Auksutė Ramanauskaitė-Skokauskienė
Adolfas Ramanauskas Vanagas i Deklaracja Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy (LLKS) z dn. 16 lutego 1949 r.
Sejm Republiki Litewskiej ogłosił rok 2018 rokiem partyzanta, bojownika o wolność, przewodniczącego Prezydium Rady Litewskiego Ruchu Walki o Wolność, sygnatariusza Deklaracji Rady Litewskiego Ruchu Walki o Wolność z dnia 16 lutego 1949 r., dowódcy Sił Obrony LLKS, generała, kawalera Zakonu Krzyża Pogoni Drugiego Stopnia, Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa.
W 2018 roku obchodzimy również 100. rocznicę urodzin tego bojownika o wolność.
W nadchodzącym roku 2019 będziemy obchodzić 70. rocznicę podpisania głównego dokumentu partyzanckiego, Deklaracji Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy (LLKS) z 16 lutego 1949 roku.
Z okazji jubileuszy wspominamy postać historyczną Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa oraz historyczny dokument partyzantów na szczeblu konstytucyjnym, Deklarację Ruchu Walki o Wolność Litwy z 16 lutego 1949 r. i jej znaczenie.
Adolfas Ramanauskas-Vanagas
Adolfas Ramanauskas urodził się 6 marca 1918 roku w New Britain w USA. W wieku trzech lat wrócił z rodzicami na Litwę i zamieszkał w powiecie Urdomin. (w rejonie Łoździeje), w ojczyźnie ojca. W 1930 r., po ukończeniu Szkoły Powszechnej w Galiniai, samodzielnie przygotowywał się do egzaminów wstępnych i od razu wstąpił do drugiej klasy gimnazjum w Łoździejach „Žiburys”. Tutaj, za bardzo dobre wyniki w nauce, został zwolniony z czesnego. Dla biednej rodziny była to wielka ulga. Po pomyślnym ukończeniu gimnazjum, w 1937 r. rozpoczął studia w Państwowym Instytucie Pedagogicznym w Kłajpedzie. w 1939 r. Instytut Pedagogiczny w Kłajpedzie, w którym studiował Adolfas Ramanauskas, został przeniesiony do Poniewieża, tam w 1939 roku ukończył studia w Poniewieskim Państwowym Instytucie Pedagogicznym.
Po ukończeniu instytutu pedagogicznego młody nauczyciel A. Ramanauskas postanowił zdobyć większą wiedzę w Kowieńskiej Szkole Wojskowej – był absolwentem ostatniej, XV klasy oficerskiej. Jesienią 1940 r. rozpoczął pracę jako kierownik i nauczyciel w szkole w Guronys (powiat sejneński, gmina Lejpuny). Od 1941 r. pracował jako kierownik szkoły w Aukštakelis (pow. sejneński, gm. Łoździeje).
W czasie okupacji niemieckiej A. Ramanauskas pracował w Seminarium Nauczycielskim w Olicie. Przyszłym nauczycielom przekazywał podstawy języka litewskiego i metodyki nauczania matematyki, prowadził lekcje wychowania fizycznego i praktykę pedagogiczną, uczył przysposobienia wojskowego.
A. Ramanauskas bardzo cenił i kochał pracę nauczyciela. Koledzy i uczniowie szanowali go nie tylko za dobre przygotowanie do działalności zawodowej, ale także za uczciwość, życzliwość i umiejętność komunikowania się. Doskonale grał na akordeonie, pięknie śpiewał. Świadczą o tych cechach wspomnienia współczesnych, które zebrałam w książce „Generolas Adolfas Ramanauskas-Vanagas Tautos ir Valstybės atminty” (Kaunas, „Naujojo lanko” leidykla, 2007).
Druga sowiecka okupacja Litwy i towarzysząca jej fala brutalnego terroru nie pozwalały nauczycielowi na obojętną obserwację. Pisał o tym w swoich pamiętnikach, które opublikowałam w książce „Daugel krito sūnų… Partizanų gretose” (Wilno, 1991): Szczególnie zadowolony byłem z wybranego zawodu nauczyciela. Minęło już pięć lat pracy. Na trzecim roku byłem nauczycielem w Seminarium Nauczycielskim w Olicie. Dni, tygodnie i miesiące mijały niezwykle szybko. Szkoda, że był to czas drugiej okupacji bolszewickiej. Każdego dnia, w drodze do pracy na ulicy Basanavičiaus i z powrotem do domu, mój wzrok padał na ogromne ogrodzone drutem piwnice, w których więziono Litwinów. Na wszystkich ulicach miasta większe piwnice domów prywatnych zamieniono na więzienia. W dniach, w których dostarczano żywność więźniom, w piwnicach ustawiały się rzędy kobiet i starców: na tej podstawie można było ocenić, ilu więźniów tam było stłoczonych. Przesłuchania odbywały się w nocy, w nocy wywożono gdzieś więźniów. Przez dnie i noce oddziały MVD (Ministerstwa Spraw Wewnętrznych) szalały po wsiach. Wiele razy widziałem, jak mężczyźni byli pędzeni ulicą do piwnic w otoczeniu oddziału MVD z rękami związanymi za plecami. Nie raz sadystyczna mina oficera MSW lub MGB (Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego) dawała mi jasno do zrozumienia, że idąc ulicą, zaglądam zbyt daleko w głąb piwnicy.
25 kwietnia 1945 roku Adolfas Ramanauskas na dobre wycofał się z życia prawniczego: strój nauczyciela został zastąpiony mundurem Litewskich Sił Zbrojnych. Stał się partyzantem, obrońcą wolności i niepodległości Litwy. O jego wyborze zadecydowało kilka powodów – cierpienie rodaków widoczne na co dzień, miłość do Ojczyzny wpojona przez rodziców oraz pragnienie, by Litwa była wolnym i niepodległym państwem. Jest to sensowny krok wolnego człowieka, który rozumie odpowiedzialność za losy narodu.
Nie było mu łatwo opuścić seminarium nauczycielskie. O cichym, bolesnym pożegnaniu ze studentami pisał w swoich wspomnieniach: Poszedłem do klasy, którą kształciłem… Tylko nauczyciel może zrozumieć, ile wtedy przeszedłem… Musiałam przecież odejść od mojej ulubionej pracy, opuścić tych, na których mi zależało, których kształciłam, a zostawiłem kolegów, którzy byli prawdziwymi Litwinami. Musiałem porzucić swój zawód, który miałem nadzieję, że będzie moim aż do śmierci, i wiele innych cennych rzeczy…
Już wcześniej utrzymywał kontakty z partyzantami. Czekali na niego przyszli bracia walki o wolność i lasy Dzukii. A. Ramanauskas rozpoczął swoją niebezpieczną drogę jako bojownik w oddziale partyzanckim działającym w okolicach Niemonajci: już pierwszego dnia został wybrany na jego dowódcę. Wybrał pseudonim Vanagas. Ruch partyzancki przybierał na sile. A. Ramanauskas-Vanagas, będąc doskonałym organizatorem, zjednoczył grupy partyzanckie rozsiane po gminach Merecz i Oława w kompanię liczącą 140 mężczyzn i stanął na jej czele. Jesienią 1945 r. weszła w skład grupy Dzukii. Później ta grupa została przekształcona w batalion (składający się z 8 oddziałów), a A. Ramanauskas-Vanagas został mianowany dowódcą batalionu. Dzięki doskonałym umiejętnościom organizacyjnym, dobremu przygotowaniu wojskowemu i energicznemu charakterowi był powoływany na coraz bardziej odpowiedzialne stanowiska.
1 lipca 1945 r. powierzono mu stanowisko dowódcy formacji Merkys, w skład którego wchodziły także bataliony Marcinkańce i Druskienniki. Jako dowódca batalionu Merecz i formacji Merkys A. Ramanauskas-Vanagas aktywnie centralizował zbrojne podziemie w Dzukii.
23 kwietnia 1946 r. został mianowany pierwszym zastępcą dowódcy Okręgu Dajnawa, a od sierpnia 1947 r. przejściowo pełnił funkcję komendanta. W dniach 24–25 września 1947 r., podczas tajnych wyborów, które odbyły się na zebraniu dowódców Okręgu Dajnawy, Vanagas został wybrany na dowódcę partyzanckiego tego okręgu. Kiedy zaczął dowodzić całą walczącą Dzukią, zaczął odwiedzać każdą jednostkę w Okręgu Dajnawa, starał się spotykać i otwarcie rozmawiać ze wszystkimi bojownikami, aby dowiedzieć się i ocenić działania zwykłych żołnierzy i ich przywódców, a dopiero potem podjąć niezbędne decyzje.
Partyzanci szanowali Vanagasa za jego skromność, życzliwość, szczerość i całkowite oddanie się walce o Wolność. Pracowity i pryncypialny, dawał dobry przykład innym wojownikom, był prawdziwym idealistą. Jego działalność odzwierciedlała cechy zarówno wychowawcy, jak i oficera. A. Ramanauskas doskonale zdawał sobie sprawę, że dla podtrzymania w świadomości narodu dążeń do przywrócenia państwowości, oprócz zbrojnego oporu, konieczna jest także ideologiczna walka polityczna.
Z tego powodu dużo uwagi poświęcał prasie konspiracyjnej – organizował wydawnictwa, sam redagował i pisał artykuły w różnych gazetach partyzanckich: „Trečias skambutis” (jesień 1945), „Mylėk Tėvynė” (1946–1947; w obu wydawnictwach batalionu Merkys), „Laisvės Varpe” (1947–1949; w wydawnictwie Okręgu Dajnawa), „Svobodnoje slovo” (1947–1949; jest to publikacja poświęcona żołnierzom armii okupacyjnej), „Partizane” (1949–1950; Wydawnictwo obszaru partyzanckiego południowej Litwy), „Miško Brolis” (1951–1952). W latach 1948-1952 publikował biuletyny informacyjne z zagranicznymi wiadomościami politycznymi.
W 1948 r. A. Ramanauskas-Vanagas został wybrany na dowódcę partyzanckiego regionu południowej Litwy. W dniach 2–22 lutego 1949 r. uczestniczył w zjeździe naczelnych dowódców partyzanckich całej Litwy na Żmudzi, na którym powstał Ruch Walki o Wolność Litwy (dalej – LLKS) i ukonstytuowało się główne kierownictwo partyzanckie – Rada LLKS. A. Ramanauskas-Vanagas został członkiem Rady LLKS i jej prezydium. Podczas kongresu został zatwierdzony jako pierwszy zastępca przewodniczącego prezydium Rady LLKS Jonasa Žemaitisa oraz lider partyzancki regionu Litwy Południowej. Jest sygnatariuszem Deklaracji przyjętej przez Radę LLKS 16 lutego 1949 roku.
W 1949 r. podczas zjazdu LLKS A. Ramanauskas-Vanagas został odznaczony stopniem majora partyzanckich bojowników o wolność. Jesienią 1949 r., po uzyskaniu stopnia pułkownika partyzanckiego, został mianowany Naczelnym dowódcą Sił Obronnych LLKS. Kilka miesięcy później przewodniczący prezydium Rady LLKS zaproponował nadanie A. Ramanauskasowi-Vanagasowi stopnia generała partyzanckiego. W 1952 r., kiedy z powodu choroby do dymisji podał się prezes prezydium LLKS J. Žemaitis, jego obowiązki przejął pierwszy zastępca A. Ramanauskas-Vanagas.
Adolfas Ramanauskas-Vanagas również brał udział w wielu bitwach. 9 kwietnia 1946 r. został odznaczony Wstęgą Męstwa za pracę organizacyjną w Ruchu Oporu oraz Wstęgą Odwagi za przywództwo w ataku na Merecz. W 1949 r. za odwagę i zasługi dla Ruchu A. Ramanauskas-Vanagas został odznaczony Krzyżem Walki o Wolność II stopnia z mieczami. W 1950 roku prezydium Rady LLKS przyznało Krzyże Walki o Wolność I i II stopnia za odwagę, poświęcenie, umiejętne przywództwo i zasługi w pracy organizacyjnej. Zgodnie z tym, zgodnie z prawem Republiki Litewskiej, dekretem Prezydenta Republiki Litewskiej z dnia 6 marca 1998 r. A. Ramanauskas-Vanagas został odznaczony Orderem Krzyża Pogoni II stopnia (pośmiertnie), a dekretem Prezydenta Republiki Litewskiej z dnia 1 lutego 1999 r. – Orderem Krzyża Pogoni I stopnia (pośmiertnie). W dniu 26 stycznia 1998 r. na mocy Dekretu Prezydenta Republiki Litewskiej nr 1506 roku potwierdzono jego stopień generała brygady.
7 października 1945 roku, gdy Ramanauskas-Vanagas zaczynał przechodzić w partyzantkę, ożenił się z Birutė Mažeikaitė, absolwentką Seminarium Nauczycielskiego w Olicie, i od tego czasu oboje znaleźli się na drodze walki partyzanckiej. Birutė Mažeikaitė-Ramanauskienė stała się partyzantką Okręgu Dainava (dekretem 1K-207 Prezydenta Litwy Republiki Litewskiej z 17 listopada 2009 r. została pośmiertnie odznaczona Orderem Krzyża Pogoni). Birutė była towarzyszką męża i osobą o podobnych poglądach, partyzantką o pseudonimie Vanda. W 1948 roku urodziła im się córka.
Adolfas Ramanauskas-Vanagas napisał trzyczęściowe wspomnienia „Partizanų gretose”. To jest historia rejonu Dzukii, regionu południowej Litwy, a częściowo – całego LLKS. Ich spisanie w tamtym czasie świadczy o niezłomnym przekonaniu A. Ramanauskasa-Vanagasa, że w przyszłości Litwa będzie jeszcze wolna i potrzebna będzie prawdziwa historia walk wolnościowych.
Przez cały okres walk o wolność KGB gorączkowo poszukiwało dowódcy partyzanckiego A. Ramanauskasa-Vanagasa i jego żony, partyzantki Birutė.
Nawet po brutalnym stłumieniu wojny partyzanckiej KGB zwracało szczególną uwagę na odnalezienie i likwidację A. Ramanauskasa. Z najbardziej wykwalifikowanych pracowników KGB, wspomaganych przez wielu agentów, sformowano stałą grupę operacyjną. Tylko w 1956 r. zwerbowano ich 30, a 20 kolejnych agentów, którzy wcześniej byli wykluczeni z sieci agencji, zostało przywróconych. Poszukiwaniami A. Ramanauskasa-Vanagasa kierowali kaci z Rainiai, szef 4. zarządu KGB Petras Raslanas i mjr Nachmanas Dušanskis. 11 października 1956 roku A. Ramanauskas-Vanagas i jego żona Birutė Mažeikaitė-Ramanauskienė zostali zdradzeni przez dawnego kolegę z klasy Szkoły Wojskowej w Kownie, pochodzącego ze wsi Lipliūnai (Starostwo Lejpuny), później mieszkającego w Kownie, agenta KGB Antanasa Urbonasa o pseudonimie Žinomas.
Przywódca partyzantki, potajemnie aresztowany i przewieziony do więzienia KGB w Wilnie, został od razu sadystycznie torturowany. Po kilku godzinach tortur przewieziono go do szpitala więziennego: agenci bezpieki obawiali się, że przesłuchiwany nie przeżyje. W raporcie z badania lekarskiego przedłożonym przez lekarzy więziennych czytamy: Na pytania nie odpowiada, utrata świadomości, sporadyczne skurcze mięśni twarzy i całego ciała. Puls jest ledwo wyczuwalny, miękki 60/40, pacjent jest cały zakrwawiony. Dalej w akcie wymieniono rany, napisano, gdzie dowódca był pocięty, co zostało wycięte, jak bardzo kłuto oczy. Tak barbarzyńskich tortur, o których świadczą dokumenty przechowywane w Litewskim Archiwum Specjalnym, nie było od czasów szalejącej w Europie inkwizycji.
W szpitalu więziennym A. Ramanauskas przeszedł operację i odzyskał przytomność. W dokumentach zachowała się cyniczna diagnoza pooperacyjna: szok pourazowy. Samookaleczenie. We wnioskach z kompleksowej ekspertyzy sądowo-medycznej i fizyko-technicznej, przeprowadzonej 6 lipca 1993 r., jasno wskazano, że człowiek sam nie może sobie zadać takich obrażeń. Podleczony A. Ramanauskas był torturowany fizycznie i moralnie jeszcze przez prawie rok.
25 września 1957 r. Sąd Najwyższy LSRR skazał Ramanauskasa na karę śmierci: 29 listopada 1957 r. został rozstrzelany. Nie wiadomo, gdzie oprawcy umieścili szczątki. W czerwcu 2018 r. odnaleziono je na Cmentarzu Sierot w Wilnie.
Po odzyskaniu niepodległości przez Litwę w 1991 r. ulica w Kownie została nazwana jego imieniem dla upamiętnienia dowódcy partyzanckiego gen. Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa.
W 1994 r, Jego imieniem nazwano gimnazjum w Olicie (jest to dawne seminarium nauczycielskie, w którym pracował).
w 1996 r. pomnik w Olicie, który powstał dla upamiętnienia partyzantów rejonu Dzukii, którzy zginęli za wolność Litwy, został również wyposażony w cenotaf Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa.
W 1998 r. w Olicie odsłonięto tablicę pamiątkową na budynku gimnazjum nazwanym jego imieniem.
W 1996 r. w Łoździejach, obok domu, w którym Adolfas Ramanauskas uczył się w gimnazjum, zainstalowano tablicę pamiątkową upamiętniającą ten fakt. W tym samym roku odsłonięto tablicę pamiątkową w Łoździejach, na innym budynku dawnego gimnazjum, które ukończył Adolfas Ramanauskas.
W pierwszych latach odzyskanej niepodległości w Mereczy postawiono symboliczny krzyż ku pamięci Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa. Później na terenie pomnika Wzgórza Krzyży w tym mieście wzniesiono mu pomnik (rzeźbiarz – Albertas Belevičius).
W 1998 roku Stanislovas Kuzma, laureat Narodowej Nagrody Kultury i Sztuki z Gimnazjum im. Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa w Olicie, stworzył rzeźbę A. Ramanauskasa-Vanagasa – popiersie z brązu.
W 1999 r. imię generała Adolfasa Ramanauskasa z Litewskich Sił Zbrojnych otrzymało Centrum Szkolenia Bojowego w Niemenczynie
W 2006 r. na terenie Centrum Szkolenia Bojowego im. gen. Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa odsłonięto pomnik autorstwa rzeźbiarza Tadasa Gutauskasa.
Artyści Gintautas Survila, Antanas Račas i Vladas Karatajus namalowali portrety tego litewskiego dowódcy partyzanckiego (znajdują się one na wystawach Ministerstwa Obrony Narodowej Republiki Litewskiej, Centrum Szkolenia Bojowego jego imienia w Niemenczynie oraz w Muzeum Wojskowym im. Witolda Wielkiego w Kownie).
W 2008 r. opublikował portretowe koperty pocztowe (art. Antanas Rimantas Šakalys).
W 2010 r. Sejm Republiki Litewskiej uzupełnił ustawę o sygnatariuszach Aktu Niepodległości Litwy, włączając do grona jej autorów ośmiu członków Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy z 16 lutego 1949 r., którzy podpisali deklarację, w tym nazwisko Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa. W ten sposób partyzanci ci otrzymali status sygnatariuszy niepodległości Litwy.
20 grudnia 2010 r. na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym przy ul. T. Ševčenkos 31 (obecnie Litewski Uniwersytet Edukologiczny) otworzono salę imienia pedagoga, oficera i dowódcy partyzantki litewskiej, generała brygady Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa. Jej mury są przepełnione historią: znajduje się tam wiele informacji o przywódcy partyzantów Adolfasie Ramanauskasie-Vanagasie, walkach o wolność, a ściany zdobi wiele powiększonych zdjęć historycznych.
Przy wejściu do audytorium jest płaskorzeźba A. Ramanauskasa-Vanagasa (rzeźbiarza. Vaclovas Krūtinis).
Oprócz wspomnień A. Ramanauskasa-Vanagasa, które doczekały się już kilku wznowień, „Daugel krito sūnų…”, poświęcone są mu także inne publikacje: „Adolfas Ramanauskas-Vanagas: [06.03.1918–29.11.1957]”,„Generolas Adolfas Ramanauskas-Vanagas tautos ir valstybės atmintyje”, „Partizanų vadas generolas Adolfas Ramanauskas-Vanagas = Partisan commander general Adolfas Ramanauskas-Vanagas”, album fotograficzny „Generolas Adolfas Ramanauskas-Vanagas”, a także wiersz łoździejskiego poety Matasa Svajūnasa „Sušaudyti likimai”, „Lietuvos partizanų vado Adolfo Ramanausko-Vanago 90-osioms gimimo metinėms paminėti skirtų renginių medžiaga”.
Pamięć A. Ramanauskasa-Vanagasa została uwieczniona na filmach:
„Partizanai” (reż. Edmundas Zubavičius, 1993);
„Už laisvę žuvusiems mirties nėra” (reż. Vilma Garlinskienė, 2007);
„Partizanų vaikai” (reż. Justinas Lingys);
„Visada yra galimybė rinktis laisvę, nors ir gyvybės kaina” (aut. Karolis Majevski, Gabrielė Stravinskaitė, Milena Ždanovičiūtė, 2014);
„Nenugalimas” (reż. Agnė Zalanskaitė, 2018).
Film dokumentalny „Tamsta mokytojau” (reż. Robertas Šarknickas, 2014). Także ku pamięci jego żony, partyzantki Birutė Mažeikaitė-Ramanauskienė, film dokumentalny „Partizanų vado žmona” (reż. Vilma Garlinskienė, 2009) oraz „Vyrų šešėlyje. Birutė Mažeikaitė-Ramanauskienė” (reż. Justinas Lingys, 2016).
W 2007 r. rejon łoździejski przyznał generałowi Adolfasowi Ramanauskasowi-Vanagasowi tytuł Honorowego Obywatela Rejonu Łoździeje (pośmiertnie).
W 2007 r. Miasto Olita przyznało Adolfasowi Ramanuskasowi-Vanagasowi tytuł Honorowego Obywatela Miasta Olita (pośmiertnie).
19 września 2012 r. w Kownie, u zbiegu ulic Kampo i Kalniečių, w Kownie, w miejscu aresztowania A. Ramanauskasa-Vanagasa i Birutė Mažeikaitė-Ramanauskienė, odsłonięto pomnik i tablicę pamiątkową z napisem: „Pamięci litewskiego generała partyzanta / Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa” oraz „W tym miejscu 12 października 1956 r. podczas operacji KGB aresztowano / pierwszego zastępcę prezydium Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy (LLKS), pełniącego również funkcję / przewodniczącego prezydium Rady LLKS, / sygnatariusza Deklaracji Rady LLKS z 16 lutego 1949 r., dowódcę sił obrony LLKS / generała brygady w stanie spoczynku, kawalera orderów krzyża Pogoni I i II stopnia / Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa / oraz jego żonę – litewską partyzantkę Birutę Mažeikaitė-Ramanauskienė-Vandę / pośmiertnie odznaczoną Krzyżem Oficerskim Orderu Krzyża Pogoni / Dowódca partyzancki Vanagas rozstrzelany 29.11.1957 r., jego żona skazana na więzienie” (rzeźba. Stasys Žirgulis).
W 2016 r. w ojczyźnie Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa w rejonie Łoździeje w starostwie Budwiecie odsłonięto rzeźbiony monument (autorem był artysta ludowy A. Lastauskas). Od 2016 r. centralny plac miasta Łoździeje nosi imię Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa. w 2017 r. na placu Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa w mieście Łoździeje odsłonięto pomnik (rzeźbiarza J. Jogėla), poświęcony sygnatariuszowi Deklaracji Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy (LLKS) z 16 lutego 1949 r., dowódcy Sił Obronnych LLKS gen. Adolfasowi Ramanauskasowi-Vanagasowi. W 2017 roku pamięć Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa została uwieczniona na cmentarzu żołnierskim w Aukštieji Šančiai w Kownie, gdzie odsłonięto i poświęcono pomnik oficerów Litewskich Sił Zbrojnych, ofiar okupacji sowieckiej i nazistowskiej. 2018 W Kownie, gdzie aresztowano A. Ramanauskasa-Vanagasa i Birutė Mažeikaitė-Ramanauskienė, plac u zbiegu ulic Kampo i Kalniečių, na którym stoi upamiętniający to wydarzenie pomnik, został nazwany imieniem Adolfasa Ramanauskasa-Vanagasa.
W 2018 r. do rejestru dóbr kultury wpisano lokalizację domu A. Ramanauskasa-Vanagasa, znajdującego się w rejonie łoździejskim, oraz miejsce w Kownie, gdzie został aresztowany. W 2018 roku A. Ramanauskas-Vanagas został ogłoszony Honorowym Obywatelem Rejonu Olity.
Deklaracja Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy (LLKS) z dnia 16 lutego 1949 r. i jej znaczenie
16 lutego 1949 r., w dniu podpisania Deklaracji Rady Ruchu Walki o Wolność Litwy (LLKS), panowały straszliwe warunki drugiej okupacji sowieckiej i nadzwyczajne okoliczności konspiracyjne, dlatego aż do odzyskania przez Litwę niepodległości Deklaracja ta tonęła w milczeniu i niepewności.
Po raz pierwszy bojownicy o wolność próbowali zjednoczyć wszystkie siły walczące przeciwko sowieckiej okupacji na Litwie w jedną organizację na południu Litwy. Jednak w związku z licznymi starciami z wojskami okupacyjnymi, licznymi bitwami, śmiercią partyzantów i aresztowaniami, okoliczności często się zmieniały, a wraz z nimi zmieniała się taktyka i strategia tego dążenia, a także położenie geograficzne. Po niezwykle trudnych pięciu latach walki o wolność, w 1949 r. udało się przybyć na zjazd wszystkim dowódcom okręgów partyzanckich działających w tym czasie na Litwie. Miało to miejsce na północy Litwy, w obecnym rejonie radziwilskim. Sposób formowania się kierownictwa partyzanckiego bardzo dobitnie opisał Adolfas Ramanauskas-Vanagas w swoich wspomnieniach „Partizanų gretose”: Formowane oddziały partyzanckie były w większości dowodzone przez nauczycieli, część z nich była porucznikami rezerwy, podoficerami, którzy mieli władzę we wsiach, lub urzędnikami, którzy służyli w gminach i powiatach. Dlatego bez żadnych wątpliwości należy podkreślić, że zarówno sama walka o wolność, jak i wyższe dowództwo partyzantki nie powstały z góry, jak się czasami przypuszcza, lecz od dołu – z najprostszej wiejskiej młodzieży. Wyższe dowództwo partyzanckie stopniowo formowało się z demokratycznie wybranych przywódców, którym litewska wieś ufała. W ten sposób wybrani dowódcy partyzanckich okręgów spotkali się na konferencji dowódców w 1949 roku. Południową Litwę, Okręg Dajnawa, na tej konferencji reprezentował Adolfas Ramanauskas-Vanagas.
Ta podróż Vanagasa przez tereny Okręgów Dainava, Tauras, Kęstutis i Prisikėlimas do zjazdu dowódców wszystkich partyzantów Litwy trwała od listopada 1948 roku do kwietnia 1949 roku – prawie pół roku. Adolfas Ramanauskas-Vanagas odbył tę podróż odwiedzając oddziały partyzanckie, słuchając zarówno opinii dowódców, jak i zwykłych walczących na tematy, które ich interesowały. Na początku grudnia Vanagas dotarł do Okręgu Tauras. Tutaj dołączył do niego dowódca Okręgu Tauras Aleksandras Grybinas-Faustas. Podróż była pełna niebezpieczeństw i napięcia – podróżowano głównie pieszo nocą. W tym czasie bardzo często odbywały się akcje agentów MGB. 23 grudnia 1948 roku A. Ramanauskas-Vanagas i A. Grybinas-Faustas, w towarzystwie dwóch partyzantów – Juozasa Jankauską-Demonasa i Urbonasa Dailidė-Taurasa, przekroczyli Niemen w okolicy Giełgudyszek i znaleźli się na terenie partyzantki zachodniej Litwy. Szczególnie trudna okazała się podróż po przekroczeniu granic innych okręgów, gdzie tereny były nieznane. Była potrzebna pomoc miejscowych partyzantów. Należało ustalić punkty kontaktowe, hasła, miejsca spotkań i eskorty. Eskortowani przez miejscowych partyzantów, 3 stycznia 1949 roku Vanagas i Faustas dotarli do sztabu Okręgu Kęstutis, a 10 stycznia – do sztabu okręgu zachiodniej Litwy. Ponieważ dowódcy okręgów partyzanckich nie znali się nawzajem, w obu przypadkach spotkania były początkowo bardzo napięte. Na ten temat Adolfas Ramanauskas-Vanagas pisał: Spotkanie z dowódcą Okręgu Kęstutis Vidmantasem prawie doprowadziło do konfliktu zbrojnego. Uniknięto go tylko dlatego, że Vanagas i Faustas wiedzieli, że spotykają się z prawdziwymi partyzantami i zachowali się pasywnie. Zachodni nie rozbroili południowców, ale przez godzinę byli gotowi do rozpoczęcia walki. Vidmantas, z automatycznym pistoletem w gotowości, chroniony przez dwóch innych partyzantów w podobnej pozycji, przesłuchiwał Vanagasa osobno. Ostatecznie Vanagasowi udało się przekonać, że są oni naprawdę dowódcami partyzantki południowej Litwy. Napięcie opadło, ale zachodni, z powodu ostrożności, całą noc nie zdejmowali oczu ze swoich gości i byli w stanie szczególnej gotowości. Spotkanie z dowódcą Okręgu zachodniej Litwy Vairasem i sztabowymi oficerami odbyło się już w bardziej przyjaznej atmosferze, chociaż przesłuchanie Vanagasa i Fausta trwało również około godziny. Taką ostrożność zachodnich partyzantów można całkowicie usprawiedliwić, ponieważ nie było żadnych kontaktów między okręgami, a partyzanci nie znali się nawzajem. Ponadto niedawno zlikwidowali trzech prowokatorów, którzy szukali podobnych kontaktów. Należy podkreślić, że udowodnienie swojej tożsamości jako prawdziwego partyzanta w takich okolicznościach jest bardzo trudnym i ryzykownym zadaniem. To może w pełni zrozumieć tylko partyzant, szczególnie ten, któremu przyszło to wszystko bezpośrednio przeżyć.
4 lutego 1949 r. A. Ramanauskas i A. Grybinas w towarzystwie miejscowych partyzantów dotarli do Okręgu Prisikėlimas. Jonas Žemaitis, otrzymawszy zawiadomienie od komendanta Okręgu Prisikėlimas Leonarda Grigonisa-Užpalisa o przyjeździe gości, 6 lutego spotkał się z przedstawicielami południowej Litwy we wsi Jaugeliai. Początek tego spotkania również był pełen napięć. Świadczą o tym dokumenty partyzanckie: po sześciogodzinnym spotkaniu z Vanagasem i Faustem Vytautas oświadczył: „Albo jesteście oddanymi partyzantami, albo jesteście bardzo dobrze dobranymi i wyszkolonymi prowokatorami!”. Powstała niewygodna sytuacja, ale trzeba było znaleźć jakieś wyjście. Propozycje były następujące: pozostawić Vanagasa lub Fausta jako zakładnika i odesłać drugiego etapem drogi przez Niemen; albo zaufać. Na ostateczną decyzję, poza innymi czynnikami, wpłynęło decyzja Kardasa i Vytautasa Gužasa, który własnym życiem gwarantowali, że Vanagas i Faustas są naprawdę dowódcami partyzanckiego okręgu zachodniej Litwy. W końcu wszystkie wątpliwości zostały wyjaśnione. Litewscy dowódcy partyzanccy, reprezentujący wszystkie rejony partyzanckie działające w tym czasie na Litwie, zebrali się w rejonie radziwiliskim, wsi Balandiškis i gospodarstwie Steponasa Sajusa. W Belangė, w izbie domu tego gospodarstwa, przywódcy partyzanci dyskutowali, przygotowywali dokumenty i rozwiązywali sprawy państwowe. Gdy w tym rejonie zaczęły szaleć wojska NKWD i pojawiły się podejrzenia, że zjazdowi może grozić niebezpieczeństwo, 10 lutego prace przeniesiono do wsi Minaičiai, do bunkra komendanta Okręgu Prisikėlimas Leonasa Grigonisa-Užpalisa znajdującego się w gospodarstwie Stanisława Mikniusa. W bunkrze wykopanym pod spichlerzem, w świetle lampy naftowej, wobec braku powietrza i w napierającym śmiertelnym niebezpieczeństwie, dowódcy partyzanci kontynuowali pracę zjazdu. 10 lutego rozpoczęło się rozszerzone posiedzenie Wspólnego Ruchu Demokratycznego Oporu i Rady Wojennej. Powstał tam Ruch Walki o Wolność Litwy (LLKS). Połączył wszystkie struktury walczące z okupantem w jedną organizację oporu, utworzył naczelne kierownictwo partyzantki – prezydium Rady LLKS. Przewodniczącym prezydium został Jonas Žemaitis-Vytautas. Jego pierwszym zastępcą został Adolfas Ramanauskas-Vanagas, który w tym czasie pełnił funkcję komendanta regionu Litwy Południowej i Rejonu Dzukii. Na drugiego zastępcę wybrano szefa sztabu Okręgu Didžioji Kova oraz komisarza okręgów Algimantas i Vytautas Juozasa Šibaila-Merainisa. Trzecim był komendant Okręgu Prisikėlimas Leonas Grigonis-Užpalis. W dniach od 11 lutego do 17 lutego odbyło się posiedzenie Rady LLKS. Zajmowała się ona 25 kwestiami. W dniu 16 lutego na posiedzeniu Rady LLKS została przyjęta Deklaracja Rady LLKS – dokument o znaczeniu konstytucyjnym. Określono w nim główne punkty programu politycznego Ruchu, nakreślono istotę walki narodu litewskiego oraz opisano model tworzenia przyszłego państwa demokratycznego.
W Deklaracji opublikowano:
1. Rada LLKS, na podstawie wspólnego posiedzenia prezydium Wspólnego Ruchu Demokratycznego Oporu (BDPS) i Rady Wojskowej BDPS w dniu 10.II.1949 r. W czasie okupacji jest najwyższym organem politycznym narodu, prowadzącym polityczną i militarną walkę o wyzwolenie narodu.
2. Siedzibą Rady LLKS i jej Prezydium jest Litwa.
3. System państwowy Litwy jest republiką demokratyczną.
4. Suwerenny rząd Litwy należy do narodu.
5. Rządzenie Litwą odbywa się za pośrednictwem Sejmu, wybranego w wolnych, demokratycznych, powszechnych, równych i tajnych wyborach oraz przez Rząd.
6. Od zakończenia okupacji do zebrania się demokratycznego Sejmu Litwy, władzę ustawodawczą sprawuje Tymczasowa Rada Narodowa.
7. Tymczasową Radę Narodową tworzą: przedstawiciele wszystkich struktur walczących w jednoczesnej władzy na Litwie i za granicą (okręgów, formacji, wyższych uczelni, organizacji kulturalnych, religijnych oraz ruchów), a także partii politycznych cieszących się poparciem narodu, zachowując zasadę proporcjonalnego reprezentowania.
8. Po odzyskania niepodległości przez Litwę, do czasu zebrania Sejmu, funkcję Prezydenta Republiki Litewskiej pełni Przewodniczący Prezydium Rady LLKS.
9. Tymczasowy Rząd Litwy jest tworzony na polecenie Przewodniczącego Prezydium Rady LLKS. Rząd odpowiada przed Tymczasową Radą Narodową.
10. Działalność Litwinów za granicą i pracę nad odbudowaniem Litwy koordynuje Prezydium Rady LLKS, posiadając Delegaturę Zagraniczną LLKS, która, współpracując z akredytowanymi w państwach zachodnich przedstawicielami Litwy, tworzy komisje oraz delegacje w celu obrony i reprezentowania interesów Litwy w Organizacji Narodów Zjednoczonych, różnych konferencjach i innych instytucjach międzynarodowych.
11. Członkowie Delegatury Zagranicznej LLKS wybierają spośród siebie Przewodniczącego Delegatury Zagranicznej LLKS, który jest uznany za Zastępcę Przewodniczącego Prezydium Rady LLKS.
12. Członkowie Delegacji Zagranicznej LLKS są uznawani za równorzędnych członków Rady LLKS.
13. Rada LLKS upoważnia realizację przepisów niniejszej Deklaracji.
14. Odbudowa państwa litewskiego, do czasu przyjęcia i ogłoszenia przez Sejm konstytucji państwa odpowiadającej dążeniom do wolności człowieka i demokracji, jest realizowana zgodnie z postanowieniami ogłoszonymi w tej Deklaracji oraz duchem Konstytucji Litewskiej z 1922 roku.
15. Odrodzone Państwo Litewskie gwarantuje równe prawa wszystkim obywatelom Litwy, którzy nie naruszyli interesów narodu litewskiego.
16. Partia komunistyczna, jako dyktatorska i zasadniczo sprzeczna z podstawowym dążeniem narodu litewskiego oraz kluczowym postanowieniem Konstytucji – niepodległością Litwy, – nie jest uznawana za legalną partię.
17. Osoby, które w czasie okupacji bolszewickiej lub niemieckiej zdradziły Ojczyznę współpracując z wrogiem, swoimi czynami lub wpływem zaszkodziły walce narodu o wyzwolenie, splamione zdradą lub krwią, są odpowiedzialne przed Sądem Litewskim.
18. Stwierdzany jest pozytywny wpływ religii na kształtowanie moralności narodu i utrzymanie jego odporności w najtrudniejszych okresach walki o wolność.
19. Opieka społeczna nie jest tylko sprawą poszczególnych obywateli czy organizacji, ale jednym z pierwszych zadań państwa. Państwo otacza szczególną opieką ofiary walk wyzwoleńczych i ich rodziny.
20. Racionalne rozwiązanie problemów społecznych i odbudowa gospodarki kraju są związane z reformą rolnictwa, miast i przemysłu, która jest realizowana na samym początku niepodległego życia.
21. Rada LLKS, w bliskiej jedności z walczącym narodem, zaprasza wszystkich Litwinów dobrej woli, mieszkających w ojczyźnie i poza jej granicami, aby zapomnieli o różnicach poglądów i włączyli się do aktywnej pracy nad wyzwoleniem narodu.
22. Rada LLKS, przyłączając się do wysiłków innych narodów mających na celu stworzenie trwałego pokoju opierającego się na sprawiedliwości i wolności, bazującego na pełnym wdrożeniu zasad prawdziwej demokracji wynikających z chrześcijańskiego pojęcia moralności oraz ogłoszonych w Karcie Atlantyckiej, Czterech Wolnościach, Dwunastu Punktach Prezydenta Trumana, Deklaracji Praw Człowieka i innych deklaracjach sprawiedliwości i wolności, prosi cały demokratyczny świat o pomoc w osiągnięciu swoich celów.
Okupowana Litwa
1949.II.16.
Rada LLKS
Przewodniczący Prezydium
Vytautas
Członkowie Rady LLKS:
Faustas
Kardas
Merainis
Naktis
Užpalis
Vanagas
Žadgaila
Ta Deklaracja z dnia 16 lutego 1949 roku, wraz z innymi dokumentami przyjętymi podczas zebrania liderów litewskich partyzantów w tym czasie, stanowiła prawną i polityczną podstawę zbrojnego oporu Litwy, legalizacji LLKS jako organizacji zorganizowanego zbrojnego oporu przeciwko sowieckiej okupacji, a jej Rady - jako jedynej legalnej władzy na terytorium okupowanej Litwy. W latach okupacji sowieckiej o Deklaracji LLKS milczano całkowicie. Wyrosło całe pokolenie, które nic nie wiedziało o tym historycznym wydarzeniu. Milcząc, nie zaczyna się wiedzieć. Po odzyskaniu niepodległości Litwy stopniowo otworzyła się ta strona naszej historii narodowej. W 1999 roku Sejm Republiki Litewskiej, doceniając znaczenie Deklaracji Rady LLKS z dnia 16 lutego 1949 roku dla ciągłości państwa litewskiego, przyjął ustawę Republiki Litewskiej, która nadała tej Deklaracji status aktu prawnego państwa litewskiego, a Radę LLKS uznał za jedyną legalną władzę na terytorium okupowanej Litwy i potwierdził legalność jej zorganizowanego oporu. W dniu 16 lutego 2009 roku minęło 60 lat od momentu podpisania tej Deklaracji, dlatego Sejm Republiki Litewskiej 20 stycznia 2009 roku przyjął uchwałę „O ogłoszeniu roku 2009 Rokiem Ruchu Walki o Wolność Litwy”. Ogłaszając ten rok jako Rok Ruchu Walki o Wolność Litwy, Sejm Republiki Litewskiej ponownie podkreślił znaczenie Deklaracji dla ciągłości państwa litewskiego. Prawną istotę i znaczenie Deklaracji Rady LLKS z dnia 16 lutego 1949 roku w kontekście konstytucyjnym bardzo jasno określa ocena prawnika, badacza prawa, znawcy prawa konstytucyjnego, byłego sędziego Trybunału Konstytucyjnego prof. Vytautasa Sinkevičiusa, która została opublikowana w czasopiśmie naukowym „Parlamento studijos”, Nr 3. Profesor stwierdza, że: Deklaracja to zarówno akt prawny potwierdzający ciągłość państwa litewskiego, jak i programowy dokument odbudowy państwa litewskiego, a także akt prawny, w którym określa się konstytucyjne podstawy Litwy odzyskującej niepodległość. Jak wiemy, w Deklaracji wskazano, że została ona ogłoszona jako wyraz woli narodu litewskiego. Może pojawić się pytanie, czy Rada LLKS miała uprawnienia do ogłoszenia tej Deklaracji w imieniu narodu litewskiego? Znawca prawa konstytucyjnego prof. Vytautas Sinkevičius wyraził swoją opinię na ten temat bardzo jasno: Tak, miała, ponieważ łączyła i reprezentowała wszystkie formacje wojskowe i społeczne narodu litewskiego walczące z okupującą armią Związku Radzieckiego, których głównym celem było odzyskanie niepodległości Litwy.
Dalej cytuję myśli profesora:
Jasne jest, że naród nigdy nie zrezygnował z państwa litewskiego, że niepodległe państwo zawsze było postrzegane jako największa wartość, jako możliwość rozwoju twórczych sił narodu, zachowania tożsamości narodowej, języka i kultury. Wszakże nieprzypadkowo obecnie obowiązująca Konstytucja rozpoczyna się słowami „Naród litewski – przed wiekami stworzył państwo litewskie”. Przyjęcie Deklaracji z dnia 16 lutego 1949 roku centralizowało cały ruch partyzancki na Litwie.
W momencie przyjęcia Deklaracji na Litwie nie istniała żadna inna instytucja, która tak szeroko reprezentowałaby ruch narodowy opierający się okupacji, która mogłaby wyrazić prawdziwą wolę narodu. Dlatego Rada LLKS, przyjmując Deklarację odzwierciedlającą główny cel narodu – odbudowę niepodległego państwa litewskiego, miała pełne prawo do wyrażania tego celu w imieniu całego narodu. Dokładnie tak, jak ten cel narodu 16 lutego 1918 roku wyraziła Rada Litwy, a 11 marca 1990 roku ruch Sąjūdis poprzez Najwyższą Radę – Sejm Odrodzeniowy.
Zdaniem profesora, fakt, że w Deklaracji wskazano, iż Rada LLKS jest najwyższą instytucją polityczną narodu (art. 1), jest jednym z najważniejszych postanowień Deklaracji, ponieważ powszechnie przyjęte jest, że najwyższą instytucją polityczną narodu jest nic innego, jak przedstawicielstwo narodu.
W ustawie przyjętej przez Sejm Republiki Litewskiej w 1999 roku to postanowienie Deklaracji zostało jeszcze bardziej podkreślone. W ustawie napisano: Rada LLKS, przyjmując Deklarację, była jedyną legalną władzą na terytorium Litwy (art. 2 ust. 2).
Znawca prawa konstytucyjnego Vytautas Sinkevičius pisze: Wymienione postanowienie Deklaracji i ustawy, że Rada LLKS była jedyną legalną władzą w okupowanej Litwie, jest jednym z ważnych argumentów dowodzących, że „Litewska SRR” nigdy nie była państwem litewskim, nigdy nie była żadną formą państwowości Litewskiej. <…> Nieodłączną cechą państwa jest jego suwerenność. Jasne jest, że po okupacji w 1940 roku Litwa straciła suwerenność. Naród nie miał żadnych warunków do swobodnego i samorządnego rozwiązywania kwestii organizacji państwa i społeczeństwa: wybierania formy rządów, określenia podstaw gospodarki i życia społecznego, wyboru kierunków polityki zagranicznej. Administracja utworzona przez władzę okupacyjną zniosła instytucje władzy państwowej Republiki Litewskiej, wszystkie decyzje o charakterze politycznym były podejmowane nie w Litwie, ale w Moskwie. Źródłem podmiotowości prawnej państwa jest suwerenna wola narodu. Wyrażenie tej woli w warunkach okupacji nie było możliwe. Skąd więc mogła powstać „Litewska SRR” jako państwo? Tak zwanej „Litewską SRR” nie stworzył naród i jego przedstawiciele. „Litewska SRR” powstała z decyzji tak zwanego „Sejmu Ludowego”, utworzonego przez władzę okupacyjną i nie odzwierciedlającego woli narodu, takie prawo zawsze było i jest prawem nikczemnym. Biorąc pod uwagę cel Deklaracji i jej treść, można stwierdzić, że Deklaracja przypisuje znaczenie konstytucyjne aktom prawnym. To znaczenie Deklaracja miała i ma od samego momentu jej przyjęcia. Ustawa, która określiła status Deklaracji w systemie prawnego Litwy, to tylko prawne potwierdzanie tego aktu. Deklaracja sama w sobie jest pierwotnym źródłem prawa konstytucyjnego.
Tym poglądom przyłącza się również prof. dr Dainius Žalimas, przewodniczący Trybunału Konstytucyjnego Republiki Litewskiej. Wykład z jego przemówienia „Valstybės geopolitinės orientacijos principas Lietuvos Respublikos Konstitucijoje”:
<…> powinniśmy zgodzić się z prof. V. Sinkevičiusem, że „czytanie Deklaracji wywołuje szacunek i dumę. Dumę z tego, że taka Deklaracja została napisana. Autorzy Deklaracji, pomimo braku wykształcenia prawniczego, sformułowali i w imieniu narodu litewskiego ogłosili postanowienia o wieczystej wartości. Był to pierwszy w historii państwa litewskiego taki rodzaj oświadczenia, wyraźnie określający jego geopolityczną orientację właśnie ku demokratycznemu światowi zachodniemu i oznaczający zwrot Litwy ku kultywowaniu demokratycznych wartości.
Warto podkreślić, że zasady wymienione w Deklaracji – zobowiązanie do demokracji, praw człowieka, sprawiedliwości i wolności – są obecnie ujęte w art. 1 Konstytucji („Państwo litewskie jest niepodległą republiką demokratyczną”) oraz w art. 135 ust. 1, w którym określono najważniejsze zasady polityki zagranicznej Litwy.
Żaden z sygnatariuszy Deklaracji Ruchu Walki o Wolność z dnia 16 lutego 1949 roku nie dożył wolnej Litwy. Ta Deklaracja była Konstytucją Wolności okupowanego, ale niepokonanego narodu litewskiego.
Wybierając nadzieję, determinację i odwagę, poświęcili swoje życie dla naszej wolności, wierząc, że Litwa będzie wolna, sprawiedliwa, wielka i dumna.
Mieszkając w wolnej ojczyźnie, musimy potwierdzić ich wiarę w przyszłość Litwy naszymi codziennymi pracami, miłością do ojczyzny, postanowieniem mądrego rozwiązywania dzisiejszych wyzwań.