Artūras Rukas Daujotis
Zgromadzenie Rycerzy Żelaznego Krzyża Jaćwingów w I połowie XX w. Kontynuacja tradycji monarchistycznych
Wielki książę litewski Witold miał jedyną córkę, która wyszła za mąż za rosyjskiego szlachcica. Tymczasem Zygmunt August nie doczekał się potomstwa. Historycy uważają, że trudno jest odnaleźć potomków dynastii Jagiellonów.
Późniejsi monarchowie państwa polsko-litewskiego byli wybierani, zatem tron nie był dziedziczny, a krajem rządzili zapraszani władcy. Gdybyśmy szukali ich potomków, być może byśmy ich znaleźli, jednak prawnie nie mieli oni prawa do dziedziczenia.
Po I wojnie światowej w całej Europie zaszły radykalne zmiany. Wraz z upadkiem cesarstwa rosyjskiego i austro-węgierskiego w ich miejsce powstały nowe państwa; Niektórym udało się ugruntować swoją pozycję, innym narodom nie udało się stworzyć własnych państw.
Pełne napięcia poszukiwania następcy tronu trwały w latach 1917–1918, kiedy powstawało państwo litewskie. Wtedy to w całej Europie pojawił się pomysł przywrócenia monarchii w większości krajów. Na Litwie wybrano prawie siedmiu kandydatów do tronu, na Litwę zaproszono księcia Wilhelma von Uracha, przedstawiciela księstwa Wirtembergii, któremu przyznano tytuł Mendoga II. W. von Urach nie miał żadnych związków z Litwą, ale taka praktyka, gdy do kierowania krajem zaprasza się szlachcica innego państwa, była w tym czasie powszechna.
Mendog II przebywał na Litwie tylko przez kilka miesięcy, rozpoczął naukę języka litewskiego, ale nigdy nie miał realnej władzy. Jego powołanie zostało odwołane.
Idea przywrócenia Królestwa Litewskiego została ostatecznie pogrzebana przez Sejm Konstytucyjny w 1920 roku. Jednak członkowie zakonu jaćwieskiego nadal trzymali się tradycji monarchistycznych. 12 września 1918 r W Krożach zatwierdzono Konstytucję Zakonu Krzyża Żelaznego Rycerzy Jaćwingów. Utrwala pryncypialne przekonanie, że jest to stowarzyszenie szlachty, działające na zasadzie hierarchicznej. Zakon ma rangę książęcą, funkcje monarchy pełni wielki mistrz, nazwany spadkobiercą wodzów Jaćwingów… Funkcję władzy powierzono kapitule
Należy również mieć na uwadze okoliczności, w jakich konstytucja została uchwalona. W 1918 r. wielkim mistrzem zakonu został lekarz wojskowy płk Jurgis Komiatavičius-Paražinskas hrabia de Boy. Pozostał w Warszawie, a tron spoczywał w Krożach przez kilka wieków.
Relacje polsko-litewskie były napięte, a wspólnota członków zakonu mieszkających na Litwie i w Polsce – skomplikowana. Funkcje namiestnika zakonu na Litwie powierzono księdzu Antanasowi Skinderisowi – ten dowodził, że wywodzi się z rodu Korybutów, za którego protoplastę uważa się wielkiego księcia litewskiego Witenesa.
Kierownikiem oddziału polskiego był, jak się podaje, profesor Wacław Budziałłowicz, a do zakonu należał, będąc nawet siódmym w kolejności, ówczesny minister spraw zagranicznych Polski Józef Beck.
Konstytucja Zakonu Rycerzy Krzyża Jaćwieskiego to przykład na to, jak zjednoczeni na Litwie szlachetnie urodzeni próbowali kontynuować tradycje monarchistyczne. Przedstawiamy ilustrujące to postanowienia.
KONSTYTUCJA (STATUT) RYCERZY JAĆWIESKIEGO ŻELAZNEGO KRZYŻA [fn: Z języka łacińskiego tłumaczyła doc. dr Ina Klijūnaitė, docent Katedry Języka Angielskiego Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Szawelskiego. Tekst adaptowali P. H. C., dr Artūras Rukas Daujotis]
Historia Rycerzy Jaćwieskiego Żelaznego Krzyża
Stan rycerski (jeździecki) Jaćwieskiego Żelaznego Krzyża został ustanowiony w 1487 r., zatwierdzony rozporządzeniem Jerzego z rodu wodza Jaćwingów. Jerzy był synem Aleksandra, wnukiem Olgierda i prawnukiem Narymunta. Krzyż ten został zatwierdzony przywilejem cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Maksymiliana I. Przywilej ten w 1495 r. nadał i potwierdził Zygmunt I oraz inni królowie dla następców niegdyś panujących wodzów jaćwieskich. Po zatwierdzeniu przywileju, stan rycerski Jaćwieskiego Żelaznego Krzyża został ustanowiony dla upamiętnienia najstarszych i najwyższych praw wodzów jaćwieskich, a także dla upamiętnienia wypraw starożytnych Jaćwingów, ich męstwa wojskowego, siły, niezłomności i odwagi.
Przywilej z 1495 r. stwierdza: jest to prawo powoływania do zakonu rycerskiego określonej liczby osób posiadających tytuł szlachecki, które w ocenie Następcy Wodzów Jaćwieskich posiadają odpowiednie kwalifikacje wynikające z urodzenia i tytułu oraz wstępne zasługi wymagane dla tego statusu rycerskiego, co oznacza, na mocy wyżej wspomnianego przywileju oraz po przedłożeniu niniejszego rozporządzenia, prawo do odznaczania krzyżem i gwiazdą jaćwieską.
Organem wykonawczym Następcy Wodzów Jaćwieskich Wielkiego Mistrza jest Kapituła Jaćwieskiego Żelaznego Krzyża, rozstrzygająca kwestie nadania statusu rycerza i odznaczenia jaćwieskim żelaznym krzyżem.
Opis insygniów
1. Zgodnie z przywilejem z 1487 r. zachowane egzemplarze Krzyża Żelaznego Jaćwingów mają formę purpurowego krzyża dwukrzyżowego, na awersie którego pośrodku znajduje się srebrny uzbrojony jeździec Jaćwingów z mieczem w prawej ręce i tarczą w lewej ręce, cała postać z jeźdźcem pochylonym w prawo.
2. Na awersie krzyża znajduje się również pierwsza litera (imienia) Wielkiego Wodza zwieńczona koroną oraz data ustanowienia 1487.
3. Dla krzyża noszonego na szyi przewidziano mocowanie do Korony Książęcej
4. Podczas uroczystych okazji określonych w Konstytucji, żelazny krzyż jaćwieski może być noszony zawieszony na łańcuchu. Składa się on z prostych ogniw łańcucha, Korony Książęcej, znaku róży wojskowej i jeźdźca jaćwieskiego.
5. Przy innych okazjach krzyż noszony jest na żelaznej plakietce, wykonanej z dwiema czarnymi bocznymi wstęgami i jedną środkową purpurową.
6. Spadkobierca (Wielki Mistrz) Władców Jaćwingów, wszyscy jego krewni oraz wszyscy potomkowie dowódców Jaćwingów, litewskich, żmudzkich i litewskich ruskich postawili na znaku C. F. J. [Crucis Ferreae Jaczvingorum – Jaćwieskiego Żelaznego Krzyża] – srebrną ośmioramienną gwiazdę, w której środku, w okrągłym medalionie, znajduje się otoczony srebrnymi literami napis dewizy C. F. J. [JŻK] „Chwała walczącym”. W środku medalionu na srebrnym tle na złotej tarczy przedstawiony jest znak rodowy Następcy Wodzów Jaćwieskich – róża; tarcza ozdobiona jest Koroną Książęcą i opasana łańcuchem C. F. J.; po obu stronach tarczy cyframi arabskimi wpisana jest data 1487 [r.], a poniżej – starożytny znak wodzów jaćwieskich: żubr na czerwonym tle.
7. Następca Wodzów Jaćwieskich (Wielki Mistrz), a także kanclerz (Szef Kancelarii), komandorzy, zastępcy Wodza, Insygniator (urzędnik sądowy), skarbnik, mistrz broni, sekretarz i Oficerowie Kapituły noszą biały krzyż, wszyscy pozostali rycerze C. F. J. – czerwony.
Konsylium
1. W jego skład wchodzą: Następca Wodzów Jaćwieskich (Wielki Mistrz), Kanclerz, Komandorzy Kapituły i Insygniator.
2. Konsylium podejmuje uchwałę wyłącznie na rozkaz Następcy Wodzów Jaćwieskich w sprawach zasadniczych, związanych z instytucją rycerzy C.F.J.
3. Rozpatruje sprawy, które poddał pod dyskusję Następca Wodzów Jaćwieskich.
4. Konsylium przewodzi Następca Wodzów Jaćwieskich. Podczas jego nieobecności Konsylium przewodzi z urzędu Kanclerz Kapituły.
5. Uchwała Konsylium nabiera mocy tylko pod warunkiem, że zostanie zaaprobowana przez Następcę Wodzów Jaćwieskich.
Zastępcy władcy
1. Są oni mianowani dożywotnio przez Następcę Wodzów Jaćwieskich spośród rycerzy C.F.J., którzy są wysokiego rodu, posiadają szlacheckich przodków do ponad czwartego pokolenia i są krwi jaćwieskiej.
2. Reprezentują oni Władcę i Kapitułę C.F.J. poza granicami Litwy zgodnie z mandatem Władcy.
3. Prowadzą sprawy i referują je za wiedzą Następcy Wodzów Jaćwieskich.
Urzędnik sądowy
1. Mianuje go Następca Wodzów Jaćwieskich na okres trzech lat spośród rycerzy C.F.J., którzy są wysokiego rodu i posiadają cztery pokolenia przodków plemienia jaćwieskiego lub litewskiego.
2. Zobowiązany jest znać niezbędne prawa państwowe.
3. Sprawuje nadzór nad prawami, uchwałami i zwyczajami C.F.J.
4. Z urzędu przeciwdziała tym, którzy naruszyli punkty Konstytucji C.F.J., działali przeciwko niej lub ją osłabiali.
5. Na wniosek strony oskarżającej, broni jej na Kapitule.
6. W przypadku braku decyzji Kanclerza, przedkłada swoje oświadczenie do aprobaty.
7. Za zgodą Kanclerza uzgadnia to, co ogłaszane jest wyrokiem sądu.
8. Decyzja urzędnika sądowego, zatwierdzona przez Kanclerza i podpisana przez obu, jest ostateczna.
9. Urzędnik sądowy odpowiada wyłącznie przed Następcą Wodzów Jaćwieskich.
Mistrz Broni
1. Mianuje go dożywotnio Następca Wodzów Jaćwieskich spośród rycerzy jaćwieskich wysokiego rodu.
2. Mistrz Broni uczestniczy w posiedzeniach Kapituły z głosem doradczym i nie posiada głosu w wyborach kandydatów.
3. Opracowuje i referuje propozycje dotyczące zaopatrzenia w broń, określa barwy herbowe rycerzy C.F.J., atrybuty, figury boczne, kształt tarczy oraz wszelkie możliwe zmiany, ulepszenia itp.
4. Sporządza opis herbów i genealogie rycerzy C.F.J.
Wszyscy wysocy rangą urzędnicy Kapituły razem:
1. Dbają o to, aby rozporządzenia i rozkazy przyjmowane w bieżącej Kapitule na przyszłość były stosowane wobec kandydatów w następujących przypadkach:
a) Jaćwieskim Żelaznym Krzyżem mogą być nagradzani wyłącznie kandydaci o dobrych obyczajach i wysokim pochodzeniu;
b) Rycerz, który otrzymał Jaćwieski Żelazny Krzyż, a który w sądzie honorowym lub publicznie zostanie skazany na karę hańbiącą, albo przeciwko któremu zostanie ogłoszony wyrok dyskwalifikacji, skazywany jest na usunięcie z C.F.J., co wchodzi w życie natychmiast. Ponadto, w przypadku powzięcia wiadomości z jakiegokolwiek źródła o nikczemnych postępkach któregoś z rycerzy lub uznania jego zachowania za sprzeczne ze stanem rycerskim, taki zostaje potępiony zgodnie z wyżej wskazanymi sankcjami.
2. Składają sprawozdanie Następcy Wodzów Jaćwieskich.
Oficerowie Kapituły
1. Następca Wodzów Jaćwieskich mianuje 12 Oficerów Kapituły spośród rycerzy wysokiego rodu, posiadających cztery pokolenia szlacheckich przodków jaćwieskich lub litewskich.
2. Mają obowiązek uczestniczyć w posiedzeniach Kapituły, lecz nie posiadają ani głosu przy ogłaszaniu uchwał, ani prawa przy mianowaniu kandydatów, chyba że otrzymują takie prawo w przypadku pełnienia funkcji komandora.
3. Wyrażają wspólną opinię o pochodzeniu i kwalifikacjach kandydatów przyjmowanych do stanu rycerskiego na podstawie przedstawionych dokumentów, badań historycznych i genealogicznych.
4. Wszyscy pisemnie potwierdzają rozkaz swoimi podpisami oraz pieczęcią sił zbrojnych swojego rodu.
Przywileje rycerzy Jaćwieskiego Żelaznego Krzyża
Na mocy przywilejów królewskich rycerze C.F.J. wraz z niniejszym nadaniem krzyża otrzymują:
1. Wszelkie prawa nabywane wraz ze statusem rycerza.
2. Prawo do używania zatwierdzonych i wymienionych w dokumentach nadania broni osobistych.
3. Prawo do umieszczenia na tarczy rycerza jaćwieskiego insygniów broni własnych, odziedziczonych lub nadanych wraz z Jaćwieskim Żelaznym Krzyżem.
4. Prawo do zdobienia broni oraz pieczęć ze znakiem C.F.J.
5. Prawo do używania tytułu szlachcica na ziemiach, na których niegdyś zamieszkiwali Jaćwingowie.
6. Prawo do wypisania na broni hasła „Chwała walczącym”.
Przykazania Jaćwieskiego Żelaznego Krzyża
1. Wiernie i niezłomnie stać w obronie Władcy.
2. Wszędzie i zawsze propagować Kodeks Honorowy rycerzy.
3. Święcie strzec tradycji jaćwieskiej.
4. Dzielnie walczyć o ziemię przodków.
5. W walce mieć za przykład Jaćwingów.
6. Lepiej jest upaść honorowo, niż haniebnie się wycofać.
Przysięga
„Ja, N. N., przyrzekam, że będę przestrzegał wszystkich praw, uchwał, decyzji, rozkazów, prerogatyw i zwyczajów, które ustanawia Następca Wodzów Jaćwieskich; przyrzekam niezłomnie, wiernie, nienaruszalnie dotrzymywać niniejszej przysięgi i wypełniać ją z honorem i wiernością”.