Gintaras Lučinskas
Liczba ofiar Holokaustu w Olicie – sowieckim wymysłem?
Olita jest znana jako jedno z najbardziej zielonych miast na Litwie. Swoistym dowodem na to twierdzenie jest las Vidzgiris, rozciągający się na końcu ulicy Pulko, na terenie miasta Olita. Zajmuje on obszar 452 ha, z czego aż 387 ha należy do rezerwatu botanicznego Vidzgiris, utworzonego w 1960 r. w celu zachowania niezwykłej roślinności zakrętu (pętli) Niemna. Na tym obszarze rośnie prawie 350 różnych gatunków roślin.
Na skraju lasu Vidzgiris znajduje się miejsce pochówku zamordowanych osób narodowości żydowskiej. Latem 1941 r., po okupowaniu Olity przez oddziały wojsk niemieckich, w lesie Vidzgiris rozstrzeliwano i grzebano w zbiorowych mogiłach osoby narodowości żydowskiej. Las ten stał się miejscem wiecznego spoczynku nie tylko dla wielu Żydów z Olity, ale także z okolicznych miejscowości. Ku ich pamięci w czerwcu 1959 r. wzniesiono obelisk, na którego tablicy pamiątkowej widnieje napis:
Tu niemieccy okupanci i burżuazyjni nacjonaliści w latach 1941–1944 bestialsko wymordowali 60 000 spokojnych obywateli radzieckich, dzieci, kobiet, starców.
Komitet rejonowy Komunistycznej Partii Litwy w Olicie i rejonowy komitet wykonawczy.
21.VI.1959
Każdy pomnik ma swoją historię, swoją radość lub ból.
W czasopismach, encyklopediach i literaturze propagandowej z czasów sowieckich, a także we współczesnej (po 1990 r.) literaturze historycznej, w prasie oraz w mediach internetowych, uparcie powtarza się informacja, że w okresie okupacji hitlerowskiej w miejscu masowych mordów (w Olicie, w lesie Vidzgiris) pochowano około 60 000 Żydów, w tym około 2000 Żydów z Olity. Ta porażająca liczba jest nam przypisywana w wielu zestawieniach, studiach i książkach poświęconych badaniom nad Holokaustem.
Takie liczby „wsławiły” Olitę nie tylko na Litwie, ale i w wielu krajach świata. W czasach sowieckich grupy turystów przybywające do miasta zawsze były prowadzone do lasu Vidzgiris, do grobów jeńców rosyjskich. Gościom pokazywano miejsca pochówku żołnierzy Armii Czerwonej poległych w okolicach Olity (35 tysięcy) oraz zamordowanych obywateli radzieckich (60 tysięcy). Mieszkańcom Olity było przykro, ponieważ sprawiało to wrażenie, że w tym mieście nie ma niczego innego, czym można by się zainteresować. Litwinów nazywano „żydobójcami”, pluto na nich, deptano. Pozostawiono ich bez prawa do wyjaśnień i obrony.
Spróbujmy jednak jeszcze raz prześledzić dokumenty archiwalne i odtworzyć wydarzenia tamtych tragicznych dni.
Regionalne badania nad Holokaustem są wciąż stosunkowo nowym zjawiskiem w ogólnej problematyce historii Litwy. Jednak tego typu badania są konieczne, ponieważ w oficjalnych dokumentach z czasów sowieckich, w komentarzach do zbiorów dokumentów, w studiach propagandowych i historycznych znajdują się dość sprzeczne dane. Niemcy w swoich pismach nie unikali, ale i nie dążyli do dużej precyzji, wyobrażając sobie, że nikt ich w tej dziedzinie szczegółowo nie sprawdzi, a Żydzi na terenach wschodnich i tak zostaną eksterminowani.
W oficjalnych dokumentach z czasów sowieckich dość wyraźnie widać obojętność wobec ofiar wojny. W Moskwie już w 1943 r. powołano Nadzwyczajną Komisję do badania zbrodni nazistowskich. Jesienią 1944 r. oddział tej komisji rozpoczął pracę na Litwie. Komisje działały w największych miastach i w każdym okręgu. Jak wiele rzeczy w Związku Radzieckim, tak i działalność wspomnianych komisji przyjęła charakter zwykłej kampanii propagandowej. Pracowano pospiesznie i niedbale. Pod koniec 1945 r. zbrodnie nazistowskie zostały już „zbadane”, a raport trafił do Moskwy. W ten sposób do raportu nie trafiło bynajmniej wszystko. Podobna komisja została powołana również w Polsce. Nieporównywalnie bardziej wytrwali i ukierunkowani w tej dziedzinie byli nasi sąsiedzi Polacy, którzy jeszcze przez kilka dziesięcioleci po zakończeniu wojny nadal szukali danych o ofiarach wojny i stratach oraz skrupulatnie te dane odnotowywali.
Mordy Żydów i niektórych innych grup ludności na okupowanych terenach Związku Radzieckiego organizowały operacyjne grupy Policji Bezpieczeństwa i SD Niemiec – Einsatzgruppen (EG), które sformowano wiosną 1941 r. Służyło w nich około 3000 żołnierzy. Ich formalnym zadaniem było zapewnienie bezpieczeństwa oddziałom wojskowym Niemiec na linii frontu oraz walka z partyzantami, komisarzami, komunistami-prowokatorami i elementami wrogimi nazistom, tzn. „oczyszczenie” z niepożądanych grup ludności. EG zostały podzielone na mniejsze grupy i oddziały wojskowe. W regionie bałtyckim działała grupa operacyjna A, którą dowodził Franz Walter Stahlecker, a od 24 marca 1942 r. – H. Jost. Przez pewien czas na terenie Litwy, na rozkaz V. Stahleckera, operacje „oczyszczania” przeprowadzały niemieckie operacyjne oddziały Policji Bezpieczeństwa nr 2, 3 i 9. Nieco później, od października 1941 r., pozostawiono tu tylko jeden oddział nr 3 (Einsatzkommando-3), którym dowodzili K. Jäger i E. Ehrlinger. W tym oddziale było około 110–120 żołnierzy.
Na początku lipca 1941 r. utworzono mieszany niemiecko-litewski zmotoryzowany oddział do mordowania Żydów, zwany „oddziałem lotnym” (Rollkommanda). Dowodził nim SS-Obersturmführer (starszy porucznik) J. Hamann. Ten „oddział lotny” w ciągu kilku miesięcy wymordował 136 421 Żydów, tzn. około 75–80 proc. wszystkich Żydów mieszkających na Litwie w przededniu wojny.
Szczegóły organizacji i przeprowadzania egzekucji są drobiazgowo opisane w raportach wysyłanych do Berlina. V. Stahlecker i K. Jäger w swoich sprawozdaniach przedstawili dane statystyczne, ile Żydów i innych grup ludności zostało rozstrzelanych na Litwie od 4 lipca do 1 grudnia 1941 r. Podano nie tylko liczbę rozstrzelanych osób, ale także miejsce, czas, narodowość, a osobno przedstawiono liczbę zamordowanych mężczyzn, kobiet i dzieci.
W tajnym dokumencie o znaczeniu państwowym „Zbiorcze dane o egzekucjach przeprowadzonych na terenie oddziału operacyjnego nr 3 do 1 grudnia 1941 r.”, podpisanym przez dowódcę oddziału operacyjnego nr 3 (Einsatzkommando) Policji Bezpieczeństwa i SD, SS-Standartenführera K. Jägera, wysłanym do Berlina, czytamy:
Oddział operacyjny nr 3 przejął funkcje Policji Bezpieczeństwa na Litwie 2 lipca 1941 r. Po zorganizowaniu oddziału lotnego, pod dowództwem SS-Obersturmführera Hamanna i 8–10 zaufanych mężczyzn z oddziału operacyjnego nr 3, wraz z litewskimi partyzantami przeprowadzono następujące akcje:
[…] 13.VIII.1941 Olita – 617 Żydów, 100 Żydówek, łącznie 717. 13-31.VIII.1941 Olita i okolice – 233 Żydów. 9.IX.1941 Olita – 287 Żydów, 640 Żydówek, 352 dzieci żydowskich, łącznie 1279.
Ten raport K. Jägera został po raz pierwszy publicznie ogłoszony 23 stycznia 1946 r. we wnioskach sprawy karnej prokuratora Nadbałtyckiego Okręgu Wojskowego – w sprawie o zbrodnie niemieckich faszystowskich najeźdźców na terenach Łotwy, Litwy i Estonii.
W protokole przesłuchania z 28 sierpnia 1944 r. mieszkaniec Olity Bolius Valentukevičius napisał:
[…] Widziałem, jak prowadzili ulicą Żydów na rozstrzelanie 5 razy. Za pierwszym razem widziałem 700 osób, za drugim razem 500 osób, za trzecim razem 600 osób, za czwartym razem 400 osób, za piątym razem 600 osób. W tej liczbie były kobiety, mężczyźni i dzieci. Wszystkich prowadzili do lasu za koszarami. Jak strzelali, nie widziałem, bo nie pozwalali podejść.
W akcie z 28 sierpnia 1944 r. „O masowych mordach w mieście Olita w latach 1941–1944” nauczyciel z Olity Kazys Klimavičius napisał:
[…] Od miejscowych mieszkańców, mieszkających bliżej koszar i dlatego więcej wiedzących, co się dzieje w ich rejonie, słyszałem, że w różnych miejscach lasu Olity, począwszy od mostu zwanego mostem Kaniūkų, aż do Vidzgiris, pochowano masowo zamordowanych, a także zmarłych z głodu i chorób ofiar (do początku 1944 r.):
a) jeńców około 36 000 osób;
b) Żydów około 11 000 osób;
c) ludności cywilnej wywiezionej z stref wojennych Białorusi około 6000 osób.
W pierwszych partiach zamordowano około 600 osób narodowości żydowskiej, w większości inteligentów, w lipcu 1941 r. W drugiej partii ponownie mordowano głównie inteligentów, ale już razem z kobietami. Takimi partiami strzelano przez około dwa miesiące. W ostatnich partiach najwięcej mordowano dzieci.
W akcie z 29 sierpnia 1944 r. nauczyciel z Olity Pranas Purvis napisał:
[…] Na początku września 1941 r., pewnego dnia około godziny 10 rano, sam widziałem, jak niemieccy funkcjonariusze rozstrzelali około 834 kobiet i dzieci żydowskich. Rozstrzelane osoby zostały zepchnięte do 2 długich dołów, około 10 metrów x 4 metry i po rozstrzelaniu zakopane przez jeńców rosyjskich. Dzień wcześniej w Olicie również, ale w innym miejscu, rozstrzelano około 3000 mężczyzn żydowskich, ale tym razem tylko słyszałem strzały, ale nie widziałem samego wydarzenia na własne oczy.
W zeznaniu z 29 sierpnia 1944 r. mieszkaniec Olity Juozas Miglinas napisał:
[…] Dokładnej daty nie pamiętam, kiedy po nocy znikali Żydzi i jak później się okazało, że byli rozstrzeliwani. Później rozstrzelano również pozostałych, których w mieście Olicie mogło być około 1200 osób. To samo stało się z Żydami z prowincji, ale liczby Żydów z prowincji na pewno nie znam.”
30 sierpnia 1944 r., w obecności czterech mieszkańców ulicy Vidzgirio w Olicie – świadków, sporządzono akt o miejscach pochówku zamordowanych osób:
[…] Znaleziono doły, gdzie rozstrzelano obywateli narodowości żydowskiej, Litwinów i innych pod koniec sierpnia – na początku września 1941 r. Oglądano jeden dół, gdzie mogło być pochowanych około 150 osób. Drugi dół, gdzie będzie około 100 osób. Trzeci dół około 150 osób. Osobny grób kilku osób. Drugi osobny grób kilku osób. Trzy doły, w każdym dole może być po 20 osób. Czwarty duży dół, gdzie może być około 500 osób. Piąty duży dół, gdzie może być 500 osób. Szósty duży dół, gdzie może być 500 osób. Siódmy dół, gdzie może być 100 osób. Ósmy duży dół, gdzie, według zeznań, rozstrzelano komsomolców na początku wojny, w większości dziewczęta, około 500. Jeden mały dół, gdzie może być 10 osób. Oglądano doły, wskazywane przez miejscowych mieszkańców, którzy prowadzili i pokazywali, a oni podpisują akt.
Akt sporządził naczelnik milicji okręgu olickiego, porucznik (podpis)
Jesienią 1944 r. (przypuszczalnie we wrześniu) w zestawieniu „Dane o ofiarach zbrodni niemieckich faszystów w mieście Olita i okręgu olickim”, sporządzonym przez naczelnika wydziału NKWD obwodu Olita Litewskiej SRR, napisano:
[…] W mieście i gminie Olita zamordowano 18 200 cywilów (w tym 2800 dzieci) i zamordowano 18 000 jeńców wojennych.
W okręgu olickim ogółem zamordowano 27 292 cywilów (w tym 4879 dzieci) i zamordowano 18 087 jeńców wojennych.
Na początku 1945 r. w dokumencie „Ogólne informacje o ofiarach zbrodni niemieckich faszystów w Litewskiej SRR”, podpisanym przez przewodniczącego Komisji Litewskiej SRR do badania zbrodni faszystowskich Niemiec, Antanasa Sniečkusa, napisano:
[…] Olita – zabito, torturowano 60 000 pokojowych mieszkańców.
W tym zestawieniu po raz pierwszy wspomniano, że w Vidzgiris zamordowano 60 tys. osób, a w okręgu dodatkowo 2389 oraz torturowano 35 tys. jeńców rosyjskich. W ten sposób Olita znalazła się wśród „laureatów”, ponieważ w zestawieniu A. Sniečkusa twierdzono, że w Ponarach zamordowano 100 tys., a w Kownie – 73 tys.
W artykule „Švietimas Alytaus apskrityje” nauczyciela Kazysa Klimavičiusa, opublikowanym 21 lutego 1945 r. w gazecie „Tarybinė Dzūkija”, napisano:
[…] Tylko w samej Olicie na różne sposoby zamordowali ponad 60 tys. ludzi (jeńców i wolnych obywateli: Rosjan, Żydów, Litwinów i in.).
9 lutego 1947 r. w gazecie „Tarybinė Dzūkija” napisano:
[…] Już pierwszego dnia swoich rządów w Olicie niemieccy oprawcy rozstrzelali około 1000 mężczyzn z miasta Olity, a przez cały okres okupacji wymordowali ponad 60 000 ludzi.
26 czerwca 1948 r. w gazecie „Tarybinė Dzūkija” napisano:
[…] Tylko w samej Olicie pierwszego dnia okupacji Niemcy zamordowali 800 ludzi. Później Niemcy w ciągu lat okupacji wymordowali 10 000 ludzi.
15 czerwca 1957 r. w gazecie „Komunistinis rytojus” napisano:
W Olicie w latach okupacji niemieckiej wymordowano około 30 000 ludzi. Litwinów – mieszkańców miasta rozstrzelano 1000 osób, Żydów – około 15 000, jeńców wojennych różnych narodowości – około 14 000. W tej liczbie jest wiele dzieci, starców i kobiet.
W wydanej w 1957 r. książce „Hitlerininkų piktadarystės Pabaltijyje”, zawierającej dane z sądu Nadbałtyckiego Trybunału Wojskowego z 1946 r., napisano:
[…] W mieście Olita w sierpniu 1941 r. około 13 tys. mieszkańców narodowości żydowskiej zostało zagnanych do więzienia. Po tygodniu Żydzi w grupach po kilkaset osób byli wyprowadzani za miasteczko wojskowe i rozstrzeliwani. W tych operacjach aktywnie uczestniczyły komendantura i oddziały ochronne podległe generałowi porucznikowi Wolfgangowi Ditfurthowi (tom 15, s. 90, 91, 94, 95).
25 czerwca 1958 r. w gazecie „Komunistinis rytojus” napisano:
[…] W Olicie są jeszcze inne groby. Tutaj hitlerowcy zamordowali około 10 000 mieszkańców narodowości żydowskiej. Przez cały okres swojego szaleństwa Niemcy zamordowali 30 000 ludzi.
24 czerwca 1959 r. w gazecie „Komunistinis rytojus” napisano:
[…] Faszyści i ich poplecznicy, burżuazyjni nacjonaliści, niewinnie zamordowali w lesie Vidzgiris 35 tys. jeńców wojennych i 60 tys. mieszkańców.
W wydanej w 1959 r. książce „Nemuno vingiuose” napisano:
[…] W 1941 r. w stolicy Dzukii okrutny wróg rozstrzelał około 1000 mieszkańców Olity, około 35 tys. jeńców wojennych radzieckich, około 60 tys. osób narodowości żydowskiej przywiezionych z różnych miejsc Litwy.
W książce „Alytus” wydanej w 1960 r. napisano:
[…] W zielonym Vidzgiris – 60 tysięcy grobów ludzi radzieckich.
W książce „Kraują sugėrė Dzūkijos smėlis” wydanej w 1960 r. napisano:
[…] Sześćdziesiąt tysięcy. Tyle ludzi zostało zamordowanych w lesie Vidzgiris w latach okupacji hitlerowskiej.
W wydaniu „Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija” z 1966 r. napisano:
[…] W pierwszych dniach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej hitlerowcy urządzili w Olicie, w rejonie koszar, obóz jeńców wojennych nr 133, w którym zgładzono około 35 000 jeńców. W lesie Vidzgiris pod Olitą hitlerowcy i miejscowi burżuazyjni nacjonaliści mordowali radzieckich aktywistów, Żydów. W Vidzgiris w latach 1941–1943 pochowano około 60 000 obywateli radzieckich zamordowanych przez faszystów.
W piśmie z 25 marca 1967 r. podpisanym przez zastępcę redaktora gazety „Komunistinis rytojus” z rejonu Olita, skierowanym do zastępcy dyrektora Instytutu Historii przy Komitecie Centralnym Komunistycznej Partii Litwy, R. Maliukevičiusa, napisano:
Miejscami masowych mordów w Olicie w latach okupacji hitlerowskiej należy uznać:
1. Las Olita, na północ od Vidzgiris, na wschodnim skraju miasta, w byłym miasteczku wojskowym (obóz radzieckich jeńców wojennych). Tu zamordowano 35 000 radzieckich jeńców wojennych (dane Komisji Nadzwyczajnej). Przy budowie pomnika na wspólnych grobach kierowano się tymi danymi. Wspomnianą liczbę zamordowanych radzieckich jeńców wojennych podaje również tablica pamiątkowa pomnika.
2. Bór Vidzgiris, na południowo-wschodnim skraju miasta, na lewym brzegu Niemna. Tu zamordowano i pochowano 60 000 obywateli radzieckich (dane Komisji Nadzwyczajnej). W Borze Vidzgiris rozstrzelano radzieckich aktywistów, Żydów, a także pochowano osoby ewakuowane z wschodnich rejonów ZSRR, które zmarły z wyczerpania i chorób. Przy budowie pomnika na wspólnych grobach kierowano się tymi danymi. Tablica pamiątkowa pomnika głosi, że pochowano tu 60 000 ludzi radzieckich.
W książce „Niekas nepamirštas, niekas nepamiršta” wydanej w 1969 r. napisano:
[…] W lesie Vidzgiris hitlerowcy i miejscowi burżuazyjni nacjonaliści zamordowali 60 000 radzieckich aktywistów i osób narodowości żydowskiej.
W książce „Alytus” wydanej w 1973 r. napisano:
[…] Od początku wojny hitlerowcy w Olicie niszczyli radzieckich aktywistów, jeńców wojennych, ludzi narodowości żydowskiej. W rejonie koszar urządzono obóz jeńców wojennych, w którym zgładzono około 35 tysięcy jeńców. W latach 1941–1944 hitlerowcy i ich pomocnicy, burżuazyjni nacjonaliści, zgładzili około 100 tysięcy ludzi.
W wydaniu „Tarybų Lietuvos enciklopedija” z 1985 r. napisano:
[…] W latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w lesie Olity niemieccy okupanci faszystowscy i litewscy burżuazyjni nacjonaliści zamordowali ponad 100 000 radzieckich jeńców wojennych i cywilów. W latach 1941–1942 niemieccy okupanci zamordowali w obozie jeńców wojennych w Olicie około 35 000 ludzi. W lesie Vidzgiris pod Olitą zamordowano około 60 000 ludzi.
Tadas Navickas w książce „Alytus ir jo apylinkės” wydanej w Stanach Zjednoczonych w 1988 r. pisze:
[…] Na początku sierpnia 1941 r. w lesie Vidzgiris rozpoczęło się masowe unicestwianie Żydów z Olity. W ciągu kilkunastu dni rozstrzelano prawie wszystkich Żydów z Olity i pochowano ich w masowych grobach. Później przywożono Żydów z innych miejsc Litwy, a nawet z innych krajów w celu unicestwienia. Według danych opublikowanych przez Sowietów, w lesie Vidzgiris pochowano około 60 000 Żydów, w tym około 2000 Żydów z Olity.
21 czerwca 1959 r. odsłonięto dwa wysokie pomniki – obeliski. Jeden z nich został wzniesiony dla upamiętnienia Żydów rozstrzelanych przez nazistów, których liczba miała wynosić około 60 000, a drugi dla upamiętnienia żołnierzy radzieckich zmarłych w niewoli nazistowskiej, których liczba wynosiła do 35 000.
W książce „Alytaus rajonas” wydanej w 1986 r. napisano:
[…] W latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej hitlerowcy i burżuazyjni nacjonaliści rozstrzelali w Vidzgiris, przy drodze, która jakby przedłuża ulicę K. Požėlos, 60 tysięcy ludzi. Przy szwalni „Dainava” w sosnowym lesie spoczywa jeszcze 35 tysięcy ich ofiar – w większości radzieckich jeńców wojennych. Ofiarom faszystowskiego terroru postawiono obeliski.
W wydaniu „Mūsų Lietuva” z 1989 r. napisano:
[…] Pod koniec lata 1941 r. na zboczach lasu Vidzgiris rozpoczęły się masowe mordy ludności żydowskiej. W ciągu kilku dni wymordowano prawie wszystkich Żydów z Olity i okolic. Wszystkich pochowano tam, w masowych grobach. Następnie zaczęto przywozić do lasu Vidzgiris Żydów z innych miejsc Litwy, a później nawet z innych krajów.
Według danych opublikowanych przez Sowietów po wojnie, w lesie Vidzgiris pochowano około 60 000 Żydów, a w lesie Olita około 35 000 jeńców wojennych. 21 czerwca 1959 r. odsłonięto im dwa wysokie pomniki – obeliski.
W czasopiśmie „Lietuvos Jeruzalė” z 1991 r. napisano:
[…] Największe miejsca mordów Żydów to:
las Vidzgiris (pod Olitą) – około 60 000.
22 lutego 1994 r. krajoznawca Antanas Rinkevičius napisał w gazecie „Alytaus naujienos”:
[…] W lesie Vidzgiris rozstrzelano około 20 000 Żydów z Olity – mężczyzn, kobiet i dzieci, a także z miejscowości Oława, Daugi, Mirosław, Niemonajcie i innych miasteczek.
Dziennikarz emigracyjny Albinas Gražiūnas w książce „Lietuva dviejų okupacijų replėse 1940–1944” wydanej w 1996 r. napisał:
[…] W Olicie zamordowano nie tylko około 1000 Żydów z Olity, ale także z miejscowości: Daugi, Butrymańce, Simno, Wiejsieje i kilku innych miasteczek. Wszystkich rozstrzelano w lesie Vidzgiris, znajdującym się około 1 kilometra od miasta po stronie Sudowii. W Vidzgiris rozstrzelano Żydów przywiezionych z Austrii i innych krajów Europy oraz więźniów obozu w Olicie – łącznie zgładzono około 60 000 ludzi.
W 1997 r. historyk dr Sigitas Jegelevičius w artykule „Holokaustas Lietuvoje: skaičių pinklėse” przedstawił tabelę porównawczą liczby Żydów mieszkających i zamordowanych na Litwie (według danych archiwalnych i prasowych). Wskazał w niej, że w okręgu olickim 1 lipca 1940 r. mieszkało 6754 Żydów, a na terenie okręgu na początku wojny wymordowano 64 136 Żydów. Jednak autor w uwagach do tej liczby napisał:
[…] Całkowicie niewiarygodna jest liczba zamordowanych w okręgu olickim. Taka liczba pojawiła się dlatego, że w latach powojennych, nieodpowiedzialnie traktując liczby (rozdmuchując je), wszędzie pisano, że w lesie Vidzgiris, w masowych grobach, gdzie strzelano do Żydów, pochowano 60 000 ludzi. Niesłusznie pisano, że masowo chowano tu osoby przesiedlone z obwodów orłowskiego, kurskiego, połockiego, smoleńskiego, pskowskiego, leningradzkiego, których nikt specjalnie nie eksterminował. W obozie dla osób przesiedlonych w Olicie od lata 1943 r. osoby zmarłe z chorób lub wyczerpania chowano w pojedynczych lub rodzinnych grobowcach za masowymi grobami rosyjskich jeńców wojennych w lesie, na wschodnim skraju miasta. Tylko wątpliwe jest, czy pochowano tam choćby tysiąc osób przesiedlonych. Te groby są i teraz dość wyraźne. W grobach Vidzgiris pochowano nie tylko Żydów z Olity i niektórych miasteczek powiatowych (Oława, Niemonajcie, Mirosław, Daugi itd.), ale także wielu aktywistów radzieckich i komunistów rozstrzelanych w 1941 r., a także później skazane osoby wyprowadzone z więzienia w Olicie. Ich było tylko około stu.
23 czerwca 1999 r. dziennikarz Romualdas Launikonis napisał w gazecie „Alytaus naujienos”:
[…] Niedawno rozmawiałem z Henrikiem Lizdenisem, który w latach powojennych kierował Muzeum Krajoznawczym w Olicie. Sekretarz komitetu partyjnego Šimonis zlecił mu zbadanie miejsca pochówku w Vidzgiris. On z komisją znalazł w lesie siedem zapadniętych miejsc pochówku. Po przekopaniu bardzo wątpiono, czy mogło być tu pochowanych 60 tysięcy ludzi. Lizdenis wtedy oświadczył, że wieczny spoczynek mogło tu znaleźć tylko około dwóch tysięcy Żydów. Dodając rozstrzelanych za koszarami oraz ostatnio zamordowaną rodzinę Šmulė Beiralas, której niewielki grobowiec znajduje się w miejscu, gdzie teraz postawiono obelisk, tak powstałaby prawdziwa liczba zamordowanych – 2229. Niestety, komisja nie uwzględniła protestów historyka, a oświadczyła: „Niezależnie od wątpliwości, pozostaje liczba 60 000 podana w zestawieniu podpisanym przez Sniečkusa”.
Prof. Algimantas Miškinis w książce „Lietuvos urbanistikos paveldas ir jo vertybės” wydanej w 1999 r., opisując historię miasta Olity, napisał:
[…] Od sierpnia 1941 r. Niemcy rozstrzelali w lesie Vidzgiris około 2000 Żydów z Olity i 58 000 – z innych miejsc Litwy, nawet z zagranicy.
W wydanej w 2001 r. „Visuotinė lietuvių enciklopedija” napisano:
[…] W lesie Vidzgiris w latach 1941–1944 zamordowano około 2000 Żydów z Olity i około 58 000 z innych miejsc Litwy.”
W wydanej w 2002 r. płycie kompaktowej „Holokaustas Lietuvoje”, przygotowanej przez historyka dr. Arvydasa Anušauskasa, przedstawiono dane:
Miejsca mordów Żydów.
Bór Vidzgiris, południowy skraj Olity. 13 sierpnia 1941 r. rozstrzelano 719 osób.
Olita i okolice. 13–31 sierpnia 1941 r. rozstrzelano 233 Żydów.
Olita. 9 września 1941 r. rozstrzelano 1279 Żydów.
Historyczka dr Regina Žepkaitė w książce „Alytaus istorinė raida” wydanej w 2004 r. napisała:
[…] W latach wojny do Olity przewożono Żydów nie tylko z różnych miejsc Litwy, ale nawet z innych miejsc ZSRR. Według danych ogłaszanych w okresie okupacji radzieckiej, w lesie Vidzgiris pochowano około 60 tysięcy osób narodowości żydowskiej.
W wydanej w Moskwie w 2006 r. książce „Lietuvos tragedija: 1941–1944 metai” przedstawiono komunikat z 18 października 1944 r. „O aktach bestialskiego eksterminowania ludzi radzieckich, dokonanych przez Niemców na terytorium Litewskiej SRR, w rejonie miasta Olity” (oryginał dokumentu znajduje się w Centralnym Archiwum FSB Rosji, f. 100, ap. 11, b. 5, l. 160–165), w którym napisano (tłum. z ros.):
[…] Jesienią 1941 r. na południowej stronie Olity, na poligonie czołgów, rozstrzelano około 7000 osób narodowości żydowskiej.”
W przewodniku turystycznym „Lietuva” z 2006 r. napisano:
Na początku II wojny światowej w lesie Vidzgiris rozstrzelano dziesiątki tysięcy Żydów. W miejscu masowych mordów, gdzie spoczywają szczątki 60 tysięcy ludzi, urządzono memoriał. Głównym jego akcentem jest rzeźba przedstawiająca złamaną Gwiazdę Dawida.
29 lutego 2016 r. autor tych wersów wysłał do Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy (LGGRTC) oraz 14 marca 2016 r. do Muzeum Krajoznawstwa w Olicie wnioski o przeprowadzenie badań historycznych „W sprawie ludobójstwa Żydów w Olicie jesienią 1941 r.”:
Już od 1959 r. w literaturze propagandowej z czasów sowieckich, a także w literaturze historycznej, prasie i mediach internetowych Niepodległej Litwy (po 1990 r.) pisze się i twierdzi, że w latach okupacji hitlerowskiej w miejscu masowych mordów (w Olicie, w lesie Vidzgiris) pochowano około 60 000 Żydów, w tym około 2000 Żydów z Olity.
Nawet w przewodniku turystycznym „Lietuva” z 2006 r. (Giedrė Jankevičiūtė, Wilno, R. Paknio leidykla, s. 393) nadal twierdzi się: „Na początku II wojny światowej w lesie Vidzgiris rozstrzelano dziesiątki tysięcy Żydów. W miejscu masowych mordów, gdzie spoczywa 60 tys. szczątków ludzi, urządzono memoriał, którego akcentem jest rzeźba przedstawiająca Gwiazdę Dawida (1993 r.; rzeźbiarz Aloyzas Smilingis)”.
Dr Sigitas Jegelevičius, który przeprowadził badanie i opublikował artykuł „Holokaustas Lietuvoje: skaičių pinklėse” („Lietuvos istorijos studijos”, t. 5. Wilno, 1997, s. 148–157), w uwadze nr 5 napisał: „Całkowicie niewiarygodna jest liczba zamordowanych w okręgu olickim. Taka liczba pojawiła się dlatego, że w latach powojennych, nieodpowiedzialnie traktując liczby (rozdmuchując je), wszędzie pisano, że w lesie Vidzgiris w masowych grobach, gdzie strzelano do Żydów, pochowano 60 000 ludzi. Niesłusznie pisano, że masowo chowano tu osoby przesiedlone z obwodów orłowskiego, kurskiego, połockiego, smoleńskiego, pskowskiego, leningradzkiego, których nikt specjalnie nie eksterminował. W obozie dla osób przesiedlonych w Olicie od lata 1943 r. osoby zmarłe z chorób lub wyczerpania chowano w pojedynczych lub rodzinnych grobowcach za masowymi grobami rosyjskich jeńców wojennych w lesie, na wschodnim skraju miasta. Tylko wątpliwe jest, czy pochowano tam choćby tysiąc osób przesiedlonych. Te groby są i teraz dość wyraźne. W grobach Vidzgiris pochowano nie tylko Żydów z Olity i niektórych miasteczek powiatowych (Oława, Niemonajcie, Mirosław, Daugi itd.), ale także wielu aktywistów radzieckich i komunistów rozstrzelanych w 1941 r., a także później skazane osoby wyprowadzone z więzienia w Olicie. Ich było tylko około stu.”
Można przypuszczać, że liczba ofiar Holokaustu rozstrzelanych przez nazistów w Olicie nie przekracza 14–16 tysięcy ofiar, a 60 000 – to wymysł stworzony przez KGB w czasach sowieckich, mający na celu skompromitowanie Litwinów jako „wielkich” wspólników nazistów. Ta tendencja została zastosowana również w innych miejscach Litwy.
Na podstawie powyższego proszę:
zwrócić się do historyków o przeprowadzenie profesjonalnego badania dotyczącego sowieckiej nomenklatury tamtego okresu, inspirowanej przez KGB, tworzącej fałszywe i wprowadzające w błąd informacje (rzekomo, że w Olicie, w lesie Vidzgiris, pochowano 60 000 ofiar Holokaustu), co daje podstawę żydowskim nacjonalistom i judofilom do szkalowania narodu litewskiego, że Litwini to „żydobójcy”.
Jeśli badanie zostanie przeprowadzone obiektywnie, powinno to rozwiać wątpliwości i przywrócić historyczną prawdę.
Gintaras Lučinskas (podpis)
W maju 2016 r. otrzymano informację od historyka Vilmantasa Dunderisa z Muzeum Krajoznawczego w Olicie, zatytułowaną „W sprawie ludobójstwa Żydów w Olicie w 1941 r.”:
„W odpowiedzi na Pana prośbę z 14 marca 2016 r. o przeprowadzenie badania dotyczącego ludobójstwa ludności żydowskiej w Olicie w 1941 r. informujemy, że przeprowadzenie takiego badania trwa dłużej niż 20 dni roboczych przewidzianych na udzielenie odpowiedzi zgodnie z ustawą „Prawo do uzyskiwania informacji od instytucji i organów państwowych i samorządowych”. Nie mając możliwości przeprowadzenia szczegółowego badania, przedstawiamy wnioski z badań przeprowadzonych przez historyków z Litwy i Wielkiej Brytanii.
Szczegółowe badania nad Holokaustem w okręgu olickim w 1941 r. przeprowadzili dr A. Bubnys, dyrektor Departamentu Ludobójstwa i Oporu Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy (Bubnys A., Holokaustas Alytaus apskrityje 1941 m. Genocidas ir rezistencija, 2012, 1(31), s. 32–62) oraz profesor Ch. Dieckmann z Keele University (Wielka Brytania) (Ch. Dieckmann. Alytus 1941–1944: Massenmorde in einer Kleinstadt. Ein Fallbeispiel deutscher Besatzungspolitik in Litauen], Lithuanian Foreign Policy Review, 2001, nr 2(8), s. 75–104).
Najnowsze prace tych autorów pozwalają na wyciągnięcie wniosków dotyczących liczby ofiar Holokaustu w okręgu olickim w 1941 r. Według danych z badań dr. A. Bubnysa i profesora Ch. Dieckmanna, w lipcu 1941 r. w mieście Olita mieszkało 1231 mieszkańców narodowości żydowskiej. Na przełomie lipca i sierpnia utworzono małe getto, w którym zgromadzono około 1300–1500 Żydów z miasta i okręgu Olita. W sierpniu wszyscy Żydzi z Olity zostali przeniesieni do miejskiego więzienia. Przywieziono tu także około 1200–1400 Żydów z gmin okręgu olickiego. 13 sierpnia rozstrzelano 617 mężczyzn i 100 kobiet, do 31 sierpnia rozstrzelano kolejnych 233 Żydów, 9 września rozstrzelano 640 kobiet, 287 mężczyzn i 352 dzieci. Do tej liczby można dodać nieustaloną liczbę Żydów rozstrzelanych podczas akcji odwetowej przeprowadzonej w dniach 23–24 czerwca, a także pojedyncze egzekucje komunistów przeprowadzone w czerwcu i lipcu. Podsumowując dane z badań przeprowadzonych przez autorów, można stwierdzić, że liczba ofiar Holokaustu w Olicie w 1941 r. wynosi około 2250–2300.
W czerwcu 2016 r. otrzymano zaświadczenie od historyka dr. Arūnasa Bubnysa z Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy, zatytułowane „W sprawie liczby ofiar Holokaustu w Olicie”:
Społeczność żydowska w Olicie była jedną z najstarszych na Litwie. Uważa się, że pierwsi Żydzi osiedlili się w Olicie jeszcze za czasów Witolda Wielkiego. Na starym cmentarzu żydowskim znajdowały się kamienne nagrobki z napisami sprzed 400 lat. Społeczność żydowska w Olicie ukształtowała się w XVI wieku. Olita zaczęła się szybko rozwijać pod koniec XIX w. i stała się ważnym miastem południowej Litwy. Według spisu ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 r. w mieście mieszkało 482 Żydów (33,6% mieszkańców miasta). Według spisu ludności Litwy z 1923 r. w Olicie mieszkało 1715 Żydów (27% mieszkańców miasta) (N. Schoenburg, S. Schoenburg, Lithuanian Jewish Communities, Northvale, New Jersey, London, 1996, s. 55).
W 1939 r., po okupacji Polski przez Niemcy, około 2400 żydowskich uchodźców z Polski (głównie z regionu Suwałk) wycofało się na Litwę, a część z nich osiedliła się w okręgu olickim. W 1940 r., po okupacji Litwy przez Sowietów, większość żydowskich przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych oraz instytucji została znacjonalizowana i do ich zarządzania wyznaczono komisarzy. Poziom życia bardzo spadł. Część bogatszych Żydów z miasta została w 1941 r. deportowana przez Sowietów w głąb Związku Radzieckiego (N. Schoenburg, S. Schoenburg, Lithuanian Jewish Communities, s. 55–56).
Wehrmacht zajął Olitę w pierwszym dniu wojny niemiecko-radzieckiej (22 czerwca 1941 r.). Miasto i gmina Olita mocno ucierpiały wskutek działań wojennych. 6 lipca 1941 r. naczelnik komisariatu policji w Olicie poinformował komendanta policji okręgu olickiego, że w mieście Olita spłonęło 241 domów mieszkalnych i 160 budynków niemieszkalnych, a w gminie Olita – 27 domów mieszkalnych i 31 budynków niemieszkalnych (pismo naczelnika komisariatu policji w Olicie z 6 lipca 1941 r. do komendanta policji okręgu olickiego, LCVA, f. R-1436, ap. 1, b. 29, l. 64). Już w pierwszych dniach wojny przywrócono litewską administrację, policję, utworzono kompanię partyzancką (Tautinio Darbo Apsaugos, dalej TDA). W pierwszych dniach okupacji w Olicie obok niemieckiej komendantury działała także komendantura litewska. Komendantem tej ostatniej był kpt. Domininkas Jėčys. Wkrótce zastąpił go gen. sztabu mjr Juozas Ivašauskas. Komendantura ściśle współpracowała z odradzającą się policją, zbierano tu informacje o mieszkańcach nastawionych antyniemiecko i ukrywających się czerwonoarmistach. Komendantura organizowała ich wyłapywanie. Niemcy nie ufali litewskiej komendanturze i kilkakrotnie ją rozwiązywali, jednak ta zawsze odradzała się na nowo. Mimo to po kilku tygodniach litewska komendantura została ostatecznie zlikwidowana (materiał z przesłuchania J. Borevičiusa (data nieznana), LYA, f. 1, ap. 1, b. 98, l. 28–32).
Już w pierwszych dniach okupacji niemieckiej zaczęto aresztowania komunistów, komsomolców, urzędników radzieckich, którzy w pierwszym okresie sowieckim wykazali się większą aktywnością, a także czerwonoarmistów ukrywających się w lasach. Jak napisano w przeglądzie działalności kompanii TDA, zgodnie z doniesieniami obywateli „zatrzymano i aresztowano 36 miejscowych komunistów, 9 czerwonoarmistów i większą liczbę Żydów” (Masinės žudynės Lietuvoje, cz. 2, s. 61).
Prześladowania Żydów nasiliły się szczególnie od połowy lipca 1941 r. 12 lipca 1941 r. naczelnik okręgu olickiego S. Maliauskas i naczelnik (komendant) ochrony Olity gen. sztabu mjr J. Ivašauskas wydali rozkaz szczegółowo regulujący położenie Żydów. Wszystkim Żydom z okręgu olickiego nakazano przyszycie Gwiazdy Dawida, zezwolono na kupowanie żywności w sklepach i na targach tylko od godz. 11, zabroniono skupowania produktów spożywczych od rolników i na poboczach dróg, zatrudniania do pracy nie-Żydów, korzystania z parków miejskich, opuszczania miejsca zamieszkania bez zezwolenia naczelnika okręgu itp. Żydzi byli zobowiązani do wykonywania prac publicznych oraz oddania władzom samorządowym i policji odbiorników radiowych, rowerów i motocykli (V. Brandišauskas, Lietuvių ir žydų santykiai 1940–1941 metais, Darbai ir dienos, 1996, nr 2 (11), s. 56).
26 lipca 1941 r. burmistrz miasta Olita poinformował zarząd okręgu olickiego, że w mieście Olita mieszkało wówczas 1231 Żydów i 7713 osób innych narodowości (nie-Żydów) (pismo burmistrza miasta Olita z 26 lipca 1941 r. do zarządu okręgu olickiego, LCVA, f. 1567, ap. 3, b. 1152, l. 2). Istnieją informacje, że na przełomie lipca i sierpnia 1941 r. w biednej dzielnicy miasta Olita utworzono małe getto. Zgromadzono w nim około 1300–1500 Żydów nie tylko z miasta Olity, ale i z okręgu. W getcie utworzono Radę Żydowską (Judenrat), której członkami byli adwokat Halperinas, adwokat Salanskis i Kopel Nemunaitskis. Władze poinformowały Radę Żydowską o różnych zakazach i ograniczeniach praw (Ch. Dieckmann, „Alytus Paminklinio obelisko fragmentas su užrašu Alytaus Vidzgirio miške nužudytiems žmonėms atminti. Iš leidinio: V. Stanionis, V. Miklaševičius. Alytus. 1941–1944: Massenmorde in einer Kleinstadt. Ein Fallbeispiel deutscher Besatzungspolitik in Litauen”, Lithuanian Foreign Policy Review, 2001, nr 2(8), s. 84; J. Rosin, „Alite (Alytus). During World War II and Afterwards”, www.shtetlinks.jewishgen.org, s. 2).
W połowie sierpnia 1941 r. Żydów z okręgu olickiego zaczęto przewozić do więzienia w Olicie. Łącznie z gmin do Olity dostarczono około 1000 żydowskich mężczyzn i kobiet (protokół przesłuchania A. Nykštaitisa z 29 czerwca 1960 r., LYA, f. K-1, ap. 58, b. 47337/3, t. 10, l. 191). Byli oni przetrzymywani na dziedzińcu więzienia w Olicie. Pierwsze masowe mordy Żydów w Olicie zostały dokonane 13 sierpnia 1941 r. Przed rozstrzelaniem Żydów z miasta Olita przeprowadzono ich rejestrację. Żydzi zostali zagnani na dziedziniec policji bezpieczeństwa i tam sporządzono ich listy. Po rejestracji Żydzi zostali zapędzeni do rejonu byłych koszar 2 pułku żołnierzy, a stamtąd na miejsce egzekucji w lesie. Wówczas rozstrzelano 617 żydowskich mężczyzn i 100 kobiet. Do 31 sierpnia 1941 r. rozstrzelano kolejnych 233 Żydów z miasta i okręgu Olita (Masinės žudynės Lietuvoje, cz. 1, V., 1965, s. 133–134).
Według zeznań byłego naczelnika policji kryminalnej rejonu olickiego, Alfonsasa Nykštaitisa, do Olity z Kowna przybył SS-Obersturmführer Joachim Hamann z czterema podoficerami. Naczelnikowi litewskiej policji bezpieczeństwa w Olicie, Pranasowi Zenkevičiusowi, nakazał on dostarczyć z gmin do Olity odpowiednią liczbę żydowskich mężczyzn i kobiet. J. Hamann uzgodnił z dowództwem obozu jeńców wojennych w Olicie przydzielenie jeńców wojennych do kopania dołów. Doły wykopano w byłym lesie Vidzgiris niedaleko więzienia. Pierwsze rozstrzelania Żydów w Olicie (w sierpniu 1941 r.) przeprowadzili niemieccy funkcjonariusze SD pod dowództwem J. Hamanna oraz policjanci z Olity i Hilfswillige (policjanci pomocniczy). Zwłoki rozstrzelanych zakopali radzieccy jeńcy wojenni (protokół przesłuchania A. Nykštaitisa z 29 czerwca 1960 r., LYA, f. K-1, ap. 58, b. 47337/3, t. 10, l. 191–192; Masinės žudynės Lietuvoje, cz. 2, s. 67–68).
Kilka dni później J. Hamann ponownie przybył do Olity i przywiózł ze sobą por. Broniusa Norkusa z 1 batalionu policji litewskiej w Kownie. J. Hamann poinstruował P. Zenkevičiusa, że odtąd w okręgu olickim Żydów będzie rozstrzeliwać specjalny oddział pod dowództwem B. Norkusa (trzecia kompania 1 batalionu policji litewskiej w Kownie). Na rozkaz J. Hamanna cenne przedmioty rozstrzelanych Żydów (złote pierścienie, zegarki itp.) miały być przekazywane B. Norkusowi. Następnego dnia po przyjeździe J. Hamann i B. Norkus zorganizowali nową akcję mordowania Żydów. Tym razem rozstrzelano około 50 żydowskich mężczyzn. Strzelali czterej niemieccy podoficerowie i miejscowi policjanci pomocniczy. Wśród rozstrzelanych był stary żydowski rabin (Masinės žudynės Lietuvoje, cz. 2, s. 71–72).
Po tych mordach do Olity jeszcze kilkakrotnie przybywał oddział pod dowództwem B. Norkusa i mł. por. J. Obelenisa. Zazwyczaj ten oddział (około 20–30 mężczyzn) przyjeżdżał z Kowna autobusem. Żydów rozstrzeliwano w lesie niedaleko tak zwanego mostu Kaniūkų na Niemnie (Masinės žudynės Lietuvoje, cz. 2, s. 72).
Największe mordy Żydów w Olicie zostały dokonane 9 września 1941 r. Żydów rozstrzelał oddział pod dowództwem B. Norkusa i J. Obelenisa, który przybył z Kowna. Skazanych na śmierć pędzili na miejsce egzekucji i pilnowali miejscowi policjanci i Hilfswillige. Przed rozstrzelaniem Żydom zabierano cenniejsze przedmioty (zegarki, pierścienie, pieniądze). Mordy trwały kilka godzin. Po nich oddział B. Norkusa odjechał mordować Żydów w Serejach (protokół przesłuchania V. Barauskasa z 20 sierpnia 1968 r., LYA, f. K-1, ap. 58, b. 45788/3, t. 1, l. 14–15).
Według raportu K. Jägera 9 września 1941 r. w Olicie rozstrzelano 1279 Żydów: 287 mężczyzn, 640 kobiet i 352 dzieci (Masinės žudynės Lietuvoje, cz. 1, s. 134).
Opierając się na danych z archiwów litewskich i zagranicznych oraz literatury historycznej, można stwierdzić, że w latach okupacji nazistowskiej w mieście Olicie zamordowano nie mniej niż 2229 Żydów, a w całym okręgu olickim około 7300 Żydów.
Należy wspomnieć, że 8 lutego 1993 r. miejsce mordów i pochówku Żydów przy ulicy Pulko w Olicie zostało wpisane do rejestru wartości kulturowych Republiki Litewskiej jako miejsce historyczne i pamięci. 18 marca 1993 r., po rekonstrukcji, w lesie Vidzgiris odsłonięto memoriał ku pamięci ofiar żydowskich. Zespół memoriału składa się z symbolicznej Gwiazdy Dawida, 9 piramid oznaczających miejsca pochówku ludzi, obelisku i steli. Na najwyższym wzniesieniu memoriału stoi pomnik bólu – złamana Gwiazda Dawida, symbolizująca złamane losy i życia ludzi. Autorką projektu jest architektka Rasa Vasiliauskienė, autorem złamanej Gwiazdy Dawida – rzeźbiarz Aloyzas Smilingis.
Nikt nie zaprzecza, że niewielka grupa mężczyzn z okręgu olickiego w 1941 r. uczestniczyła w mordowaniu Żydów. Kim oni byli? Jedni szli z własnej woli, pragnąc zemsty na Żydach, którzy pracując w strukturach NKWD, deportowali i aresztowali ich bliskich, inni – najzwyklejsi pijacy z miasta Olity i okolicznych miasteczek, jeszcze inni byli zmuszeni do udziału w mordach, ponieważ pracowali w więzieniu w Olicie jako strażnicy. Jednak niemieckim pomocnikom nie przydzielono głównej roli. Mieli „pasać” – pędzić Żydów na miejsca straceń. Nieliczni z nich splamili się krwią żydowską. Po wojnie prawie wszyscy stanęli przed trybunałem radzieckim. Wielu z nich otrzymało najwyższą karę: zostali rozstrzelani lub powieszeni. Jeszcze inni trafili na długie lata do sowieckich łagrów. Wszyscy, nawet ci, którzy wrócili po odbyciu kary, już odeszli. Obecne pokolenie nie ponosi odpowiedzialności za bezmyślne śmierci Żydów.
Boli to, że Niemcy i niewielka grupa mieszkańców Olity oraz przyjezdnych złoczyńców wyrządzili taką szkodę nazwie miasta, ale jeszcze bardziej nieprzyjemne jest, że mieszkańcom Olity „przypisuje się” nieistniejące ofiary. Dlatego idąc do memoriału ofiar ludobójstwa w Vidzgiris, pochylmy głowy przed prawdziwą, a nie wymyśloną przez komunistów radzieckich liczbą ofiar.
Wnioski
W tej publikacji w wielu cytowanych wydaniach podano czas mordów Żydów – lata 1941–1944. Jest to błędne, ponieważ mordy Żydów miały miejsce tylko w 1941 r.
Należy zwrócić uwagę na to, że w źródłach radzieckich prawie nigdzie nie wspomina się o Żydach, chociaż wielu z nich zostało rozstrzelanych na Litwie. Jest to ogólne stanowisko z czasów sowieckich: unikanie informacji o zgładzonych Żydach. Wszystkie ofiary są ukrywane pod nazwą „spokojnych obywateli radzieckich”. W czasach sowieckich nie tolerowano również prób doprecyzowania naprawdę nierealnej liczby ofiar.
Działacze sowieccy nie tylko sami pogubili się w gąszczu liczb ofiar ludobójstwa w regionie Olity (2229 – 2231 – 2600 – 2800 – 3834 – 7000 – 10 000 – 11 000 – 13 000 – 15 000 – 18 200 – 30 000 – 60 000) i sfałszowali fakty historyczne, ale ich „spuścizna” wprowadza w błąd również wielu historyków Niepodległej Litwy, autorów encyklopedii i kompendiów, badaczy, dziennikarzy, przewodników turystycznych i wiele innych osób.
Wspominając zestawienie K. Jägera, które świadczy o tym, że w okręgu olickim zamordowano 6177 Żydów, oraz biorąc pod uwagę wniosek historyka dr. Arūnasa Bubnysa, że w mieście Olita zamordowano nie mniej niż 2229 Żydów, a w całym okręgu olickim około 7300 Żydów – jest oczywiste, że ta feralna liczba 60 000 jest upolityczniona, sztucznie zawyżona, tzn. nieuzasadniona i zmyślona.
Źródła i literatura
1. Lietuvos ypatingasis archyvas, f. 3377, ap. 55, b. 11, l. 8–9.
2. Ypatingosios valstybinės komisijos vokiečių fašistų ir jų bendrininkų piktadarybėms nustatyti ir ištirti aktai bei liudininkų tai komisijai parodymai, surašyti 1944–1945 metais. Lietuvos mokslų akademijos biblioteka. Rankraščių skyrius, f. 159, vnt. 33, l. 15–15ap., 16, 18–18ap., 24, 25, 34, 35.
3. Anušauskas, Arvydas; Judeikytė, Daiva. 2002. Holokaustas Lietuvoje. Kompaktinis diskas.
4. Čia užaugau (autorių kolektyvas). Matutis A. Mirties pjūtis. Vilnius, 1961, p. 157, 160.
5. Gražiūnas, Albinas. 1996. Lietuva dviejų okupacijų replėse 1940–1944. Vilnius, p. 236.
6. Hitlerininkų piktadarybės Pabaltijyje. Vilnius, 1957, p. 35.
7. Ypatingosios valstybinės komisijos vokiškųjų fašistinių grobikų bei jų bendrininkų piktadarybėms nustatyti ir ištirti pranešimas apie hitlerinių grobikų nusikaltimus Lietuvos Tarybų Socialistinėje Respublikoje. Vilnius, 1957, p. 11, 12.
8. Jakštonis, Bronius (red.), 1969. Niekas nepamirštas, niekas nepamiršta. Alytus, p. 4, 20, 21.
9. Jankevičiūtė, Giedrė. 2006. Lietuva. Vadovas. Vilnius, p. 393.
10. Jegelevičius Sigitas. Holokaustas Lietuvoje: skaičių pinklėse. Lietuvos istorijos studijos, 5 tomas. Vilnius, 1997, p. 148–157.
11. Kviklys, Bronius. 1989. Mūsų Lietuva. I tomas (2-oji laida). Vilnius, p. 376.
12. Levin, Don. 2000. Trumpa žydų istorija Lietuvoje. Vilnius, p. 170, 171, 173, 174, 175.
13. Lučinskas, Gintaras. 2011. Vermachto nusikaltimai Dzūkijoje 1941 m. birželį. Alytus, p. 9.
14. Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija. I tomas (A–J). Vilnius, 1966, p. 46.
15. Masinės žudinės Lietuvoje (1941–1944). Dokumentų rinkinys, 1 dalis. Vilnius, 1965, p. 131, 133, 134, 135, 140, 142.
16. Masinės žudinės Lietuvoje (1941–1944). Dokumentų rinkinys, 2 dalis. Vilnius, 1973, p. 68, 69, 70.
17. Matutis, Anzelmas. 1959. Nemuno vingiuose. Vilnius, p. 74.
18. Mažoji lietuviškoji tarybinė enciklopedija. I tomas. Vilnius, 1966, p. 46.
19. Miškinis Algimantas. Lietuvos urbanistikos paveldas ir jo vertybės. I tomas. Užnemunės miestai ir miesteliai. Vilnius, 1999, p. 335.
20. Navickas, Tadas. 1988. Alytus ir jo apylinkės. Chicago, p. 134, 154, 225, 226, 233.
21. Pleskus, Stanislovas. 1973. Alytus. Vilnius, p. 16, 47.
22. Ginaitė-Rubinsonienė, Sara. 1999. Atminimo knyga. Vilnius, p. 49, 50, 53, 55, 212–220.
23. Stanionis, Vytautas; Miklaševičius, Vytautas. 1960. Alytus. Alytus, p. 7, 8.
24. Tarybų Lietuvos enciklopedija. I tomas. Vilnius, 1985, p. 45, 48.
25. Vabalas, A. 1960. Kraują sugėrė Dzūkijos smėlis. Vilnius, p. 13.
26. Visockas, Vytautas. 1986. Alytaus rajonas. Vilnius, p. 12.
27. Visuotinė lietuvių enciklopedija. Vilnius, 2001, p. 352.
28. Žepkaitė, Regina. 2004. Alytaus istorinė raida. Vilnius, p. 116.
29. Klimavičius K. Švietimas Alytaus apskrityje. Tarybinė Dzūkija (Alytus). 1945 m. vasario 21 d. Nr. 1, p. 2.
30. Alytaus apskrityje. Tarybinė Dzūkija. 1947 m. vasario 9 d. Nr. 8, p. 3.
31. Akiraitis A. Laimėjome fronte, laimėsime ir darbe. Tarybinė Dzūkija. 1948 m. birželio 26 d. Nr. 72, p. 3.
32. Koršekas M. Vieno kaimelio istorija. Komunistinis rytojus (Alytus). 1957 m. birželio 15 d. Nr. 48, p. 3.
33. Žaliasis Vidzgiris – 30 000 tarybinių žmonių kapai. Komunistinis rytojus. 1958 m. birželio 25 d. Nr. 51, p. 3.
34. Tai niekuomet neturi daugiau pasikartoti. Komunistinis rytojus. 1959 m. birželio 24 d. Nr. 49, p. 1, 2, 3.
35. Kruvinasis sąrašas. Lietuvos Jeruzalė. 1991, Nr. 9.
36. Rinkevičius Antanas. Pavartykime Alytaus istorijos puslapius. Nacių okupacija. Alytaus naujienos. 1994 m. vasario 22 d. Nr. 34, p. 5.
37. Launikonis Romualdas. Kiekgi žmonių sušaudyta Vidzgirio miške? Alytaus naujienos. 1999 m. birželio 22 d. Nr. 118, p. 1, 5.
38. Launikonis Romualdas. Kiekgi žmonių sušaudyta Vidzgirio miške? Alytaus naujienos. 1999 m. birželio 23 d. Nr. 119, p. 4.
39. Launikonis Romualdas. Buvusio enkavedisto išpažintis. Alytaus naujienos. 1999 m. rugpjūčio 19 d. Nr. 159, p. 1, 5.
40. Malaškevičiūtė Birutė. Pasivaikščiojimas po Vidzgirio mišką. Alytaus naujienos. 2012 m. gegužės 26 d. Nr. 100, p. 8.
41. Mazaliauskaitė Irena. Sulaužytoji Dovydo žvaigždė. Ramovė (Alytus). 1993 m. kovo 25 d. Nr. 23, p. 1.
42. Трагедия Литвы: 1941–1944 годы. Москва, 2006, c. 152, 157.
43. Alytaus kraštotyros muziejaus 2016 m. gegužės 12 d. raštas Nr. 5S-71.
44. LGGRTC 2016 m. birželio 16 d. raštas Nr. 55R-46.