny wieczór. Wystawiono 3-godzinną komedię „Verpėja po kryžium” w przekładzie M. Grigonisa. W tym roku, około 18 października, oddział zorganizował przedstawienie 3-godzinnej tragedii J. Židanavičiusa „Šventoji Cecilija kankinė” oraz godzinną komedię B. Sruogi „Pagunda”. 16 maja 1932 r. wieczorem w gospodarstwie A. Stoskeliūnasa odbył się pokaz sztuki J. Židanavičiusa „Meilės galybė”. 26 grudnia 1934 roku wystawiono także 3-aktową komedię „Audra giedroje” przetłumaczoną z języka rosyjskiego. W marcu 1935 r. oddział utworzył 13-osobową grupę młodych rolników, na czele której stanęła A. Grimalauskaitė. Na początku 1936 r. oddział liczył 46 członków, a biblioteka liczyła 126 książek. 20 czerwca 1936 r. działalność oddziału została zawieszona. W nocy 10 lipca 1936 r. funkcjonariusze pograniczni zastrzelili przewodniczącego dawnego oddziału, 26-letniego Juozasa Baliūnasa. Został pochowany 13 lipca na Cmentarzu w Puńsku. 22 grudnia 1936 roku grupa została rozwiązana.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 23; Vilniaus rytojus, 1931, 20 czerwca, s. 3; 31 października, s. 3; 1932, 4 czerwca, s. 3; 1935, 2 stycznia, s. 3; 1936, 24 lipca, s. 3; 28 lipca, s. 3.
Oddział Klejwy (gmina Krasnopol)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 24 lipca 1927 roku. Wybrano Zarząd: przewodniczącego – Ignotasa Marcinkevičiusa, sekretarza – Anelė Čirlionytė, skarbnika – Vincasa Leončikasa, księgowego – Juozasa Marcinkevičiusa. W późniejszym raporcie i komunikacie opublikowanym w prasie stwierdzono, że oddział powstał w 1925 roku. Jest prawdopodobne, że wtedy oddział tylko się tworzył, ale nie został jeszcze utworzony. Już 17 sierpnia 1927 roku odbył się wieczór w oddziale. W jego trakcie odtworzono 3-godzinne dzieło K. Alyty „Ant bedugnės krašto”. W 1929 r. oddział liczył 47 członków, a biblioteka liczyła 195 książek. W tym roku odbyły się 3 wieczory, a w 1930 roku 4 wieczory z przedstawieniami. W 1930 r. za swoją działalność przewodniczący wydziału, Mykolas Sidaris, został trzykrotnie zaproszony na rozmowę do biura starostwa. W prasie ogłoszono, że 12 lipca 1931 r. oddział przy kopcu w Klejwach zagra 2-godzinny dramat „Šventoji Agnietė”, zagrane zostaną pieśni, zagra orkiestra dudziarska, odbędą się tańce i zabawy. Jest prawdopodobne, że zdarzenie miało miejsce. 4 marca 1932 roku na walnym zebraniu oddziału podjęto decyzję o postawieniu pomnika księciu Witoldowi. W 1933 r. oddział liczył 99 członków, a jego biblioteka liczyła 330 książek. W tym roku odbyły się trzy wieczory z występami, działały też sekcje złożone z 20 śpiewaków i 5 muzyków (na czele obu stanął Antanas Vinikaitis). 19 i 20 stycznia 1935 r. szef komisariatu policji w Krasnopolu przesłuchiwał szefa wydziału Mykolasa Sidarisa. Podejrzewano go o potajemne nauczanie dzieci po litewsku, nakłanianie rodziców, by nie wpuszczali dzieci do szkoły publicznej, organizowanie tajnych zebrań, na których wygłaszał wykłady o zakazanej treści, pisał wiadomości do gazety „Vilniaus rytojus” itp. Sołtys wsi Klejwy, V. Grigutis i Pranas Leončikas byli również przesłuchiwani w sprawie M. Sidarisa. Najwyraźniej po tym, jak pomnik księcia Witolda nie został zatwierdzony, w lipcu 1935 r. w Klejwach wzniesiono kamienny krzyż o wysokości 3 metrów. Policja oskarżyła o to M. Sidarisa, członków zarządu i innych mieszkańców. W 1935 r. odbyły się 3 wieczory z przedstawieniami. Oprócz tego działała 25-osobowa sekcja sportowa i 23-osobowe kółko młodych rolników. W 1936 r. oddział nie otrzymywał już zezwoleń na wieczorne spotkania. W dniu 15 maja 1936 r. przeszukano dom przewodniczącego oddziału, M. Sidarisa, ale nic nie zabrano. Zarządzeniem wojewody z 26 listopada 1936 r. działalność oddziału została zakazana.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 469; f. 246–826, 827; Droga, 1927, 2 września, s. 4; Vilniaus rytojus, 1931, 12 lipca, s. 4; 1932, 12 kwietnia, s. 3; 1935, 2 lutego, s. 3; 1936, 3 lipca, s. 3.
Oddział Krejwiany (gmina Andrzejewo)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 26 kwietnia 1931 roku. Wybrano skład zarządu: przewodniczący – Juozas Uzdila, sekretarz – Jurgis Grimalauskas, skarbnik – Petras Uzdila. Już 12 lipca 1931 roku oddział zorganizował publiczny wieczór. W jego trakcie wystawiono 5-godzinny dramat R. Mackevičiusa o czasach pańszczyzny „Sulaukė”, a także zaśpiewał miejscowy chór młodzieżowy. 2 września 1932 r. wystawiono 3-godzinną tragikomedię J. Židanavičiusa „Gudrus apgavikas”. Starosta powiatowy nie zezwolił na wystawienie sztuki, ponieważ księża i kościół katolicki mieli być w niej obrażeni, chociaż autorem sztuki był ksiądz, a o jej przydatność zapytano proboszcza parafii w Puńsku, Juozapasa Švedasa. W dniu 1 maja 1932 r. kapituła zorganizowała wystawienie 3-godzinnej komedii J. Židanavičiusa „Moterims neišsimeluosi” wygłoszono 2 monologi i wyrecytowano wiersze. W tym samym roku kolejna sztuka nie uzyskała pozwolenia, a poproszono o zgodę na uczczenie pamięci poety Maironisa jako wydarzenia, ale starosta zażądał przełożenia dwóch przygotowanych wykładów na język polski i uiszczenia opłaty skarbowej w wysokości 10 zł. Do uroczystości nie doszło. Wojsko graniczne wymagało, aby każde zebranie oddziału uzyskało pozwolenie od inspektora powiatowego. W 1933 r. działalność oddziału została ograniczona, dopiero na Wielkanoc członkowie oddziału oddali hołd ks. Motiejusowi Simonaitisowi na cmentarzu w Puńsku. Wiosną 1934 r. członkowie oddziału posadzili dąb poświęcony księciu Witoldowi. 15 lipca 1934 r. we wsi Krejwiany wystawiono 4-godzinny dramat G. Landsbergisa-Žemkalnisa „Genovaitė”. Scena została udekorowana tkaninami domowej roboty, śpiewał chór z Puńska. Wieczór 5 sierpnia tego samego roku powtórzył się we wsi Kupowo, gdzie młodzi ludzie byli już obojętni na język swoich rodziców. Od 1934 r. w ramach oddziału działała również grupa młodych rolników, na czele której stanął J. Gavėnas. Za zgodą starosty powiatowego, 25 listopada 1934 r. oddział Towarzystwa Św. Kazimierza z Wojciuliszek przygotowywał się do wystawienia komedii „Karolio teta” we wsi Krejwiany, w domu Ignasa Dzermeiki, gdzie w przeddzień ustawiono scenę. Wszyscy aktorzy przybyli, ale policjant, który się pojawił, zabronił działania i nakazał wszystkim się rozejść. Odchodząca obsada zaintonowała piosenkę, ale policjant ich uciszył. W 1935 r. nie można było uzyskać pozwoleń na wyjazd na Zachód. Ostatni wieczór oddziału odbył się 22 lutego 1936 roku. W tym czasie wystawiono 3-godzinny spektakl J. Šlivinskasa o życiu na wsi „Jocio marti”. O godz. 20.00 doszło do nieporozumień z wojskowymi na granicy, gdy spektakl dobiegł końca, a publiczność rozproszyła się. 3 młodych ludzi z innych wsi zostało zatrzymanych, aresztowanych i przetrzymywanych do rana w komendzie granicznej. Oddział został zawieszony 20 czerwca 1936 roku na mocy zarządzenia starosty powiatowego. W nocy 3 września tego roku złoczyńcy ze wsi Krejwiany zniszczyli monumentalny dąb posadzony w 1934 roku. Oddział został rozwiązany w grudniu 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 331; Przyjaciel Młodzieży, 1932, nr 5, s. 16; Vilniaus rytojus, 25 lipca, s. 3; 1934, 15 sierpnia, s. 3; 25 sierpnia, s. 3; 1936, 13 marca, s. 3; 15 września, s. 3.
Oddział Łumbie (gmina Krasnopol)
Zebranie założycielskie oddziału odbyło się 21 maja 1930 roku. Wybrano zarząd w składzie: przewodniczący – Petras Valiukonis, sekretarz – Ignotas Dambrauskas, skarbnik – Antanas Šarka. Wieczorem tego samego roku wystawiono przetłumaczoną przez E. Rucevičienė godzinną komedię „Nepavykusi komedija” oraz godzinny żart T. Daugirdasa „Girkalnio užgavėnės” W 1931 r. w bibliotece oddziałowej znajdowało się 170 książek. W 1932 r. odbyły się 2 wieczory z przedstawieniami, a w 1933 r. tylko jeden. W tym samym roku oddział stworzył obsadę aktorów. W lipcu 1934 r. instruktor Kazimieras Umbražiūnas, który odwiedził oddział, zauważył, że oddział nie jest zbyt aktywny i nie posiada niezbędnych książek kancelaryjnych. W tym gospodarstwie język litewski był zagrożony wyginięciem. Na pamiątkę roku świętego oddział rozpoczął budowę kaplicy przy drodze, ale już po położeniu fundamentów władze wstrzymały prace. W 1934 r. oddział liczył 47 członków. W tym samym roku powstała grupa młodych rolników (na jej czele stanął V. Bukauskas). W latach 1934 i 1935 nie odbył się ani jeden wieczór. Działalność został zawieszona 26 listopada 1936 r. zarządzeniem wojewódzkim, a oddział rozwiązany w grudniu 1936 r.
Š. LMAVB, f. 175, b. 351.
Oddział Nowiniki (gmina Krasnowo)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 12 lipca 1931 roku. Wybrano skład zarządu: przewodniczący – Vincas Milončis, sekretarz – Marijona Sandžiūtė, skarbnik – Juozas Sinkevičius. W dniu 1 października oddział odwiedził instruktor Adomas Butrimas. Wygłosił trzy wykłady, pozostawił 28 książek do biblioteki i zeszyt do pracy biurowej. W latach 1931-1933 w ramach oddziału odbywały się raz w roku wieczory z udziałem obsady aktorskiej. Na początku 1933 r. oddział liczył 38 członków. W 1934 r. powstała sekcja młodych rolników. W 1934 roku, z powodu sporów między starym a nowym zarządem, oddział prawie nie działał. 3 marca 1935 r. odtworzono godzinny film J. Kanopki „Bekraštis”. 26 marca 1936 r. student Juozas Vaina wygłosił wykład na temat powstania państwa litewskiego. 25 kwietnia 1936 r. zmarł sekretarz oddziału Vincas Milončis, który został pochowany na cmentarzu w Puńsku. 20 grudnia 1936 roku na zebraniu oddziału przewodniczący Jonas Sanda odczytał zarządzenie starosty powiatu, zgodnie z którym wszystkie oddziały muszą zaprzestać działalności w ciągu trzech dni.
Š. LMAVB, f. 175, b. 205.
Oddział Oszkinie (gmina Sejwy)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 19 października 1930 roku. Wybrano zarząd: przewodniczący – Petras Murinas, sekretarz – Motiejus Agurkis, skarbnik – Kostas Vaičiulis. 26 grudnia 1930 r. podczas wieczoru zorganizowanego przez katedrę wystawiono godzinną komedię Z. Pšibilskisa „Nesipriešink”, śpiewano piosenki, recytowano wiersze. W 1931 r. dziewczęta z oddziału miały uszyte mundury, ale władze nie pozwalały na ich noszenie. W 1931 r. odbyły się 3 wieczory: 25 maja wystawiono 6-godzinną komedię „Pirmasis degtindaris” w tłumaczeniu K. Stikliusa z rosyjskiego, wygłoszono monolog, zaśpiewano chór i wyrecytowano wiersze; 15 sierpnia wystawiono 4-godzinny dramat P. Kesiūnasa „Vergijos griuvėsiuose”, a śpiewał wspólny chór Puńska, Oszkiń i Szlinokiemi; 26 grudnia wystawiono godzinny dramat N. Gintalasa z czasów zakazu prasy litewskiej „Šventadarbiai” oraz 3-godzinną komedię J. Židanavičiusa „Cingu-lingu”, wyrecytowano wiersze, zaśpiewał chór. 5 maja 1932 r. w sali „Žiburys” w Puńsku także wystawiono „Šventadarbiai”, potem pokazano godzinną komedię J. Čepukaitisa „Daina be galo” i godzinne dzieło Vaižgantasa „Tiktai niekam nesakyk”. W tym samym roku nie uzyskano zgody na wystawienie 5-godzinnego dramatu A. Fromo-Gužutisa „Ponas ir mužikai”. W 1933 r. udało się zorganizować 4 wieczory z przedstawieniami, w bibliotece oddziału znajdowało się 190 książek. W 1934 roku wydział założył grupę piosenkarzy, aktorów i młodych rolników. W tym roku oddział zorganizował 3 wieczory z przedstawieniami, a studenci, którzy przybyli, grali jeszcze dwa razy. W 1935 roku nie udało się zorganizować wieczoru. Pod naciskiem władz oddział został rozwiązany 14 grudnia 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 211; Jutro WIlna 1931, 14 stycznia, s. 3; 13 czerwca, s. 3; 22 sierpnia, s. 3; 1932, 21 maja, s. 3.
Oddział Poluńce (gmina Krasnowo)
W Poluńcach mieszkało 50 rodzin rolniczych, w tym 16 niemieckich. 29 sierpnia 1926 r. odbyło się inauguracyjne zebranie oddziału. W październiku 1927 r. kilku miejscowych członków oddziału zostało aresztowanych na 2 tygodnie. W 1928 r. oddział (przewodniczącym został Vincas Baliūnas) liczył 48 członków, a biblioteka liczyła 300 książek. Z powodu nieporozumień w roku 1929 Niemcy odmówili członkostwa w Towarzystwie. 26 kwietnia 1929 roku wystawiono 3-godzinną komedię M. Palionisa „Prieš vėją nepapūsi” 27 września 1931 roku w domu Vincasa Baliūnasa wystawiono 3-godzinną komedię J. Židanavičiusa „Moterims neišsimeluosi”. 17 kwietnia 1932 r. w domu Juozasa Marcinkevičiusa wystawiono 4-godzinny dramat J. Kanopki „Živilė”. W tym samym roku odbył się kolejny spektakl, ale trzeci nie został dopuszczony do wystawienia. W 1933 r. w bibliotece oddziałowej znajdowało się 405 książek. 18 czerwca tego roku wystawiono 3-godzinną komedię J. Židanavičiusa „Cingu-lingu”. W 1934 r. odbyły się dwa wieczory z występami, powstały sekcje sportowe i młodzieżowe kółko rolnicze. 3 maja 1936 r. odbył się ostatni wieczór zorganizowany przez oddział, podczas którego wystawiono 3-godzinny dramat V. Dineiki „Baltakė”. Oddział został rozwiązany 23 grudnia 1936 roku.
W roku 1926 Towarzystwu udało się uzyskać pozwolenie na otwarcie szkoły w Poluńcach. Jest prawdopodobne, że po zwróceniu się o zgodę do nauczyciela Petrasa Vaitulionisa i nie otrzymaniu odpowiedzi, przybył do Poluniec 5 września. Po zadbaniu o pomieszczenia i ławki, 14 września rozpoczął nauczanie. 22 września policjant przerwał lekcję. Skonfiskowano podręczniki, zeszyty, zamknięto szkołę.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 576; f. 247-324; Droga, 1926, 15 października, s. 6-7; Echo Wilna, 1928, 24 stycznia, s. 4.
Oddział Pełele (gmina Krasnowo)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 7 czerwca 1931 roku. Wybrano skład zarządu: przewodniczący – Antanas Pečiulis, sekretarz – Jurgis Pečiulis, skarbnik – Jonas Pečiulis. Działalność oddziału cieszyła się szczególnym zainteresowaniem policji, gdyż w 1925 r., po rozdysponowaniu majątku wsi Pełele sprowadzono około 10 polskich rodzin. W 1931 r. w ramach oddziału odbył się jeden wieczór z występem aktorskim, a w latach 1932-1933 dwa takie wieczory. W 1934 roku Povilas Pečiulis, były prezes oddziału, został skazany na dożywocie. W latach 1934 i 1935 wieczory z aktorstwem odbyły się raz, w 1934 roku dwa razy nie było zezwoleń na organizowanie wieczorów, więc odbyło się tylko jedno przedstawienie. W 1935 roku odbyły się dwa wieczory z przedstawieniami. Oddział liczył 51 członków, a biblioteka liczyła 132 książki. W 1936 r. nie było żadnych wiadomości o działalności oddziału. Widocznie oddział został rozwiązany w grudniu 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 189; Vilniaus rytojus, 1932, 23 lipca, s. 3; 1933, 15 lutego, s. 3.
Odcinek Przystawańce (gmina Krasnowo)
Zgromadzenie inauguracyjne odbyło się 2 lutego 1931 roku. Wybrano zarząd w składzie: przewodniczący – Stasys Samulevičius, wiceprzewodniczący – Bronius Samulevičius, sekretarz – Jonas Žilinskas, skarbnik – Petras Šliaužys, księgowy – Jonas Radzevičius. 7 czerwca 1931 r. wyemitowano 3-godzinną komedię „Trys mylimos” Žemaitė i 2-godzinną komedię M. Pečkauskaitė „Nepasisekė Marytei”, a w listopadzie – w 3-godzinną komedię „Burtininkė” V. Braziulisa. 1 maja 1932 r. wystawiono 4-godzinny dramat S. Kymantaitė-Čiurlionienė „Aušros sūnūs”. 7 maja 1933 r. wystawiono 4-godzinny dramat G. Landsbergisa-Žemkalnisa „Genovaitė”. W 1934 r. udało się zorganizować aż trzy wieczory z przedstawieniami, a w 1935 r. trzy wnioski o zgodę na organizację wieczorów z przedstawieniami zostały odrzucone przez władze powiatowe. W 1935 r. powstało zrzeszenie młodych rolników, oddział liczył 46 członków, a biblioteka liczyła 195 książek. W 1936 r. nie uzyskano żadnych zezwoleń na żadne imprezy. Oddział został rozwiązany w grudniu 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 529; Przyjaciel Młodzieży, 1931, nr 12, s. 23-24; 1933, nr 3, s. 87; Vilniaus rytojus 1931, 27 czerwca, s. 3; 1932, 18 maja, s. 3; 1934, 10 marca, s. 3.
Oddział Puńsk (gmina Sejwy)
5 lutego 1926 r. 10 osób, w tym wikariusz z Puńska, s. Stasys Vencius pisemnie zwrócił się do zarządu Towarzystwa z prośbą o utworzenie oddziału w Puńsku. Zgromadzenie inauguracyjne odbyło się 5 kwietnia 1926 roku. Wybrano zarząd: przewodniczącego – Kazysa Mielkusa z Wojtokiemi, sekretarza – Juozasa Tumelisa z Puńska, członka – Adomasa Vyšniauskasa ze wsi Romaniuki Stare. Z powodu niesprzyjających okoliczności oddział nie był w stanie aktywnie funkcjonować w 1926 roku. W styczniu 1927 r., po powrocie Mielkusa z Wilna, podczas rewizji policja zabrała przewodniczącemu wydziału około 80 książek otrzymanych od zarządu Towarzystwa dla oddziałów w Puńsku i Poluńcach oraz jego książki osobiste. 31 maja 1927 r. w Suwałkach przesłuchiwano ks. S. Venciusa, a w październiku aresztowano cały zarząd okręgu, więc wybrano tymczasowy. W styczniu 1928 roku oddział odwiedził instruktor Alfonsas Bielinis, a 25 marca zwołano walne zgromadzenie. Wybrano nowy zarząd: przewodnicząca – Agota Degutytė, sekretarz – Petras Valinčius, wiceprzewodniczący – Vincas Černelis. Agota Degutytė-Slovikienė kierowała oddziałem do 1933 roku. Oddział przejęła dawną bibliotekę „Žiburys”, w której odnaleziono pozostałe 758 książek (z czego 544 oprawiono). Wykorzystano również salę „Žiburys”. W 1928 r. odbyły się trzy wykłady, wycieczka i jeden wieczór publiczny. 21 kwietnia 1929 r. powstał chór oddziału pod dyrekcją Kostasa Cibulskasa. W 1934 r. był także przewodniczącym oddziału. W styczniu 1930 r. członek zarządu Juozas Murinas został skazany przez Sąd Powiatowy w Suwałkach na 6 miesięcy więzienia. Bardziej szczegółowa historia oddziału w Puńsku wymagałaby osobnego artykułu. Działalność oddziału obfituje również w komunikaty w prasie periodycznej. Oddział organizował różne uroczystości poświęcone zniesieniu zakazu dla prasy litewskiej, „varpininkasowi” V. Kudirce, księciu Witoldowi, starał się obchodzić 16 lutego każdego roku, św. Kazimierza itp. Po wszystkich uroczystościach odbył się śpiew chóru pod batutą K. Cibulskasa. Odbywały się też wieczory-koncerty. 26 października 1930 r. odbył się koncert oddziału w Puńsku. Mimo że uzyskano zgodę od władz powiatowych, policja skonfiskowała reklamy napisane na ten koncert. Koncert jednak się odbył. Odśpiewano 26 pieśni litewskich, wygłoszono 3 monologi, wyrecytowano wiersze, zagrano na skrzypcach. Po pożarze 15 marca 1931 r., który spustoszył prawie cały Puńsk, pogorzelecy zajęli dom „Žiburys”. Przez jakiś czas nie było gdzie organizować nawet zebrań. 6 stycznia 1932 r. filia wsi Szlinokiemie w Puńsku wyemitowała 3-godzinne dzieło o życiu ludowym K. Alyty „Ant bedugnės krašto”, śpiewał przez chór prowadzony przez K. Cibulskasa. 1933 W Puńsku grali miłośnicy sceny Wojtokiemi i Szlinokiemi, a śpiewał chór Puński. W 1934 r. pod auspicjami oddziału odbyły się 4 wieczory z występami i śpiewaniem chóru, dwa koncerty pieśni litewskich oraz dwie uroczystości upamiętniające. W 1934 r. powstała sekcja młodych rolników, na czele której stanął J. Murinas. W 1935 r. oddział liczył 38 członków. W tamtych latach starosta nalegał na tłumaczenie na język polski przedstawień programowych, wszystkich piosenek, wierszy. 3 listopada 1935 r .w Puńsku odbyła się wystawa młodych rolników. Dziewczęta ubrane w stroje narodowe spacerowały przy eksponatach. Podczas wystawy pieśni ludowe śpiewał chór pod batutą K. Cibulskasa. Najlepsi młodzi rolnicy byli premiowani. W 1936 roku oddział przestał funkcjonować. Na przykład 4 marca, podczas uroczystości upamiętniających św. Kazimierza, policjant, który się zjawił, przerwał zdarzenie i wyprowadził wykładowcę V. Kadziauskasa. 15 kwietnia 1936 r. przeprowadzono rewizje w mieszkaniach członków zarządu oddziału. W poszukiwaniach brał udział sam starosta powiatu suwalskiego. Zabrano wszystkie dokumenty oddziału, a z biblioteki wywieziono 130 książek. 20 czerwca 1936 r. zarządzeniem starosty powiatowego oddział został zawieszony. W dniu 22 grudnia 1936 r. sporządzono protokół o rozwiązaniu oddziału.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 527; Vilniaus rytojus, 1930, 8 listopada, s. 3; 1931, 27 czerwca, s. 3; 1935, 4 września, s. 3; 20 listopada, s. 3.
Oddział Radziucie (gmina Krasnowo)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 29 grudnia 1929 roku. Wybrano zarząd: przewodniczącego – Petrasa Gylysa, sekretarza – Vladasa Valiukonisa, skarbnika – Petrasa Mazurkevičiusa. 19 czerwca 1930 r. w domu Andriusa Mazurkevičiusa oddział wystawił 4-godzinną komedię „Vagys”, przetłumaczoną z łotewskiego przez J. Pleirisa. 18 stycznia 1931 r. wystawiono godzinną komedię „Dėdė atvažiavo” w przekładzie K. Būgi i M. Palionisa. W oddziale odbywały się głównie zebrania, odczyty, uroczystości upamiętniające. W 1932 r. oddział liczył 57 członków, a biblioteka liczyła 49 książek. W sierpniu 1932 r. nie pozwolono na wystawienie 5-godzinnego dramatu R. Mackevičiusa „Sulaukė”. W marcu 1934 roku policja zatrzymała kamienny krzyż poświęcony św. Kazimierzowi, więc postawiono tylko drewniany krzyż. W 1934 roku powstało kółko młodych rolników, władze ponownie odrzuciły prośbę o wystawienie dramatu „Sulaukė”. W 1936 r. oddział liczył 64 członków, a biblioteka liczyła 83 książki. Oddział został rozwiązany w grudniu 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 317; Vilniaus rytojus 1931, 7 lutego, s. 3; 1932, 17 września, s. 3; 1934, 21 marca, s. 3.
Oddział Rejsztokiemie (gmina Sejwy)
Zebranie założycielskie oddziału odbyło się 7 kwietnia 1931 roku. Wybrano skład zarządu: przewodniczący – Juozas Nevulis, sekretarz – Juozas Vyšniauskas, skarbnik – Antanas Vyšniauskas. Chociaż w 1931 r. oddział zorganizował publiczny wieczór, we wsi brakowało wykształconych ludzi. 10 listopada 1932 r. zmarł Juozas Vyšniauskas, 25-letni młody człowiek, który rozumiał świadomość narodową tego obszaru. Był członkiem oddziału Rejsztokiemie i zasiadał w jego zarządzie. Możliwe, że po jego śmierci nie było nikogo, kto mógłby spisać sprawozdania z oddziału, gdyż od 1931 r. zachowały się tylko sprawozdania instruktorów, którzy uczestniczyli w spotkaniach. Z dziewiętnastu rolników należących do tego oddziału tylko jeden prenumerował litewską gazetę. Wymóg kończenia wieczorów o godzinie 20:00 doprowadził do gwałtownego spadku liczby widzów. Jeden wieczór odbył się w 1934 roku. W 1935 roku powstała sekcja sportowa, której członkowie grali w siatkówkę. Podobno oddział został rozwiązany zarządzeniem wojewody białostockiego z dnia 26 listopada 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 319; Vilniaus rytojus, 1931, 23 listopada, s. 3.
Oddział Romaniuki (gmina Andrzejewo)
A. Kalesinskas w 1933 r. próbował utworzyć oddział. Zgromadzenie inauguracyjne zostało powołane 28 sierpnia 1933 roku. Gdy policjant przyszedł, nie pozwolił na przeprowadzenie zebrania. Aby dowiedzieć się, dlaczego tak się stało, A. Kalesinskas udał się do władz powiatowych. Tam powiedziano mu, że „nie wszystko jest jeszcze w porządku”. Najwidoczniej po tym, jak władze zmieniły zdanie, zarząd Towarzystwa nie był już w stanie uzyskać zgody na założenie oddziału w Romaniukach.
Š. LMAVB, f. 175, b. 321.
Oddział Raščiai (gmina Krasnowo; na wschód od Widugier)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 19 stycznia 1930 roku. Wybrano skład zarządu: przewodniczący – Juozas Agurkis, wiceprzewodnicząca – Anelė Žukauskaitė, sekretarz – J. Žukauskas, skarbnik – Jurgis Sidaris, księgowy – Jonas Agaris. Starosta powiatowy nie dopuścił J. Sidarisa i J. Agarisa do zasiadania w zarządzie, więc Antanas Kliučininkas został wybrany na skarbnika, a Pranas Zubavičius na stanowisko księgowego. W 1930 r. odbył się wieczór ze sztuką teatralną. W 1931 r. biblioteka liczyła 213 książek, a w 1932 r. oddział liczył 44 członków. W 1933 r. miał stanąć kamienny krzyż, na co uzyskano zgodę archidiecezji łomżyńskiej, ale wymagany był także polski napis. Podobno krzyż nie został postawiony. W 1934 r. oddział liczył 32 członków. Wcześniej we dworze pracowała pewna liczba Litwinów, a po ich wyjeździe zmniejszyła się również liczba członków oddziału. W 1934 r. instruktor P. Kunavičius założył sekcję sportową, ale we wsi było niewielu młodych ludzi. W latach 1931-1933 w oddziale wystawiane były dwa przedstawienia rocznie, w porównaniu z tylko jednym w 1934 roku. W dniu 24 listopada 1935 r. Sekcja (parafialna) aktorska i chóralna rejonu sejneńskiego Towarzystwa św. Kazimierza zorganizowała wieczór w Raščiai. Wystawiono 4-godzinny dramat historyczny „Mirga” K. Puidy, a śpiewał chór pod batutą J. Puniškisa. Oddział został rozwiązany zarządzeniem wojewody białostockiego z dnia 26 listopada 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 323; Vilniaus rytojus, 1935, 7 grudnia, s. 3.
Oddział Sankury (gmina Krasnowo)
Zgromadzenie inauguracyjne odbyło się 26 lutego 1928 roku. Wybrano zarząd: przewodniczącego – Jonasa Žvairalisa, sekretarza – Bronė Krikščiūnaitė, skarbnika – Vincasa Kalinauskasa, księgowego – Albinasa Kasperavičiusa. Ze względu na to, że pewne zainteresowane osoby przeszkadzały w sprawnym funkcjonowaniu oddziału, oddział był uśpiony aż do 1933 roku. Na odbycie każdego zgromadzenia oddziału wymagane było pozwolenie od wojska granicznego. Po wyborze Juozasa Paransevičiusa na przewodniczącego w 1933 r. działalność oddziału została wznowiona, dzięki pomocy Stasysa Ragelisa odbyły się dwa wieczory z występami. W 1934 r. oddział (z przewodniczącym Adomasem Gause) zorganizowała aż cztery wieczory z występami. W tym samym roku powstała sekcja młodych rolników. 3 marca 1935 r. oddział (z przewodniczącym Adomasem Gause) odtworzyła godzinny film J. Kanopki „Bekraštis”, również recytowany wierszami i śpiewany. Około 14 września 1935 r. oddziałowi ponownie udało się zorganizować wieczór. 3-godzinną komedię H. Prialgauskasa „Mirta Činčiberaitė”, podczas recytacji wierszy, grał chór pod batutą A. Puniškisa. Organizatorzy wieczoru musieli przetłumaczyć na język polski zaplanowany spektakl i po zgodę kilkakrotnie dojechać do Suwałk. Nie odnaleziono żadnych informacji na temat działalności oddziału w 1936 r. Podobno oddział został rozwiązany zarządzeniem wojewody białostockiego z dnia 26 listopada 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 306; Vilniaus rytojus 1930, 16 marca, s. 3; 5 października, s. 3.
Oddział Sejny
Aż do 1915 roku Sejny były jednym z ośrodków kultury litewskiej. Gdy zmieniła się sytuacja, litewska działalność kulturalna stała się niepożądana przez władze. Dnia 9 września 1926 roku do Towarzystwa wpłynęła prośba o założenie filii i biblioteki w Sejnach. Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 30 października 1926 roku. Wybrano zarząd: przewodniczącego – Petrasa Marteckasa z Radziuć, sekretarza – Stasysa Petruškevičiusa z Sejn, skarbnika – Jonasa Kereišisa z Sejn. Oddział wkrótce założył bibliotekę, ale po inauguracyjnym zebraniu do 1928 r. w aktach oddziału nie ma żadnych sprawozdań z działalności. Z prasy wiadomo, że 5 października 1927 r. skreślono wszystkich członków zarządu oddziału Sejny, przeprowadzono też rewizję w bibliotece. Zabrano wszystkie dokumenty oddziału i wszystkie publikacje drukowane na niepodległej Litwie. Dnia 8 stycznia 1928 roku w obecności instruktora Towarzystwa, Alfonsasa Bielenisa, miało się odbyć zebranie członków. Gdy przyjechała policja, kazała ludziom się rozejść, do spotkania nie doszło. Pod koniec lutego 1928 r. biblioteka oddziału nie była jeszcze otwarta. 17 grudnia 1929 r. Adomas Butrimas, instruktor Towarzystwa, który odwiedził Sejny, poinformował, że oddział nie posiadał pomieszczeń do zebrań, w tamtych latach nie odbyło się ani jedno zebranie, a jeden z członków oddziału został aresztowany. 9 sierpnia 1931 r. oddział, przy pomocy przebywających na wakacjach uczniów, zorganizował pierwszy od 1920 r. publiczny wieczór litewski w Sejnach. Wystawiono 4-godzinny dramat S. Kymantaitė-Čiurlionienė „Aušros sūnūs”, a śpiewał połączony chór z Puńska i okolic, prowadzony przez Kostasa Cibulskasa. Śpiewacy ubrani byli w stroje narodowe. W 1932 r. utworzono oddział Towarzystwa w rejonie sejneńskim, obejmujący swoim zasięgiem wszystkie oddziały tej parafii. Na czele oddziału rejonowego stał oddział Sejn. W 1932 r. w Sejnach otwarto czytelnię rejonu Towarzystwa (jej szefem był Stasys Petruškevičius). W pomieszczeniach tych znajdowała się również biblioteka oddziałowa, która zawierała około 1000 książek. Szef znalazł i wynajął ogrzewane pomieszczenia z osobnym wejściem do czytelni. Czytelnia działała w dni świąteczne i targowe (wtorki i piątki). W latach 1932–1935 odbyły się wspólne uroczystości upamiętniające wszystkie oddziały parafii w Sejnach, podczas których wygłaszano wykłady, śpiewał chór i recytowano wiersze. Takie obchody odbywały się 2-3 razy w roku. 28 stycznia 1934 r. na dorocznym zebraniu oddziałów parafialnych w Sejnach powołano wspólną grupę aktorów i śpiewaków. Wybrano zarząd: Juozasa Maksimavičiusa (przewodniczący), Stasysa Petruškevičiusa, Stasysa Regelisa i Antanasa Puniškisa. Pierwszy wieczór grupy odbył się 5 września 1934 roku w Klejwach. Wystawiono 5-godzinny dramat J. Griniusa „Sąžinė”, wyrecytowano wiersze, zaśpiewał chór. Następnego wieczoru 30 września w Sejnach, wystawiono godzinną komedię Z. Pšibilskisa „Nesipriešink” w tłumaczeniu A. Kaupasa-Selima, a śpiewał chór pod batutą A. Puniškisa. Wieczory odbywały się jeszcze w Burbiszkach i Raščiai. 15 września 1935 r. wieczór pieśni litewskich miał się odbyć w Sejnach. Zaplanowano wykład na temat pieśni ludowych, a chór przygotowywał się do śpiewu. Ogłoszono to również w prasie, ale nie udało się uzyskać pozwolenia. Dlatego wierni wsłuchiwali się w litewskie pieśni z płyt. Ogólnie rzecz biorąc, w 1935 r. sekcja aktorów i śpiewaków sejneńskich nie otrzymywała już zezwoleń na organizowanie wieczorów. 26 stycznia 1936 r. w miejscowym magistracie wywieszono ogłoszenie zakazujące używania języka litewskiego na ulicach. 18 maja 1936 r. urzędnicy państwowi dokonali inspekcji katalogu książek w czytelni w Sejnach. Najprawdopodobniej oddział i czytelnia zostały zlikwidowane zarządzeniem wojewody białostockiego z dnia 26 listopada 1936 r.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 541; Droga, 1928, 14 stycznia, s. 5; Echo Wilna, 1928, 14 stycznia, s. 4; Vilniaus rytojus 1931, 26 sierpnia, s. 3; 1934, 14 lutego, s. 3; 1935, 25 września, s. 3; 1936, 4 lutego, s. 3; 26 maja, s. 3.
Oddział Skarkiszki (gmina Krasnowo)
30 kwietnia 1928 r. odbyło się inauguracyjne zebranie oddziału tej małej, liczącej 8 rolników, wsi. Wybrano zarząd, którego przewodniczącym został Motiejus Lažauninkas. Byli też ludzie z wioski Rašėčiai, którzy byli zapisani do oddziału. Mieszkańcy wsi Skarkiszki byli biedni i bojaźliwi, więc wkrótce członkowie odmówili przebywania w Towarzystwie. Dnia 26 stycznia 1929 roku nowi inicjatorzy ponownie zwrócili się do zarządu Towarzystwa z prośbą o utworzenie oddziału w Skarkiszkach. Drugie zebranie inauguracyjne odbyło się 19 grudnia 1928 roku. Wybrano nowy zarząd: przewodniczący – Juozas Žurinskas, sekretarz – Vincas Šimčikas, skarbnik – Antanas Žurinskas. W 1931 r. oddział liczył 23 członków, nie było biblioteki, odbywały się dwa przyjęcia. Niestety, w kwietniu 1932 roku oddział ponownie się rozpadł. V. Mačionis poinformował, że bez działań zarządu oddziału nikt nie był już w stanie go utrzymać. Członkowie, którzy chcieli być w oddziale, zapisywali się do innych sekcji. Biblioteka miała zostać przejęta przez filię we wsi Pełele.
Š. LMAVB, f. 175, b. 384, 409.
Oddział Szlinokiemie (gmina Sejwy)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 29 września 1930 roku. Wybrano zarząd: przewodniczącego – Ignasa Jasenauskasa, sekretarza – Povilasa Agurkisa, skarbnika – Juozasaa Černelisa. W 1931 r. oddział liczył 62 członków, w bibliotece znajdowało się 190 książek, odbywały się wykłady, dwa wieczory publiczne. 8 maja 1932 r. oddział wystawił 4-godzinny dramat S. Matjošaitisa „Varpininkai”, a śpiewał chór pod batutą K. Cibulskasa. 26 grudnia tegoż roku odbyło się wykonanie 4-godzinnego dramatu „Betliejaus stainelė” w przekładzie J. Šnapščisa-Margalisa, a chór zaśpiewał. W raporcie czytamy, że w 1932 r. oddział zorganizował cztery, w 1933 i 1934 r. trzy, a w 1935 r. dwa wieczory z przedstawieniami. W 1934 r. działały już sekcje sportowe i młodzieży rolniczej. W 1934 r. w bibliotece zrobił się bałagan, ponieważ bibliotekarz został powołany do wojska. W wiadomościach, które ukazały się w prasie, wskazano następujące przedstawienia organizowane przez oddział Szlinokiemie: 30 kwietnia 1933 r. wystawiono 5-godzinną tragikomedię J. Židanavičiusa „Gudrus apgavikas”; 10 czerwca 1934 r. wystawiono 4-godzinny dramat G. Landsbergisa-Žemkalnisa „Blinda – svieto lygintojas”. zaśpiewał też chór; 28 lipca 1935 roku wystawiono 3-godzinny dramat J. Židanavičiusa „Meilės galybė”. 15 maja 1936 r. dwóch oficerów z Suwałk i policjant z Puńska przeszukali mieszkania członków zarządu oddziału. Działalność oddziału została zawieszona zarządzeniem starosty z dnia 20 czerwca 1936 r., a w grudniu tego roku oddział został rozwiązany.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 155; Vilniaus rytojus, 1932, 15 czerwca, s. 3; 1933, 14 stycznia, s. 3; 1933, 4 lipca, s. 3; 1935, 4 września, s. 3; 1936, 12 czerwca, s. 3.
Oddział Trakiszki (gmina Sejwy)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się dopiero 10 lipca 1934 roku. Wybrano Zarząd: przewodniczący – Jonas Staskevičius, sekretarz – Leonardas Jakubauskas, skarbnik – Petras Svetlauskas. W tym samym roku założono sekcję młodych rolników i odbył się publiczny wieczór. Oddział nie posiadał własnej biblioteki. W 1935 r. oddział liczył 35 członków, odbyły się dwie uroczystości upamiętniające i nie uzyskano zgody na zorganizowanie wieczoru z przedstawieniem. Oddział został rozwiązany 23 grudnia 1936 roku.
Š. LMAVB, f. 175, b. 50.
Oddział Wojciuliszki (gmina Andrzejewo)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 29 marca 1929 roku. Wybrano skład zarządu: przewodniczący – Adomas Maksimavičius, sekretarz – Juozas Matulevičius, skarbnik – Adomas Pajaujis. Z powodu bezczynności, wydaje się, że zarząd został ponownie wybrany po raz drugi 19 stycznia 1930 roku. Starosta powiatowy zażądał usunięcia z zarządu Vincasa Žilinskasa i Adama Pajaujisa za to, że zostali ukarani za uchylanie się od służby wojskowej. 21 września 1930 r. podczas wieczoru zorganizowanego przez wydział wystawiono dramat K. Daugaitisa „Susiprato”, a miejscowy chór młodzieżowy zaśpiewał kilka pieśni. 4 czerwca 1931 roku oddział zagrał w 3-godzinnej komedii Žemaitė „Trys mylimos” oraz w tłumaczeniu z języka polskiego godzinną komedię „Nesipriešink”, śpiewaną przez chór. 8 maja 1932 r. oddziały Wojciuliszki i Połuńce odegrały 4-godzinny dramat J. Kanopki „Živilė”, wyrecytowano wiersze Maironisa, a chór młodzieżowy zaśpiewał. W sierpniu 1932 r. oddział zakupił książki do biblioteki za 40 zł. 11 czerwca 1933 r. w Wojciuliszkach, w domu J. Degutisa, oddział wystawił 3-godzinny dramat J. Židanavičiusa „Meilės galybė”, wyrecytował wiersze, a chór pod kierunkiem nauczyciela Vincasa Dubauskasa zaśpiewał. 20 maja 1934 r. w oddziale odtworzono 3-godzinną komedię J. Židanavičiusa „Moterims neišsimeluosi” oraz godzinną komedię K. Būgi i M. Palionisa „Dėdė atvažiavo”, również z recytowanymi wierszami i śpiewaną przez miejscowy chór młodzieżowy. Gdy publiczność się rozchodziła, aktorzy zostali, by posprzątać scenografię. Część z nich, przybyła z daleka, zatrzymała się na noc na zaproszenie gospodarzy. Po przybyciu na miejsce funkcjonariusze straży granicznej aresztowali 13 młodych mężczyzn i 3 młode kobiety. Przetrzymywano ich na posterunku straży granicznej do godz. 18 następnego dnia. W 1934 r. oddział liczył 64 członków, działały w nim sekcje śpiewaków, miłośników estrady, sportu i młodych rolników. W bibliotece znajdowały się 203 książki. Ponadto z zamkniętej szkoły w bibliotece przejęto jeszcze 128 książek. W tym roku odbyło się aż siedem uroczystości upamiętniających i trzy wieczory z występami. 12 maja 1935 r. podczas wieczoru zorganizowanego przez oddział zaprezentowano 2-godzinne dzieło sceniczne B. Stosiūnasa „Atsimerkė akys” oraz godzinną komedię M. Stanislovaitisa „Dėl ūsų nualpo”. Nie zabrakło też wyrecytowanych wierszy i śpiewu chóru pod batutą V. Valinčiusa. Ten sam wieczór miał się odbyć w 1934 r., ale gdy poproszono o zgodę na wystawienie tych sztuk, starosta zażądał, aby sztuki, które chciano zagrać, zostały przetłumaczone na język polski. Tak więc już 26 listopada 1934 roku, po przetłumaczeniu sztuk, złożono drugą prośbę o aktorstwo. Na pozwolenie trzeba było czekać kolejne 5 miesięcy. W 1935 r. oddział wygłosił 8 wykładów. W dniu 3 maja 1936 r. wydział zorganizował publiczny wieczór z przedstawieniem, na które wcześniej uzyskano zgodę władz powiatowych. Kiedy jednak publiczność się zebrała, a aktorzy przygotowywali się już do wyjścia na scenę, pojawił się policjant z Szypliszek. Powiedział, że nie pozwolił na grę i zażądał, aby ludzie rozeszli się w ciągu 5 minut. Widzów było bardzo dużo, nie było możliwe, żeby tak szybko odejść. Względem 5 osób, które nie zdążyły wyjść, policjant sporządził protokoły. Zostali ukarani grzywną w wysokości 5-10 zł. Oddział został zawieszony na mocy zarządzenia starosty z dnia 20 czerwca 1936 roku. W dniu 21 grudnia 1936 r. sporządzono akt likwidacji oddziału. Skonfiskowano wszystkie książki duchownych, dokumenty i 86 książek znajdujących się w bibliotece. Inne książki zostały zniszczone.
Litewska szkoła Wojciuliszkach.
27 marcu 1926 r. mieszkańcy Wojciuliszek zwrócili się do zarządu Towarzystwa z prośbą o założenie szkoły. W ten sposób rozpoczęła się korespondencja z Suwalskim Powiatowym Inspektoratem Oświaty. Towarzystwo zaproponowało Vincasowi Dubauskasowi z Warszawy stanowisko nauczyciela. Kandydat okazał się odpowiedni i 1 października 1926 r. otrzymał pozwolenie na otwarcie szkoły w Wojciuliszkach. Szkoła została otwarta jesienią 1927 roku. V. Dubauskas był już w szacownym wieku, wskazuje się, że ukończył seminarium nauczycielskie Wejwerach w 1884 roku, ten nauczyciel w Wojciuliszkach był szanowany i lubiany. Przygotowywał choinki dla uczniów, dzieci bawiły się, śpiewały, tańczyły. Z okazji zakończenia roku szkolnego zawsze odbywały się występy uczniów. W latach 1929-1930 odbywały się kursy kształcenia dorosłych. Do szkoły uczęszczało 70-80 dzieci. Latem 1931 r. zwrócono się z prośbą o utworzenie w Wojciuliszkach już dwuklasowej szkoły, ale nie uzyskano na to zgody. W roku szkolnym 1932/1933 uczęszczało do niej 116 dzieci. Wiosną 1933 r. Towarzystwo zostało poinformowane, że rzekomo z powodu niespełniania wymagań pomieszczeń szkoła w Wojciuliszkach zostanie zamknięta po zakończeniu roku szkolnego. W okolicy nie było lepszych pomieszczeń. 15 czerwca 1933 r. nauczyciel V. Dubauskas zorganizował uroczystość zakończenia roku szkolnego. Najmłodsi grali w spektaklu „Vaikai ir paukščiai”. Po występie wyrecytowano wiersze i odśpiewano Hymn Państwowy. Scena została zainstalowana na podwórku rolnika V. Savickasa. Podczas uroczystości nauczyciel pożegnał się ze swoimi uczniami, wezwał dzieci do miłości do Boga i Ojczyzny. Jest to jedyna szkoła pod patronatem Towarzystwa św. Kazimierza. Jesienią 1933 r. w Wojciuliszkach otwarto szkołę powszechną. Została założona w znacznie gorszym lokalu niż ta zamknięta z powodu rzekomo nieodpowiedniego lokalu.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 433; Vilniaus rytojus, 1930, 4 października, s. 3; 1932, 21 maja, s. 3; 20 lipca, s. 3; 31 sierpnia, s. 3; 1933, 28 czerwca, s. 3; 1935, 9 marca, s. 3; 25 maja, s. 3; 1936, 31 lipca, s. 3.
Szkoła w Wojtokiemiach (gmina Sejwy)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 8 września 1929 roku. Wybrano zarząd: przewodniczący – Vincas Černelis, sekretarz – Juozas Kraužlys, skarbnik – Petras Valinčius. Starosta powiatowy zażądał usunięcia Juozasa Kružlisa z zarządu i Juozasa Kereišisa z komisji rewizyjnej, ponieważ zostali oni ukarani za uchylanie się od służby w wojsku. W 1930 r. oddział liczył 65 członków, a biblioteka liczyła 90 książek. Dnia 19 lipca 1931 roku oddział zorganizował publiczny wieczór. Wystawiono 3-godzinną komedię „Amerika pirtyje”, a chór śpiewał, recytowano wiersze. W 1932 r. nie uzyskano pozwolenia na przygotowanie wieczorów. W 1933 roku ustanowiono czytelnię Towarzystwa Św. Kazimierza. Juozas Černelis, który został mianowany jej szefem, został pozbawiony stanowiska przez władze powiatowe, ponieważ został aresztowany. Kierownikiem czytelni został Juozas Aleksa, a w 1935 r. zastąpił go Juozas Stanelis. Odbyły się dwa wieczory ze spektaklami w 1933 roku i po jednym w 1934 i 1935 roku. W 1934 r. powstała sekcja sportowa i młodzieży rolniczej. 17 czerwca 1934 roku na łące w pobliżu jeziora Sejwy odbyły się przyjacielskie zawody w piłce siatkowej pomiędzy oddziałami Wojtokiemie i Szlinokiemie Towarzystwa św. Kazimierza, które wygrali siatkarze Wojtokiemi. Dnia 9 listopada 1935 roku dwóch policjantów z Puńska przeszukało dom sekretarza oddziału i kierownika czytelni Towarzystwa Juozasa Stanelisa. Zabrano około 60 różnych książek, z których część należała do J. Stanelisa. W 1936 r. oddział nie mógł w zasadzie funkcjonować. Dnia 17 czerwca 1936 roku kurator okręgowy poinformował, że inspekcja oddziału w Wojtokiemiach w dniu 15 maja wykazała, że jego działalność ma charakter polityczny, w związku z czym oddział został zamknięty. Żadne apelacje nie pomogły.
S. L. LMAVB, f. 175, ur. 433; Wilno Jutro 1931, 12 sierpnia, s. 3; 1934, 7 lipca, s. 3; 16 listopada, s. 3.
Oddział Wołyńce (gmina Sejwy)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 30 września 1930 roku. Wybrano zarząd: przewodniczącego – Petrasa Staskevičiusa, sekretarza – Antanasa Šupšinskasa, skarbnika – Jurgisa Valinčiusa. W latach 1931 i 1932 odbyły się cztery wieczory z przedstawieniami. Wystawiono 5-godzinny dramat J. Židanavičiusa „Liurdo Bernadeta”, 3-godzinną komedię „Mažas kryželis, bet sunkus” oraz 2-godzinne dzieło „Šv. Jonas ir Erodiada” oraz 4-godzinnego dramatu J. Kanopki „Judas Iskarijotas”. 23 kwietnia 1933 r. w oddziale wystawiono 8-godzinną tragedię „Orleano mergelė” J. Židanavičiusa, a 29 czerwca wystawiono 4-godzinny dramat historyczny A. Fromasa-Gužutisa „Gedimino sapnas”, a chór pod batutą A. Valinčiusa zaśpiewał kilka dźwięcznych pieśni ludowych. 10 maja 1934 r. podczas wieczoru zorganizowanego przez oddział wystawiono 3-godzinny dramat K. Dineiki „Baltakė”, zaśpiewał miejscowy chór. W 1934 r. oddział liczył 63 członków, a w bibliotece znajdowało się 100 książek. W 1934 r. działały chór (liczył 20 osób, liderem był Vincas Valinčius), muzycy (6 osób) i aktorzy (16 osób, na czele z Jurgisem Vaznelisem).
Na początku 1935 r. powstały także grupy sportowe i młodzieżowe. W lutym 1935 r. (dzień nie jest określony) pod opieką oddziału wystawiono 2-godzinną tragikomedię S. Vitaitisa „Susiprato”, śpiewano pieśni. Dnia 12 stycznia 1936 roku w oddziale odbył się być może ostatni publiczny wieczór. Wystawiono 2-godzinną komedię Žemaitė „Mūsų gerasis”, wyrecytowano wiersze, a chór pod batutą V. Valinčiusa zaśpiewał. Oddział został zawieszony 20 czerwca 1936 roku na mocy zarządzenia starosty powiatowego. Oddział został rozwiązany około 23 grudnia tego roku. Nie stwierdzono aktu likwidacji.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 426; Vilniaus rytojus, 1933, 31 maja, s. 3; 12 lipca, s. 3; 1934, 6 czerwca, s. 3; 1935, 2 marca, s. 3; 1936, 24 stycznia, s. 3.
Oddział Widugiery (gmina Krasnowo)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 7 sierpnia 1927 roku. Wybrano zarząd: przewodniczącego – Juozasa Nevulisa, sekretarza – Motiejusa Stankauskasa, skarbnika – Juozasa Mockevičiusa, księgowego – Vincasa Pečiulisa. W 1928 roku oddział odwiedził student Alfonsas Bielinis, wygłosił kilka wykładów, miejscowe dziewczęta śpiewały pieśni ludowe. Dział otrzymał 38 książek od komitetu centralnego do swojej biblioteki i 154 z Sejn. W latach 1930-1934 (do 1 marca) odbyło się 8 wieczorów, podczas których wystawiane były następujące przedstawienia: 3-godzinne dzieło sceniczne „Naujas kelias” B. Stosiūnasa (grany 18 maja 1930 roku), 5-godzinny dramat „Ponas ir mužikai” A. Fromo-Gužutisa, 4-godzinny dramat „Genovaitė” G. Landsbergisa-Žemkalnisa, 3-godzinna komedia „Pinigėliai” S. Kymantaitė-Čiurlionienė, godzinna komedia „Kuprotas oželis”, 6-godzinna tragedia J. Būtisa „Šventoji Barbora” (wystawiona 26 lutego 1933 r.), dramat historyczny H. Druckisa Lubeckisa „Taip mirdavo lietuviai”, godzinne dzieło T. Daugirdasa „Girkalnio užgavėnės” oraz godzinna komedia „Tėtė pakliuvo” w przekładzie P. Vaičiūnasa. W 1934 r. wystawiono także 3-godzinną baśń M. Grigonisa z życia XV-wiecznych Litwinów „Verpėja po kryžium”, przetłumaczoną z języka polskiego. W 1934 r. oddział liczył 62 członków, biblioteka liczyła około 300 książek, działały też sekcje młodzieży rolniczej (19 członków) i sportowa (22 członków). Ta ostatnia była najsilniejsza ze wszystkich sekcji sportowych tego powiatu. Jeszcze w styczniu 1931 roku podjęto decyzję o wzniesieniu pomnika księcia Witolda, ale nie udało się tego zrealizować. 20 lutego 1934 r. wydział wystąpił do starosty powiatu suwalskiego z prośbą o zgodę na postawienie w miejscowości Widugiery pomnikowego kamiennego krzyża z litewskim napisem. Budowniczowie krzyża byli w Suwałkach pięć razy i wciąż spotykali się z negatywnym odzewem. W końcu z instytucji nadeszła wiadomość, że prośba o budowę krzyża została gdzieś rzekomo wyrzucona. 30 czerwca organizatorzy przywieźli 25 wozy kamieni i rozpoczęli stawianie fundamentów. Szef komisariatu policji we wsi Krasnowo nakazał wstrzymanie budowy krzyża. Lud oświadczył, że budowa krzyża ku czci Chrystusa nie jest zabroniona przez żadne prawo, ale mimo to musieli się rozejść, a przewodniczący oddziału, Juozas Vaznelis, został aresztowany. Zanim przewodniczący wrócił, fundamenty krzyża były już zburzone. 2 lipca ponownie przyjechał nadinspektor komisariatu i przesłuchał budowniczych krzyża, sporządzając niektórym z nich protokoły. 3 lipca trzyosobowa delegacja na budowę krzyża po raz szósty udała się do władz powiatowych. Powiedziano im, że szefa tam nie ma. Ludzie wrócili i zaczęli ponownie budować krzyż. Po przybyciu na miejsce komendant posterunku policji wraz ze starostą powiatu zakazali budowy krzyża. 7 lipca delegacja oddziału po raz siódmy udała się do starosty powiatu suwalskiego. Tym razem sam starosta oświadczył, że idzie na ustępstwo i pozwala postawić krzyż, ale bez żadnego litewskiego napisu. Dozwolone jest tylko wyrycie roku „1934” bez żadnej litery. Po uzyskaniu pozwolenia, 11 lipca mieszkańcy wsi Widugiery zakończyli budowę krzyża. Krzyż był kamienny, wysoki na 5 metrów. 16 lipca Starosta powiatu suwalskiego za zbieranie datków bez zgody władz ukarał Vincasa Kadziauskasa, 10 złotych grzywny lub 3 dni aresztu. Nie odnaleziono żadnej informacji na temat dalszych działań oddziału. W dniu 29 grudnia 1936 r. sporządzono akt likwidacji oddziału.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 310; f. 246–848, 849; Droga, 1928, 28 stycznia, s. 5; Vilniaus rytojus 1930, 11 czerwca, s. 3; 1933, 15 marca, s. 3; 1934, 27 października, s. 3.
Oddział Wiłkopedzie (gmina Sejwy)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 14 lutego 1929 roku. Wybrano zarząd w składzie: przewodniczący – Juozas Micevičius, sekretarz – Antanas Balevičius, skarbnik – Jurgis Lukaševičius. W tym samym roku odbyły się dwa wykłady. Wieś należała do parafii Smolany, mieszkańcom brakowało świadomości narodowej. Około 1930 r. w bibliotece oddziału znajdowało się około 300 książek, z których część została podarowana bibliotece przez proboszcza z parafii Smolany. W roku księcia Witolda planowano budowę pamiątkowego krzyża, jednak policja nakazała wstrzymanie prac. 27 kwietnia 1930 r. podczas wieczoru zorganizowanego przez oddział wystawiono godzinną komedię L. Giry „Tai politika”, wygłoszono monologi, wyrecytowano wiersze i odegrano piosenki. 10 sierpnia 1930 r. wystawiono 3-godzinną komedię „Aukso dievaičiai” w przekładzie J. Balčikonisa. Latem 1931 r. oddział zorganizował wystawienie 5-godzinnego dramatu R. Mackevičiusa o czasach pańszczyzny „Sulaukė” a jesienią – przedstawienie 3-godzinnej komedii „Audra giedroje” w przekładzie T. Rutkovskisa, K. Būgi i A. Voldemarasa oraz recytowano wiersze. Nie sprecyzowano, co grano innego wieczoru w tym roku. Do 1931 roku sekretarz oddziału Antanas Balevičius aktywnie uczestniczył w letniej działalności kulturalnej. W 1932 r. w oddziale odbył się jeden, w 1933 r. dwa, w 1934 r. jeden wieczór z grą aktorską. 2 lipca 1933 r. w oddziale wystawiono 5-godzinny dramat J. Garalevičiusa „Lietuvaitė”, tytułów innych sztuk nie udało się znaleźć. W 1934 r. powstała sekcja młodych rolników. W latach 1935 i 1936 w oddziale nie odbywały się wieczory, ponieważ było to utrudnione, a działalność oddziału była nieaktywna. Oddział został rozwiązany na mocy zarządzenia wojewody białostockiego z dnia 26 listopada 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 313; Vilniaus rytojus 1930, 21 maja, s. 3; 3 września, s. 3; 1931, 31 października, s. 3; 1933, 19 lipca, s. 3.
Żegary (gmina Berżniki)
Inauguracyjne zebranie oddziału odbyło się 8 lipca 1928 roku. Wybrano zarząd: przewodniczącego – Broniusa Petruškeviusa, sekretarza – Kazysa Dapkevičiusa, skarbnika – J. Antanavičiusa. W 1929 r. oddział liczył 60 członków, a biblioteka liczyła około 90 książek. 26 kwietnia 1929 r. dwóch policjantów przeszukało dom K. Dapkevičiusa, w którym mieściła się biblioteka oddziału Towarzystwa w Żegarach. Zabrano kilkanaście książek. 28 lipca 1929 r. z pomocą ucznia V. Mačionisa członkowie oddziału wystawili 3-godzinny dramat „Katriutė”. Dla wszystkich aktorów był to pierwszy występ na scenie. W dniu 9 czerwca 1930 r. wydział zorganizował przedstawienie godzinnej komedii S. Kymantaitė-Čiurlionienė z pieśniami „Kuprotas oželis”, wygłaszano monologi, recytowano wiersze, śpiewał chór. Działalność oddziału wznowiła się, gdy jesienią 1930 r. udało się założyć litewską szkołę Towarzystwa „Rytas”, w której Jadvyga Kazlauskaitė została zatrudniona jako nauczycielka. 29 listopada 1930 roku, z pomocą nauczycielki Jadvygi Kazlauskaitė, oddział zorganizował trzeci publiczny wieczór w tym roku. Wystawiono 2-godzinną komedię Žemaitė „Apsiriko”, a na scenie jeszcze tańczono i śpiewano. 25 maja 1931 r., przy pomocy nauczycielki J. Kazlauskaitė, oddział wystawił przetłumaczony z języka niemieckiego dwugodzinny dramat „Šventoji Agnietė” a dzieci – dzieło sceniczne J. Geniušasa „Paparčio žiedas”, a uczniowie tańczyli różne tańce narodowe. 19 lipca 1931 r. podczas wieczoru zorganizowanego przez oddział odbyła się 3-godzinna komedia „Trys mylimos” Žemaitė oraz godzinna komedia J. Čepukaitisa „Daina be galo”, w której śpiewał chór, recytował wiersze. Pod koniec 1931 roku Jadvyga Liutkevičiūtė została nauczycielką szkoły „Rytas” w Żegarach. W 1932 r. odbył się jeden wieczór ze sztuką teatralną (co było grane, nie można było się dowiedzieć) i dwoma wykładami. W styczniu 1933 r. (dzień nie jest określony), przy pomocy nauczycielki J. Liutkevičiūtė, w oddziale wystawiono komedię J. Smalstisa „Nutrūko” oraz kolejną komedię „Sulig naujausios mados”. Wiosną 1933 r. szkołę „Rytas” zamknięto i utworzoną państwową, w którym na stanowisko nauczycielki powołano Litwinkę Irenę Mackevičiūtė. Należała także do oddziału Towarzystwa św. Kazimierza. W 1934 r. powstała sekcja młodych rolników, na czele której stanęła nauczycielka I. Mackevičiūtė-Brazinskienė. W tym roku oddział nie otrzymał pozwolenia na grę. W 1934 r. oddział zlecił wykonanie w Suwałkach kamiennego pomnika z krzyżem i litewskim napisem na szczycie, mając nadzieję na postawienie go na wiejskim cmentarzu bez przeszkadzania nikomu. Pomnik kosztował 140 zł. Okazało się, że cmentarz znajduje się na terenie dworu, jego właściciel nie zezwolił na budowę pomnika na cmentarzu. Następnie zwrócono się do władz o pozwolenie na postawienie pomnika w gospodarstwie. Ponieważ znajdowała się na nim litewska inskrypcja, nie wolno było go budować. Pomnik leżał w stodole przez rok. Ostatecznie pozwolono na postawienie krzyża po zlikwidowaniu wyrytego w nim napisu litewskiego. Ze względu na wspieranie organizacji litewskiej I. Mackevičiūtė-Brazinskienė w 1935 r. została zwolniona ze stanowiska nauczycielki w szkole powszechnej. Została kierowniczką założonej czytelni Towarzystwa „Rytas” i wygłaszała wykłady na zebraniach oddziału. 3 marca 1935 roku w prasie ogłoszono, że w oddziale zostanie wystawiona trzygodzinna komedia J. Židanavičiusa „Mažas kryželis, bet sunkus”. Nie wiadomo, czy tamten wieczór się odbył. W dniu 15 maja 1936 r. przeprowadzono rewizje w czytelni „Rytas” i w domu przewodniczącego oddziału Towarzystwa św. Kazimierza. W czerwcu 1936 r. starosta powiatowy zawiesił oddział Towarzystwa św. Kazimierza i czytelnię „Rytas”, a 17 sierpnia 1936 r. zamknięto oddział i czytelnię.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 33; Przyjaciel Młodzieży, 1931, nr 7–8, s. 25; 1933, nr 2, s. 56; Vilniaus rytojus 1929, 11 maja, s. 7; 10 sierpnia, s. 7; 1930, 18 czerwca, s. 3; 1 sierpnia, s. 3; 1935, 2 marca, s. 4; 25 maja, s. 3.
Oddział Żwikiele (gmina Sejwy)
Zebranie założycielskie oddziału odbyło się 3 marca 1929 roku. Wybrano zarząd w składzie: przewodniczący – Petras Jonušonis, sekretarz – Jonas Šliaužys, skarbnik – Jonas Šliaužys. Już w 1929 roku oddział liczył około 80 członków, odbywały się w nim 2 wykłady. 25 maja 1930 roku w oddziale wystawiono przetłumaczony przez E. Rucevičienė godzinnym dowcip „Nepavykusi komedija”. W 1931 r. biblioteka posiadała 135 książek, z których 36 podarował proboszcz parafii Smolany, a 35 J. Šliaužys, reszta została przekazana przez zarząd towarzystwa. W oddziale wystawione zostały 3 sztuki teatralne i 3 wykłady. Chociaż J. Šliaužys nie został dopuszczony do zarządu, nadal zajmował się pracą biurową oddziału, w 1931 r. pod jego opieką odbyło się aż 6 wieczorów. W tym samym roku wydział postawił kamienny krzyż, ale policja wstrzymała prace. W 1933 roku istniała już aktywna grupa aktorska. 26 lutego 1933 r. wystawiono 2-godzinny dramat V. Pailerisa „Šventoji Agnietė” w przekładzie J. Laukaitisa, a 29 czerwca – 4-godzinny dramat S. Kymantaitė-Čiurlionienė „Aušros sūnūs”. W tym roku udało się wreszcie wybudować kamienny krzyż poświęcony księciu Witoldowi, jego budowa kosztowała 250 zł. W gazetach z tego roku nie ma żadnych doniesień ani wiadomości o późniejszej działalności oddziału. Oddział został rozwiązany 30 grudnia 1936 roku.
Š. L. LMAVB, f. 175, b. 41; Vilniaus rytojus, 1930, 20 września, s. 3.
Zamiast wniosków
W powiecie suwalskim z powodzeniem pracowało 28 oddziałów Towarzystwa św. Kazimierza, jeden rozwiązano, a sześć nie otrzymało pozwolenia na utworzenie. Ponadto były tam dwie czytelnie Towarzystwa św. Kazimierza, w Sejnach i Wojtokiemiach. Oddziałom pomagało nie tylko Towarzystwo św. Kazimierza, ale także kierownicy czytelni Towarzystwa „Rytas” (Puńsk i Żegary). Z pierwszych dziesięciu oddziałów Towarzystwa, założonych w 1926 r., pięć znajdowało się w powiecie suwalskim. Najbardziej znaczące i pomysłowe były oddziały w Puńsku i Sejnach. Wszystkie aktywne oddziały skupiały większość młodzieży litewskiej nie tylko w celu samokształcenia i działalności kulturalnej, ale także promowały sport, a większość oddziałów miała kółka młodych rolników. Oddziały wspierały chęć zachowania języka ojczystego i kultury etnicznej.