Juozas Sigitas Paransevičius
Litwini z Suwalszczyzny po II wojnie światowej
Podczas II wojny światowej (1939-1945) i w okresie powojennym nie tylko zginęły miliony ludzi, ale także miliony ludzi zmieniły miejsce zamieszkania. Niektórzy repatriowali się dobrowolnie, inni byli przymusowo wysiedlani. Migracje ludności miały miejsce zarówno w Polsce, jak i na Litwie. Wynikało to przede wszystkim ze zmian granic państwowych i okupacji tych krajów. W 1939 roku Polska została podzielona między Niemcy i Związek Radziecki. Litwa stała się częścią Związku Radzieckiego i była okupowana przez Niemców w 1941 roku. Według różnych źródeł, około 25 000 Litwinów mieszkało na Suwalszczyźnie, na granicy Litwy z Polską w okresie międzywojennym. Podczas okupacji Polski Niemcy przyłączyli Suwalszczyznę do Prus Wschodnich (Ostpreussen). Suwalszczyzna stała się częścią Rzeszy. 10 stycznia 1941 r. Niemcy podpisały ze Związkiem Radzieckim układ o przesiedleniu obywateli niemieckich, narodowości niemieckiej z Litewskiej SRR do Niemiec (w tym na Suwalszczyznę) oraz obywateli litewskich, narodowości litewskiej z Niemiec (w tym z Suwalszczyzny) do Litewskiej SRR. Przesiedlenie miało być dobrowolne, ale w rzeczywistości takie nie było. Ci, którzy nie chcieli wyjechać, byli poddawani różnym formom represji. Część z nich trafiła do więzienia na Suwalszczyźnie. W ten sposób z Suwalszczyzny deportowano do Litewskiej SRR 11 955 osób [fn: Burauskaitė, Onutė. 1997. Suvalkų krašto lietuvių trėmimas. Punskas: „Aušros” leidykla.].
Pod koniec II wojny światowej ponownie rozpoczęły się masowe deportacje. Zmieniły się granice między Polską a Litewską SRR. Polska utraciła swoje przedwojenne ziemie na wschodzie, które zostały zajęte przez Związek Radziecki w 1939 r. (na rzecz Ukraińskiej SRR, Białoruskiej SRR i Litewskiej SRR) i odzyskała ziemie, które od wieków należały do Niemiec, takie jak Prusy Wschodnie, województwa szczecińskie, koszalińskie i wrocławskie. I tak z wymienionych republik ZSRR do Polski w czasie dwóch wielkich fal tzw. repatriacji (1944-1948 i 1955-1959) przesiedliło się 1 258 993 i 223 241 osób [fn: Kochanowski, Jerzy. „Wysiedlenie zwane repatriacją, w: Polityka - Pomocnik Historyczny, nr 2, 2019.] Oczywiście najpierw z tych ziem (i nie tylko) wyprowadzili się niemal wszyscy Niemcy.
Już latem 1944 r. na dawne ziemie polskie wkroczyli Sowieci, którzy zaczęli budować w państwie polskim korzystne dla siebie rządy. 22 lipca 1944 r. powstały Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) opublikował swój Manifest. Obwołał się w nim Rządem Tymczasowym Polski, dążącym do odzyskania niepodległości państwa. Manifest głosił, że Polska w nowych granicach będzie państwem unitarnym. 22 września 1944 r. Komitet zawarł umowę z Litewską SRR o ewakuacji Litwinów mieszkających w Polsce na Litwę. Obiecano dobre warunki: pracę, gospodarstwa rolne, zwolnienia podatkowe itp. Traktat gwarantował swobodę wyboru miejsca wyjazdu. Rejestracja osób chcących wyjechać musiała zostać zakończona do 1 grudnia 1944 r., a ewakuacja do 1 kwietnia 1945 r. Według suwalskiego inspektoratu osadnictwa w powiecie mieszkało około 1000 rodzin litewskich. Komisarz Rządu ds. Ewakuacji zarejestrował tylko jedną kobietę z dzieckiem, która chciała wyjechać, natomiast żadna z 77 rodzin litewskich mieszkających w gminie Krasnowo nie wyraziła takiej chęci. Niektórzy mieszkańcy nie przyznawali się do litewskości [fn: Sidor, Marek. „Apie lietuvių iškeldinimą iš Suvalkų krašto”, in: Terra Jatwezenorum, t. 3. Punskas: „Aušros” leidykla, 2011.]. Podobne umowy jak z Komitetem Litewskiej SRR zawarto z sowieckimi republikami Białorusi i Ukrainy.
6 lipca 1945 r. podpisano kolejną umowę między Polską a Związkiem Radzieckim o zamianie obywatelstwa polskiego na obywatelstwo ZSRR dla Rosjan, Ukraińców, Białorusinów i Litwinów oraz ich ewakuacji do ZSRR. Na Suwalszczyźnie, mimo ponagleń, a nawet gróźb miejscowej polskiej administracji, Litwini nie skorzystali z tej możliwości.
Latem 1944 r. Suwalszczyzna została opuszczona przez wycofujących się Niemców. Polska pośpiesznie utworzyła własną administrację na ziemiach pozostawionych przez wojska niemieckie. Natychmiast do Puńska, gdzie większość mieszkańców stanowiła ludność litewska, przybył przedstawiciel Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i utworzył komitet gminny, który w imieniu mieszkańców zadeklarował lojalność wobec Komitetu Wyzwolenia jako tymczasowego rządu Polski. Litwini wysiedleni przez Niemców w 1941 r. zaczęli wracać do opuszczonych domów. Lokalna polska administracja kategorycznie sprzeciwiała się tej kampanii powrotnej. Starosta suwalski zwrócił się do centralnych władz polskich z prośbą o kategoryczny zakaz powrotu. Tłumaczono, że Litwini wyjechali dobrowolnie w 1941 r. i są teraz obywatelami Litewskiej SRR. Mimo wszystko niektórzy próbowali wrócić. Tutaj grożono im, że zostaną wydaleni z powrotem. Aby pokazać, że groźby nie były pustymi słowami, polscy funkcjonariusze bezpieczeństwa zastrzelili Kastantasa Paransevičiusa w jego gospodarstwie, który wraz z rodziną powrócił do Sankur [fn: Birgelis, Paulius. „Kostas Paransevičius nužudytas ant gimtųjų namų slenksčio”, in: Terra Jatwezenorum, t. 8, kn. 2. Punskas: „Aušros” leidykla, 2016.]. Byli też tacy, którzy przestraszeni sami wracali na Litwę.
Jako przykład podam Państwu, jak wyglądała migracja w jednej z typowych wsi tego regionu - Poluńcach, wówczas w gminie Krasnowo, w parafii Puńsk. Przed II wojną światową na 62 rodziny we wsi 38 było litewskich, a 24 niemieckie. Wszyscy Niemcy wyjechali do Niemiec w 1944 roku. W 1941 r. 32 rodziny przeniosły się na Litwę, 6 pozostało, ale jeszcze jedna rodzina została i była wysiedlona przez Niemców do innej wsi w regionie. Po wojnie tylko 6 rodzin wróciło z Litwy. Tym, którzy mieli szczęście zostać, pomógł w pewnym stopniu sąd w Suwałkach, który uznał ich za prawowitych właścicieli tutejszych gospodarstw.
Ustalona po wojnie granica PRL na Suwalszczyźnie pozostała taka jak przed wojną, czyli z częścią ziem etnicznie litewskich, ale ze zmniejszoną liczbą ludności litewskiej. Poza nielicznymi wyjątkami byli to chłopi posiadający własne gospodarstwa rolne. W pierwszych latach powojennych życie Litwinów było pełne strachu i niepewności. Miejscowe władze polskie starały się wszelkimi sposobami wypędzić ich na Litwę. Już 2 listopada 1946 r. starosta powiatu suwalskiego nakazał naczelnikom gmin (wójtom) przedstawić wykazy wszystkich osób, które nielegalnie przebywały na terenie gminy. Chodziło o Litwinów, którzy mieszkali tu przed 1939 r., ale wyjechali i wrócili po wojnie, a osobno o tych, którzy wcześniej tu nie mieszkali, a przyjechali po wojnie [fn: Sidor, Marek. „Apie lietuvių iškeldinimą iš Suvalkų krašto”, in: Terra Jatwezenorum, t. 3. Punskas: „Aušros” leidykla, 2011.]. Tych ostatnich prawie tu nie było, a ci, którzy wrócili, próbowali odzyskać swoje gospodarstwa na drodze sądowej.
Litwini i partyzanci litewscy na Suwalszczyźnie w latach 1944-1950.
Po zakończeniu wojny i zabezpieczeniu granicy ZSRR z PRL przez długi czas nie mówiło się publicznie o litewskich partyzantach odwiedzających nasz region. Co było wiadomo? Że odwiedzili wielu Litwinów w tym regionie, pojedynczo lub w grupach, aby odpocząć, zjeść, a czasem wyleczyć rany. Często przybysze zaprzyjaźniali się z mieszkającymi tu rodzinami. Bonifacas Rutkauskas-Apuokas często odwiedzał naszą rodzinę we wsi Poluńce. W sąsiedztwie, w dawnym gospodarstwie Kliukinskasów, swój posterunek miała polska straż graniczna. Pamiętam jedną wizytę Rutkauskasa. Mogło to być w 1948 r. Kiedy rozmawiał z moimi rodzicami na podwórku, zobaczyliśmy polskiego strażnika granicznego idącego w kierunku naszego gospodarstwa. Mama bardzo szybko zaprowadziła partyzanta do zagrody ze świniami i kazała mu schować się w jednej z zagród, gdzie była świnia z prosiętami i więcej słomy. Strażnik graniczny nie zauważył nic podejrzanego. A przyszedł kupić mleko.
Dopiero po odzyskaniu niepodległości w 1989 r. zaczęto publicznie informować o działalności partyzanckiej na Litwie. Wyraźne stały się również powiązania partyzantów z Litwinami z regionu Suwałk, którzy mieszkali po drugiej stronie litewskiej granicy. Pisali o tym w Terra Jatwezenorum: Bronius Makauskas [fn: Makauskas, Bronius. „Lietuvos partizanų ryšiai su Vakarais per Suvalkų kraštą”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. Punskas: „Aušros” leidykla, 2010.], Justinas Sajauskas [fn: Sajauskas, Justinas. „Suvalkų trikampis – laisvės kovų pradžia”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. Punskas: „Aušros” leidykla, 2010.], Sigitas Birgelis [fn: Birgelis, Sigitas. „Vytautas Prabulis-Žaibas. Tardymų protokolai”, in: Terra Jatwezenorum, t. 11, kn. 2. Punskas: „Aušros” leidykla, 2019.], Rimantas Zagreckas [fn: Zagreckas, Rimantas. „Tauro apygardos Vytauto rinktinės 4-oji kuopa”, in: Terra Jatwezenorum, t. 12, kn. 2. Punskas: „Aušros” leidykla, 2020.].
Litewscy partyzanci przekraczali granicę z tym regionem nie tylko po to, by odpocząć czy leczyć się. Był to ważny punkt w ich relacjach z Zachodem. Większość ludności na polskiej granicy stanowili Litwini. Partyzanci mogli u nich odpocząć i przez Suwałki, Białystok i Warszawę dojechać do Gdyni. Z Gdyni płynęli statkami nie tylko do Szwecji i Anglii, ale także do USA. Łączniczki z tego regionu, Teklė Pauliukonytė, Veronika Judickaitė, Natalija Briliūtė, Marijona Briliūtė i inne, często im towarzyszyły i udzielały pomocy.
Partyzanci mieli tu swoje kryjówki (w Wojciuliszkach, Szlinokiemiach). Według historyka Broniusa Makauskasa [fn: Makauskas, Bronius. „Lietuvos partizanų ryšiai su Vakarais per Suvalkų kraštą”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. Punskas: „Aušros” leidykla, 2010.], schroniło się tam około 100 litewskich partyzantów. Departament MGB sowieckiej Litwy sporządził listy Litwinów, którzy wspierali partyzantów w tym regionie. Białostocki oddział komunistycznej polskiej Służby Bezpieczeństwa (Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, UBP) również dysponował listą 66 nazwisk miejscowych Litwinów, którzy wspierali litewskich partyzantów.
Według pisarza Justinasa Sajauskasa, w Trójkącie Suwalskim została sformowana specjalna litewska jednostka partyzancka - 4 kompania 4 oddziału formacji Vytautas Okręgu „Tauras”, która utrzymywała kontakty z miejscowymi Litwinami i była odpowiedzialna za pomoc partyzantom, którzy pojawili się w okolicy. Oddziałem tym dowodził Antanas Sniževičius-Erelis, Dzūkas, a następnie Bonifacas Rutkauskas-Apuokas i inni [fn: Sajauskas, Justinas. „Suvalkų trikampis – laisvės kovų pradžia”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. Punskas: „Aušros” leidykla, 2010.].
Wydaje się, że dzięki współpracy między sowieckim litewskim KGB a komunistycznymi polskimi służbami bezpieczeństwa (UBP) udało się odkryć wszystkie powiązania między litewskimi partyzantami a polskimi Litwinami. Brutalnymi torturami zwerbowano niektórych do ich nikczemnej walki [fn: Makauskas, Bronius. „Lietuvos partizanų ryšiai su Vakarais per Suvalkų kraštą”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. Punskas: „Aušros” leidykla, 2010.].
Ostatni tragiczny epizod związany z litewskimi partyzantami w naszym regionie miał miejsce 15 grudnia 1949 r., kiedy to Jurgis Krikščiūnas-Rimvydas i jego adiutant Vytautas Prabulis-Žaibas popełnili samobójstwo w swojej kryjówce w Szlinokiemiach, 3 km od Puńska, gdy zostali otoczeni przez oddziały polskiego Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW). Współpracownicy i sympatycy partyzantów zostali aresztowani. Niektórzy zostali zesłani do Związku Radzieckiego. Ponad 20 litewskich rodzin rolniczych zostało deportowanych w 1950 r. na tzw. ziemie odzyskane Polski w Prusach Wschodnich oraz do województw szczecińskiego i koszalińskiego. W ten sposób zlikwidowano bazę i powiązania litewskich bojowników na ziemiach polskich (więcej szczegółów w [fn: Tamże.], [fn: Tarka, Krzysztof. 1998. Litwini w Polsce 1944-1997. Opole, s. 55-56]). Deportacje zdawały się oznaczać koniec fali jawnych represji i zastraszania Litwinów.
W kierunku stabilizacji
W latach 1950-1951 w całej Polsce rozpoczęto kolektywizację - tworzenie kołchozów (znanych jako spółdzielnie produkcyjne) - na wzór Związku Radzieckiego. Akcja ta przebiegała bardzo powoli we wsiach zamieszkałych przez samych Polaków. Zastraszeni wcześniejszymi wydarzeniami i obawiający się rosnących podatków Litwini zapisywali się do „kołchozów”. Te przymusowo zakładane kołchozy nie przetrwały długo. W 1956 r. wszystkie zostały rozwiązane. Rolnicy wrócili do swoich gospodarstw. Wiązało się to z ważnymi zmianami w całym kraju, kiedy Władysław Gomułka został pierwszym sekretarzem rządzącej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
Po ostatnich deportacjach w 1950 r. sytuacja w kraju stopniowo się stabilizowała. Mniejszości narodowe w Polsce, takie jak Białorusini i Ukraińcy, zaczęły wyrażać swoje poglądy. W ich ślady poszli również Litwini.
Pierwszy publiczny wieczór litewski z pieśniami, tańcami i przedstawieniami odbył się 1 czerwca 1951 roku., we wsi Oszkinie niedaleko Puńska. Głównym organizatorem wieczoru był Juozas Maksimavičius. Pomagali mu Vincas Valinčius (chór), Anelė Maksimavičienė (przedstawienie dla dzieci), Petronėlė Durtonaitė-Jakimavičienė (wiersze, tańce). Ten wieczór był początkiem dość masowej litewskiej działalności amatorskiej w całym regionie. Odżyły popularne przed wojną teatry. Ambicją każdej wsi było przygotowanie co najmniej jednego przedstawienia rocznie. Powstawały również zespoły: w Krejwianach „Sūduva”, w Widugierach „Rūta” i inne. [fn: Punsko lietuvių kultūros namai 1956–2016. Sud. Asta Pečiulienė. „Aušros” leidykla, 2016.]
Można powiedzieć, że wraz z początkiem teatru stodolanego zaczęto organizować litewskie szkoły. W 1951 r. polskie Ministerstwo Oświaty zorganizowało w Miedzeszynie pod Warszawą kurs dla nauczycieli języka litewskiego, prowadzony przez znanego bałtystę prof. Jana Otrębskiego, autora gramatyki litewskiej. W roku szkolnym 1952/1953 istniały już 4 szkoły z litewskim językiem nauczania, w których uczyło się około 160 dzieci, a w kilkunastu kolejnych wprowadzono lekcje wyłącznie języka litewskiego (uczęszczało do nich 362 dzieci). W 1953 r. w Liceum Ogólnokształcącym w Suwałkach powstała klasa litewska (wówczas VIII) z 23 uczniami pod opieką nauczyciela Jonasa Stoskeliūnasa. Z powodu braku nauczycieli w języku litewskim nauczano tylko niektórych przedmiotów, ale w takiej formie przetrwała do egzaminów w 1957 roku. W ostatnim roku szkoły wprowadzono podstawy pedagogiki. Absolwenci otrzymywali nie tylko świadectwa maturalne, ale także kwalifikacje nauczyciela elementarnego. Było to znaczące uzupełnienie kadry litewskich szkół w tamtym czasie. Liczba szkół podstawowych i liczba zapisanych do nich uczniów rosła z roku na rok aż do 1957 r., kiedy to osiągnęła pewną stabilność.
Lata 1956-1957 miały szczególne znaczenie dla społeczności litewskiej. W 1956 r. w Puńsku powstał Litewski Dom Kultury, który z powodzeniem funkcjonuje do dziś [fn: Tamże.]. Również w 1956 r. zarządzeniem polskiego ministra oświaty utworzono w Puńsku Liceum Ogólnokształcące Z Litewskim Językiem Nauczania, które do 2021 r. ukończyło 1 609 absolwentów. O liceum i jego znaczeniu dla naszej społeczności szerzej napisano w trzech monografiach [fn: A. Punsko Kovo 11-osios lietuvių gimnazija. Red. M. Černelienė. „Aušros” leidykla, 1996. B. Punsko Kovo 11-osios licėjui 50. Sud. J. S. Paransevičius, M. Černelienė, I. Marcinkevičienė. „Aušros” leidykla, 2006. C. Punsko Kovo 11-osios licėjui 60. Sud. A. Krakauskienė, I. Marcinkevičienė, J. S. Paransevičius, D. Šliaužienė. „Aušros” leidykla, 2016.]. Otwarcie szkoły „Žiburys” w 2005 r. było bardzo ważne dla Sejn i okolicznych wsi.
W 1957 r. powstało Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne które przez wiele lat było jedyną organizacją litewską w Polsce. Po transformacji ustrojowej w 1991 r. w kraju powstały nowe organizacje, takie jak Polska Wspólnota Litewska (w ramach Światowej Wspólnoty Litewskiej, 1993), odnowiono działalność przedwojennego Towarzystwa Świętego Kazimierza (1993), Związek Młodzieży Polsko-Litewskiej (1994) [fn: Pietruszkiewicz, Eugeniusz. „Liczebność i rozmieszczenie społeczności litewskiej w Polsce”, w: Materiały informacyjne o sytuacji mniejszości litewskiej w Polsce. Puńsk, 1995, s. 6-10], a w 1997 r. powstało w Litewsko-Polskie Towarzystwo Kultury Etnicznej, które utworzyło własne muzeum „Senoji klebonija” (Stara Plebania) w celu wspierania litewskiej kultury etnicznej.
Od 1960 r. Litwini wydają „Aušrę” (początkowo jednorazowa publikacja, obecnie dwutygodnik). W Puńsku powstało również wydawnictwo z drukarnią „Aušra”. Wydało ono setki książek i podręczników dla litewskich szkół. Od 2009 r. wydaje rocznik „Terra Jatwezenorum. Ziemia Jaćwingów”. Jest to popularnonaukowa publikacja poświęcona historii, językowi i ludności regionu. Dotychczas ukazało się 12 numerów, a w ostatnich latach - po dwa zeszyty. Wydawanie rocznika „Terra Jatwezenorum” wspiera Litwa.
Polska prasa litewska jest w dużej mierze wspierana przez polskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (towarzystwa mniejszości narodowych są nadzorowane i wspierane przez to ministerstwo).
Litwini mają własną cotygodniową godzinę radiową w Białymstoku i cotygodniowy około 10-minutowy program w białostockiej telewizji.
Baza materialna dla działalności litewskiej stale się poprawia. W Puńsku rozpoczęto budowę nowoczesnego centrum kulturalnego na zasadach publicznych, a pod koniec roku wybudowano nowoczesne centrum kulturalne przy znacznym wsparciu państwa. W Sejnach z pomocą społeczeństwa i za zgodą Litwy na ich finansowanie wybudowano Dom Litewski i szkołę Žiburys. Z okazji 1000-lecia państwa polskiego ogłoszono program „1000 szkół na 1000-lecie państwa”. W ramach tego programu wybudowano szkoły w Przystawańcach, Nowinikach, Krasnogrudzie, Krasnowie i Smolanach. Szkoła w Wojtokiemiach została zbudowana na gruncie publicznym. Później wybudowano nową szkołę w Widugierach. W Puńsku zbudowano ogromny kompleks: szkołę, internat, halę sportową, dom nauczycielski, oddzielne pomieszczenia dla liceum i boisko sportowe.
Jako osobny problem należy wymienić walkę o miejsce języka ojczystego w parafiach, w których mieszkają Litwini. Po zakończeniu II wojny światowej nabożeństwa dla Litwinów odbywały się jeszcze w Sejnach i Puńsku, a co drugą niedzielę w Smolanach [fn: Tarka, Krzysztof. 1998. Litwini w Polsce 1944-1997. Opole, s. 50-55]. Po śmierci księdza V. Astasevičiusa w Sejnach nabożeństwa ustały, ponieważ nie było już litewskojęzycznego duchownego. W Puńsku ksiądz A. Žievys, pomimo nacisków na niego, utrzymał litewskie nabożeństwa i śpiewy aż do swojej śmierci w 1949 roku. W Sejnach zezwolono na ich odprawianie na polecenie Ojca Świętego [fn: Latvys, Gintautas P. „Kova dėl lietuviškų pamaldų Seinų bazilikoje”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. „Aušros” leidykla, 2009, s. 284–302.]. W Puńsku, po kilku latach nieporozumień, proboszczem został ksiądz z Puńska, A. Šuminskas i sytuacja się ustabilizowała. Obecnie w Sejnach i Puńsku posługę pełnią dwaj księża z Litwy. W Smolanach Litwinom posługuje polski proboszcz. W Suwałkach dla Litwinów Msze św. odprawiane są dwa razy w miesiącu.
Omawiane w tym artykule problemy Litwinów na Suwalszczyźnie można podzielić na pewne okresy:
- 1944-1950 - prześladowania i represje;
- 1951-1956 - okres pewnej stabilizacji, początek organizacji oświaty narodowej i działalności artystycznej;
- 1957-1990 - stabilna praca kulturalno-oświatowa mniejszości narodowych pod silnym nadzorem państwa;
- 1990-2021 - praca kulturalna w warunkach swobody, zgodnie z Traktatem o przyjaźni i dobrosąsiedzkiej współpracy między Republiką Litewską a Rzecząpospolitą Polską (26 kwietnia 1994 r.), w szczególności art. 13 o ochronie mniejszości narodowych, oraz z Ustawą o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o językach regionalnych, przyjętą przez państwo polskie 6 stycznia 2005 r. Starałem się przedstawić Państwu przystępną literaturę dla osób pragnących lepiej zrozumieć większość zagadnień i faktów.
Literatura
1. Birgelis, Paulius. „Kostas Paransevičius nužudytas ant gimtųjų namų slenksčio”, in: Terra Jatwezenorum, t. 8, kn. 2. Punskas: „Aušros” leidykla, 2016.
2. Birgelis, Sigitas. „Vytautas Prabulis-Žaibas. Tardymų protokolai”, in: Terra Jatwezenorum, t. 11, kn. 2. Punskas: „Aušros” leidykla, 2019.
3. Burauskaitė, Onutė. 1997. Suvalkų krašto lietuvių trėmimas. Punskas: „Aušros” leidykla.
4. Černelienė, Marytė. 2016. Lenkijos lietuvių švietimas po II pasaulinio karo. Punskas: „Aušros” leidykla.
5. „Devintojo dešimtmečio Lenkijos lietuvių politinio gyvenimo bruožai KGB bylos „Tramplinas” puslapiuose”, in: Genocidas ir rezistencija, nr. 1 (3). Vilnius, 1998, p. 7–19.
6. Kalisz, Paweł. „Podziemie litewskie na Suwalszczyźnie do roku 1950”, in: Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców. Warszawa, 2009, p. 103–117.
7. Kochanowski, Jerzy. „Wysiedlenie zwane repatriacją”, in: Polityka – Pomocnik Historyczny, nr. 2, 2019.
8. Latvys, Gintautas P. „Kova dėl lietuviškų pamaldų Seinų bazilikoje”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. Punskas: „Aušros” leidykla, 2009, p. 284–302.
9. Makauskas, Bronius. „Lietuvos partizanų ryšiai su Vakarais per Suvalkų kraštą”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. Punskas: „Aušros” leidykla, 2010.
10. Patackas, Antanas. 2015. Seinų-Suvalkų kraštas. Punskas: „Aušros” leidykla.
11. Pietruszkiewicz, Eugeniusz. „Liczebność i rozmieszczenie społeczności litewskiej w Polsce”, in: Materiały informacyjne o sytuacji mniejszości litewskiej w Polsce. Puńsk, 1995, p. 6–10.
12. Podleski, Kazimierz. 1990. Białorusini, Litwini, Ukraińcy. Białystok: Versus.
13. Punsko Kovo 11-osios licėjui 50. Sud. J. S. Paransevičius, M. Černelienė, I. Marcinkevičienė. Punskas: „Aušros” leidykla, 2006.
14. Punsko Kovo 11-osios licėjui 60. Sud. A. Krakauskienė, I. Marcinkevičienė, J. S. Paransevičius, D. Šliaužienė. Punskas: „Aušros” leidykla, 2016.
15. Punsko Kovo 11-osios lietuvių gimnazija. Red. M. Černelienė. Punskas, 1996.
16. Punsko lietuvių kultūros namai 1956–2016. Sud. Asta Pečiulienė. Punskas: „Aušros” leidykla, 2016.
17. Sajauskas, Justinas. „Suvalkų trikampis – laisvės kovų pradžia”, in: Terra Jatwezenorum, t. 1. Punskas: „Aušros” leidykla, 2010.
18. Sidor, Marek. „Apie lietuvių iškeldinimą iš Suvalkų krašto”, in: Terra Jatwezenorum, t. 3. Punskas: „Aušros” leidykla, 2011.
19. Tarka, Krzysztof. 1998. Litwini w Polsce 1944-1997. Opole, p. 50–56.
20. Zagreckas, Rimantas. „Tauro apygardos Vytauto rinktinės 4-oji kuopa”, in: Terra Jatwezenorum, t. 12, kn. 2. Punskas: „Aušros” leidykla, 2020.