Algimantas Katilius
Jeszcze raz o funkcjonowaniu Litwinów w Łomży
Wprowadzenie. W roczniku „Terra Jatwezenorum” pisałem już o litewskim stowarzyszeniu „Pomoc”, które działało w Łomży [fn: Algimantas Katilius, „Lomžos lietuvių draugija „Pagalba”, in: Terra Jatwezenorum, t. 4, Punskas, 2012, s. 260–272.]. Towarzystwo to zostało jednak wówczas przedstawione formalnie – jak zostało założone, statut, a także wstępnie przedstawiono jego działalność, o ile można to było zrobić na podstawie oficjalnych dokumentów towarzystwa przesłanych do biura wojewody łomżyńskiego. Teraz Justinasowi Sajauskasowi udało się zdobyć protokoły z posiedzeń Litewskiego Towarzystwa „Pomoc” w Łomży, które uzupełniają historię towarzystwa. Ponadto, po przejrzeniu prasy litewskiej udało się odnaleźć korespondencję z Łomży zawierającą informacje o działalności Litwinów w tym mieście. Na podstawie protokołów i informacji zamieszczonych w gazetach przedstawimy szerszy przegląd działalności organizacyjnej i kulturalnej Litewskiego Towarzystwa „Pomoc” w Łomży. Nazwa stowarzyszenia różni się w dokumentach archiwalnych. W jednym miejscu widnieje napis „Pagelba”, w innym – „Pagalba”. Wybieramy bardziej poprawną nazwę „Pagalba”.
Działalność organizacyjna stowarzyszenia „Pomoc”. Jeden z twórców, nauczyciel w szkole podstawowej, pisarz Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis, przedstawił pokrótce historię stowarzyszenia. Do 1905 roku pisał o Litwinach z Łomży, że żyją dla siebie, niewiele o sobie wiedzą, ale wszyscy kochają język ojczysty i swoją rodzinną Litwę. Nie komunikując się ze sobą, stopniowo ulegali utajnieniu, a gdy dochodziło do kłopotów, cierpieli w milczeniu [fn: Ksaveras Vanagėlis (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Trumpa istorija Lomžos lietuvių draugijos „Pagalba”, in: Šaltinis, 1907, Nr 21, s. 327–328.]. Impulsem do zgromadzenia był Sejm Wielki Wileński, który odbył się w dniach 4-5 grudnia 1905 roku. W spotkaniu uczestniczył również pomysłodawca stowarzyszenia, proboszcz z Piątnicy na przedmieściach Łomży, Vincentas Aleksandravičius. Pracował tam od 1900 do 1912 roku. Zebranie założycielskie Towarzystwa odbyło się 17 grudnia 1905 roku. Wzięło w nim udział 26 osób. Na przewodniczącego jednogłośnie wybrano ks. V. Aleksandravičiusa i tego samego dnia sporządzono petycję do gubernatora łomżyńskiego. Podpisało ją jedenaście osób, w tym troje księży – wspomniany już ks. V. Aleksandravičius, kapelan więzienia w Łomży Stanislovas Čepulevičius i Jonas Jurgelionis, wikariusz parafii Nowogród. Minęło prawie pół roku, zanim wniosek został odrzucony. Potem została napisana druga prośba; Podpisało się pod nią 23 założycieli stowarzyszenia. Obszarem działania Towarzystwa jest gubernia łomżyńska. Tym razem wniosek został rozpatrzony pozytywnie i stowarzyszenie zostało zarejestrowane, a statut został zatwierdzony. Miało to miejsce w dniach 15/28 czerwca 1906 r. [fn: Pierwsza liczba pokazuje datę w starym stylu, a druga liczba datę w nowym stylu.]. Od tego czasu oficjalnie rozpoczęło działalność towarzystwo wzajemnej pomocy „Pomoc”.
W protokole z zebrania założycielskiego zaznaczono, że oprócz przewodniczącego, ks. V. Aleksandravičiusa, wybrano do Zarządu: Wiceprzewodniczący (podprzewodniczący) – nauczyciel gimnazjum Vincentas Staniškis, skarbnik – ks. S. Čepulevičius, Antanas Daukša jako księgowy, Adomas Grinkevičius jako właściciel klubu, a Ksaveras Sakalauskas jako sekretarz i skarbnik. Towarzystwo do św. Jana będzie się zbierało w domu Adomasa Grinkevičiusa, będzie tam biblioteka (księgarnia), a także litewskie i inne gazety. Zamawianie książek i gazet jest obowiązkiem prezesa Towarzystwa, ks. V. Aleksandravičiusa. Gazety można czytać tylko lokalnie, książki są wydawane do czytania w domu przez miesiąc, ale nie więcej niż trzy na raz. Członkom Towarzystwa wydawane są nieodpłatnie, a za każdą książkę wpłacone są ruble i pięć kopiejek przez inne osoby [fn: Lomžos „Pagalbos” draugijos susirinkimo protokolas, 1905-12-17, in: Justino Sajausko asmeninis archyvas, l. 2–3.]. Faktyczni członkowie Towarzystwa, których miesięczna pensja wynosi do 25 rubli, płacą co miesiąc 0,5 rubla, a ci, których pensja przekracza 25 rubli, płacą po jednym rublu, ubodzy – tyle, ile mogą [fn: Ibid., l. 3.]. Najważniejszymi zadaniami Towarzystwa są: 1) wzajemne wspieranie się i pomaganie sobie nawzajem naukowo, moralnie i duchowo. 2) uczyć się i kształcić w zakresie literatury i języka litewskiego, nie umniejszając czci innym ludom tu mieszkającym [fn: Ibid.]. Ustalono nawet, że hazardziści grający w karty obiecają wpłacać do skarbca Towarzystwa co dziesiąty grosz z wygranej kwoty. Językiem publicznym Towarzystwa jest język litewski. Na zebraniu podjęto decyzję o utworzeniu „sekcji śpiewaków” ze swoich członków i innych osób, której nazwa brzmiałaby „Kanklės”. Na przewodniczącego wybrano B. Vuosinauskasa, a na jego asystenta Aleksandrasa Aleksandravičiusa [fn: Ibid., l. 4.]. Zebranie uznało, że istotne jest ustanowienie wydziałów dotyczących: (a) recytacji, (b) przemówień, (c) dramatów, kwartetu smyczkowego itp. [fn: Ibid.] W trakcie dyskusji stało się jasne, jakie środki zostaną zastosowane, aby osiągnąć cel:
a) częste spotkania we własnym domu, w celu rozmowy w ojczystym języku i pobudzenia się w przyzwoity, wygodny i pożyteczny sposób. Twórcy zabaw będą chcieli zwrócić uwagę na odrodzenie litewskich zabaw, tańców, piosenek, dorocznych obyczajów i zwyczajów; A Towarzystwo zostanie powołane do szkolenia czynnych członków, tak aby mogli je pokazywać w czasie publicznych spotkań.
b) Pod względem naukowym Towarzystwo będzie pomagać swoim członkom, dając możliwość kształcenia się w języku litewskim i piśmie, a także w innych dziedzinach nauki, zgodnie z zawodem członków i szczególnymi skłonnościami.
c) Towarzystwo zostanie założone w celu niesienia pomocy członkom potrzebującym pomocy charytatywnej poprzez pomoc pieniężną, zdobywanie środków żywnościowych lub miejsce odkrycia. Towarzystwo będzie udzielać zasiłków pieniężnych różnym towarzystwom naukowym i ludziom nauki, dając im możliwość ukończenia studiów lub ułatwiając druk ich dzieł. Towarzystwo będzie zapraszać w swoje szeregi bardziej znane osobistości litewskie, jako honorowych członków. Honorowe stanowiska przydzielane są w drodze głosowania, zgodnie ze wskazaniem rady (zarządu); Członek zostanie uznany jako zaakceptowany, gdy otrzyma jedną piątą głosów całego towarzystwa. W szczególności tych, którzy podpisali statut idei, nazywali siebie założycielami litewskiego stowarzyszenia „Pomoc” [fn: Ibid., l. 4–5.].
Statut stanowi, że celem Towarzystwa jest pomoc jego członkom w poprawie materialnych i duchowych warunków życia, a także zapewnienie im i ich rodzinom w jak największym stopniu rozrywki psychicznej i fizycznej. Towarzystwo mogło składać się z nieograniczonej liczby członków obojga płci. Członkowie Towarzystwa dzielą się na rzeczywistych, honorowych i kandydatów. Litwini wszystkich płci mieszkający w Łomży i okolicach są przyjmowani jako pełnoprawni członkowie. Przyjmowane były również osoby innych narodowości, pod warunkiem, że liczba cudzoziemców nie przekraczała 1/3 członków litewskich. Na majątek Towarzystwa składają się: wpisowe i jednorazowa składka członkowska, procent od kapitału Towarzystwa, zapisy darowizn w testamencie oraz inne dochody uboczne. W celu pozyskania funduszy Towarzystwo może organizować płatne koncerty, przedstawienia, wieczory muzyczne i rodzinne nie częściej niż cztery razy w roku, za każdorazowym wymaganym zezwoleniem i zgodnie z ustalonymi zasadami. O sposobie udzielania zasiłków, pożyczek i innego rodzaju wsparcia dla członków Towarzystwa decyduje walne zebranie. Prowadzenie spraw Towarzystwa powierzone jest walnemu zebraniu i zarządowi członków Towarzystwa. Walne zgromadzenia są zwoływane przez zarząd i dzielą się na zwyczajne i nadzwyczajne. Zarząd ma siedzibę w mieście Łomży i składa się z prezesa, wiceprezesa, skarbnika, sekretarza oraz właściciela lokalu. Każdy członek zarządu wybierany jest oddzielnie spośród rzeczywistych członków Towarzystwa w głosowaniu tajnym na okres dwóch lat. Zarząd zbiera się na posiedzeniach w wyznaczonych dniach i w miarę potrzeb. Ogłoszenie o terminach posiedzeń musi być wywieszone w pomieszczeniach zarządu. Aby posiedzenie zarządu było zgodne z prawem, musi być obecny prezes lub zastępca w jego imieniu oraz co najmniej dwóch członków lub kandydatów na ich miejsce. Prezesem zarządu do 1912 r. był ks. V. Aleksandravičius. Działalność Towarzystwa spotkała się z krytyką ze strony władz. Potwierdzają to oficjalne dokumenty. 1 czerwca 1910 r. w Instytucie Spraw Społecznych Guberni Łomżyńskiej odbyła się dyskusja o Towarzystwie „Pomoc”. Na zebraniu stwierdzono, że według zebranych danych Towarzystwo przestało funkcjonować, ponieważ od 1907 r. nie zwoływano dorocznych walnych zgromadzeń, nie zmienił się skład wybranego w tym samym roku zarządu, nie pobierano składki członkowskiej. Przedstawiciele Towarzystwa, którzy uczestniczyli w spotkaniu, ks. V. Aleksandravičius i Aleksandras Daukša wyjaśnili, że działalność stowarzyszenia nie była przerywana, odbywały się walne zebrania (nie informowano o nich tylko komendanta policji), pobierano składkę członkowską, tylko zarząd nie był wybierany od 1907 roku. Biorąc pod uwagę krytykę, wybrano nowy zarząd [fn: Algimantas Katilius, „Lomžos lietuvių draugija „Pagalba”, s. 270–271.]. Spotkania Towarzystwa „Pomoc” odbywały się do 1914 roku. Ostatni datowany protokół oznaczony jest datą 30 lipca 1914 r., choć sam ostatni wpis nie jest datowany. Przez cały czas prezesem Towarzystwa był ks. V. Aleksandravičius.
W Łomży i okolicach mieszkała pewna liczba Litwinów: urzędnicy, księża, nauczyciele czy osoby innych zawodów. W 1907 roku Towarzystwo liczyło 56 członków. Zdaniem K. Sakalauskasa-Vanagėlisa mogło być ich więcej – w Łomży i okolicach byli Litwini, którzy nie czytali litewskich gazet i nie myśleli o tym, by wnosić coś do społeczeństwa [fn: Ksaveras Vanagėlis (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Trumpa istorija Lomžos lietuvių draugijos „Pagalba”, s. 330.]. Oprócz księży V. Aleksandravičiusa i S. Čepulevičiusa byli jeszcze inni kapłani Towarzystwa. Są to: Mykolas Ilgūnas, wikariusz oddziału w Zbójnej, Jurgis Stačiokas, wikariusz parafii Puchały, Jurgis Kamińskas, proboszcz parafii Śniadowo, Juozapas Sadauskas, proboszcz parafii Grabowa, Juozapas Valaitis, proboszcz parafii Przytuły, Jonas Žvingila, wikariusz parafii Kobylin, Antanas Narkevičius, kapelan klasztoru benedyktynów w Łomży, Motiejus Rušinskas, proboszcz parafii Dąbrówka i inni. Księża ci pochodzili z trzech dekanatów: łomżyńskiego, kolneńskiego i szczuczyńskiego [fn: Algimantas Katilius, „Lomžos lietuvių draugija „Pagalba”, s. 271.]. W spisach członków Bractwa w protokołach odnotowuje się łącznie 31 nazwisk księży. W 1911 r. meldunek wysłany przez Towarzystwo do policjanta łomżyńskiego wymienia 31 członków Towarzystwa [fn: Lomžos draugijos „Pagalba” pranešimas Lomžos policmeisteriui, 1911-02-12, in: Justino Sajausko asmeninis archyvas, l. 18.].
Na drugim zebraniu Towarzystwa, które odbyło się po zarejestrowaniu Towarzystwa, zatwierdzono zarząd i komisję rewizyjną wybrane na zebraniu założycielskim [fn: Lomžos „Pagalbos” draugijos posėdžio protokolas, b. d., in: Justino Sajausko asmeninis archyvas, l. 10.]. Księga protokołów od zebrania z dnia 19 sierpnia 1908 r. do zebrania z dnia 2 sierpnia 1910 r. nie zawiera żadnych protokołów pisemnych. Najwyraźniej przez cały ten czas spotkania nie odbywały się. Od 2 sierpnia 1910 r. protokół z posiedzenia był spisywany w języku rosyjskim. Towarzystwo planowało wydanie utworów muzycznych Bolesława Jasenauskasa kūrinius [fn: Lomžos „Pagalbos” draugijos posėdžio protokolas, 1911-02-09, in: Justino Sajausko asmeninis archyvas, l. 20.].Na następnym zebraniu stwierdzono jednak, że wydanie takich utworów byłoby zbyt kosztowne i zarząd upoważnił prezesa „do przygotowania do druku innych pieśni religijnych lub świeckich, które bardziej odpowiadają zasobom pieniężnym towarzystwa, ale które w inny sposób były inkantowane lub śpiewane przez chór towarzystwa” [fn: Lomžos „Pagalbos” draugijos posėdžio protokolas, 1911-09-21, in: Justino Sajausko asmeninis archyvas, l. 21].
Praca kulturalna. Towarzystwo, oprócz udzielania wsparcia swoim członkom, dużą wagę przywiązywało do działalności kulturalnej. Już na zebraniu założycielskim Towarzystwa 27 grudnia 1905 r. uformował się chór, kwartet smyczkowy i zespół aktorów [fn: Ksaveras Vanagėlis (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Trumpa istorija Lomžos lietuvių draugijos „Pagalba”, s. 330.]. Mykolas Krupavičius, który nauczał w okolicach Łomży, wskazał, że istniała biblioteka Towarzystwa, w której można było zdobyć książki do czytania [fn: Mykolas Kruopelė (Mykolas Krupavičius), „Lomžos „Pagelba” ir mokytojai”, in: Vilniaus žinios, 1907 m. kovo 26 d. / balandžio 8 d., s. 2.]. M. Krupavičius tak pisał o swoim pierwszym zetknięciu z Towarzystwem: Po kilku miesiącach pobytu w Polsce słyszę, że w Łomży jest „klub” Litwinów, gdzie rozmowy są długo prowadzone, a czasami wystawiane sztuki i deklamacje. Tym „klubem” było to, co postanowił zobaczyć. Wszedł nieśmiało, bo sądził, że tu jest takie zebranie, jakie jest gęsto prowadzone w Kownie, Wilnie, gdzie panowie zgromadzeni rozmawiają tylko po polsku, palą cygara, opróżniają kilka kieliszków szampana i rozchodzą się; Sądziłem, że ci panowie chłodno przyjmą nas do swego towarzystwa; ale bardzo się pomyliłem: z wyciągniętymi ramionami przyjęli nas bardzo chętnie; tutaj wszyscy mówią tylko po litewsku; Nie ma tu cygar ani szampana, są za to gazety i książki, które goście na zmianę czytają, a pozostali słuchają. W wyniku takiego wprowadzenia uczą się czytać, a ci, którzy zapomnieli lub w ogóle go nie znali, uczyli się mówić po litewsku [fn: Ibid.]. Znaczenie języka litewskiego szczególnie podkreślał ks. V. Aleksandravičius.
O działalności stowarzyszenia „Pomoc” pisał w prasie aktywny członek stowarzyszenia Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis, ale w 1908 r. został przeniesiony do Warszawy [fn: Więcej na temat Ksawerego Sakalauskasa-Vanagėlisa, zob.: Sigitas Birgelis, „Sūduvos poetas Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis”, in: Terra Jatwezenorum, t. 8, d. 1, Punskas, 2016, s. 173–178.]. W związku z tym dysponujemy danymi o działalności Towarzystwa tylko do 1908 roku. W następnych latach zabrakło korespondentów, którzy pisaliby o działalności Litewskiego Towarzystwa „Pomoc” w Łomży.
W jednej ze swoich pierwszych korespondencji K. Sakalauskas wspominał, że towarzystwo pomagało starej litewskiej Bernotavičienė, że doktor Buivydas leczył ubogich członków Towarzystwa za darmo, a nauczyciele uczyli języka litewskiego bezpłatnie członków, którzy prawie zapomnieli go podczas długiego życia za granicą. Język litewski był chętnie rozwijany przez kobiety i dziewczęta, a niektóre z nich były tak wykształcone, że recytowały „Anykščių šilelis” i inne wiersze [fn: Ksav. S. (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1906 m. vasario 19 d. / kovo 4 d., s. 4.]. W tej samej korespondencji zostało opisane spotkanie, które odbyło się na plebanii u ks. V. Aleksandravičiusa w dniu 12/25 lutego 1906 r. Zebrało się około 40 osób, w tym trzech Polaków sympatyzujących z Litwinami. Podczas spotkania odtworzono komedię „Žilė galvon – velnias uodegon”, artyści w krótkim czasie nauczyli się ról i grali. Po występie dwóch pianistów zagrało na fortepianie. Wiersze recytowały: p. Staknevičiūtė, p. Aldona S., p. Vuosinauskas, p. Daukšiūtė. Wszystkim podobała się recytacja. Chór, prowadzony przez ks. V. Aleksandravičiusa i p. B. Vuosinauskasa zaśpiewał kilka pieśni, w tym dwie pieśni skomponowane przez V. Aleksandravičiusa – „Litwo ojczyzno nasza” i „Wszędzie ludzie światli szczycą się swoim językiem”. K. Sakalauskas-Vanagėlis przeczytał trzy jego zabawne opowiadania z życia Litwinów: „Wesele”, „Wujek kłamców” i „Jak spisano świadectwo Luokutė”. Daukša z gazety „Vilniaus žinios” przeczytał artykuł Gabrieliusa Landsbergisa „Język litewski w wileńskiej szkole realnej”. Skarbnik Towarzystwa, ks. S. Čepulevičius zebrał 25 rubli, które miał wysłać do Wilna. Następnie A. Grinkevičius zagrał solo na wiolonczeli. A wieczór na tym się nie skończył. Zgromadzeni poprosili właściciela, aby pozwolił im tańczyć. Autor korespondencji pisał o tańcach: Tańczyły piękne dziewczyny i mężczyźni; Ale gdy pan Beresnevičius zagrał taniec džigunas, my, starcy, nie siedzieliśmy na swoich krzesłach i tańczyliśmy taniec džigunas [fn: Ibid.]. Słysząc grę skrzypiec przy akompaniamencie fortepianu, wielu przypomniało sobie grę wiejskich muzyków. Wieczór zakończył się o drugiej w nocy i wszyscy wyszli ubogaceni duchowo.
Następny wieczór Towarzystwa „Pomoc” odbył się ponownie na plebanii ks. V. Aleksandravičiausa w nocy z 3 na 17 kwietnia 1906 r. Artyści Towarzystwa przygotowali również występ. Tym razem wystawiono dramat „Audra giedroje”. Jak mówi autor korespondencji, artyści doskonale wywiązali się ze swoich ról. Po występie kwartet smyczkowy w składzie: A. Beresnevičius, G. Grinkevičiūtė, A. Grinkevičius i Vytautas Aleksandravičius zagrał kilka utworów. Na fortepianie grała Aldona Sakalauskaitė, a na wiolonczeli solo A. Grinkevičius. Później wiersze czytali A. Daukša, Daukšaitė, Filipavičiūtė, Vytautas i Antanas Aleksandravičius (bracia V. Aleksandravičiusa). Vanagėlis czytał swoje opowiadania „Ištvirkėlė” i „Krasauninkas”. Chór „Pomoc”, prowadzony przez ks. V. Aleksandravičiusa i jego brat Witold śpiewali wiele pieśni i hymnów zharmonizowanych przez V. Aleksandravičiausa . Komunikat o działalności „Pomocy” został wydany przez jego prezesa. Ks. J. Jurgelionis mówił o potrzebie wspierania stowarzyszenia „Vilniaus Kanklės”. Wezwanie było słyszane i wieczorem zebrano na ten cel 33 ruble i 50 [fn: K. S. (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1906 m. balandžio 11/24 d., s. 4.]. Wieczorem wizytę złożyło czterech zaproszonych księży: proboszcz z Małego Płocka Mykolas Gavelis, wikariusz parafii Zambrów Juozapas Šmulkštys, proboszcz Wysokich Mazowieckich Martynas Dičpinigaitis oraz wikariusz parafii Jedwabne Vincentas Ambraziejus.
W korespondencji „Vilniaus žinios”, podpisanej „Polak”, pisze, że Polacy w Łomży przyjeżdżają na zachód Litwy, z podziwem słuchają litewskiego chóru, chwalą język litewski za to, że pięknie brzmi. Wieczorem 19 lipca 1906 r. polski wikariusz parafii w Łomży (wymieniony w publikacji jako proboszcz) Bolesław Gumowski gorąco przemówił do Litwinów, życząc im wszystkiego najlepszego. W ogóle autor korespondencji tak opisywał łomżyńskich Litwinów: Na zakończenie dodam, że Litwinów jest w Łomży całkiem sporo, ale nigdy nie byli oni przeciwni językowi polskiemu i polskim służbom. Nie krzyczą, nie wrzeszczą w kościołach, nie mówią, że nie rozumieją polskiej Ewangelii. Łomżyńscy Litwini całym sercem sympatyzują z Polakami: zakładają sklepy konsumpcyjne, zakładają wszelkiego rodzaju stowarzyszenia polskie, pozostają bez chleba i stają się więźniami polskich idei; Listę takich Litwinów mógłbym przytoczyć dość długą [fn: Lenkas, „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1906 m. rugsėjo 13/26 d., s. 3.].
W jednej ze swoich korespondencji K. Sakalauskas-Vanagėlis pisze, że 19 marca/1 kwietnia 1906 r. klub „Pomoc” w Łomży odwiedził urzędnik z Suwałk. Był zdziwiony, że w Łomży jest tylu Litwinów i po przeczytaniu statutu Towarzystwa „Pomoc” było mu bardzo przykro, że podobne towarzystwo nie znajduje się w Suwałkach, gdzie mogłoby być liczniejsze. Goście słuchali litewskiego czytania, recytacji i pieśni chóru. Urzędnik ubolewał m.in., że w Suwałkach nie ma litewskiego adwokata – mógłby on otrzymać pokaźną pensję. Dawno, dawno temu w Suwałkach mieszkał litewski prawnik Vaišnoras i wszyscy go kochali, ale niestety już nie żyje. Zdaniem urzędnika tylko litewski prawnik byłby w stanie zrozumieć cierpienia i niesprawiedliwości gospodarzy w ich ojczystym języku [fn: K. S. (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1906 m. kovo 28 d. / balandžio 10 d., s. 2.].
Na 27 grudnia 1906 roku, w trzeci dzień świąt Bożego Narodzenia, planowany jest zwykły wieczór Towarzystwa „Pomoc”, na którym zostanie wystawiona komedia „Lepiej późno niż wcale”, chór zaśpiewa wiele pieśni, zostaną odczytane wiersze, odbędą się inne czytania, powróci kwartet smyczkowy i zagra fortepian. Tak więc program jest podobny do tego, jaki znajdował się na dawnym Zachodzie [fn: Ksav. Vanagėlis (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis, „Lomža”, in: Šaltinis, 1906, Nr. 36, s. 570.].
W dniu 28 stycznia/10 lutego 1907 r. na plebanii prezesa Towarzystwa odbył się wieczór Towarzystwa „Pomoc”. Zebrało się tam mniej osób niż przedtem – około trzydziestu. Chór zaśpiewał szereg pieśni, które w większości zostały zharmonizowane przez ks. V. Aleksandravičiusa. Autorzy korespondencji wymieniali m.in.: „Boże, broń biedną i nieszczęśliwą Litwę!”, „Chociaż przeszłość cię gnębiła i zabijała…”, „Wszędzie światli ludzie…”, „Hymn w kościele św. Kazimierza”, „Litwo ojczyzno nasza” itp. Zabrzmiał kwartet smyczkowy, w skład którego wchodzili: pierwsze skrzypce – Łotysz Jonas Langas, drugie skrzypce – A. Beresnevičius, altówka – Vytautas Aleksandravičius i wiolonczela – Adomas Grinkevičius. Wszyscy z wielką przyjemnością przysłuchiwali się grze kwartetu. Na fortepianie grali B. Vuosinauskas i Aldona Sakalauskaitė. Ze wszystkich granych przez niego utworów najbardziej lubiany był utwór „Oi žiba žiburužiai” B. Vuosinauskasa; Została on przekazany do druku księgarni „Lietuva”, a część dochodu przeznaczono na Towarzystwo Szkolenia Talentów. Podczas czytań Ksaveras Vanagėlis przeczytał swoje opowiadanie „Lud Boży”. Lektura uwrażliwiła serca, ponieważ opowiadanie przedstawia los wdowy, której mąż był żołnierzem, który zginął w bitwie. Wiersze recytowali: A. Grinkevičius, Aleksandras Daukša, V. Aleksandravičius, B. Vuosinauskas, Leonija Radziukynaitė. Następnie, jak zawsze, na kolację zaprosił gospodarz. Takie obiady, nawet bez alkoholu, nie są tanie. W rezultacie wieczorem, który miał miejsce trzeciego dnia świąt Bożego Narodzenia, potajemnie zebrano od właściciela 25 rubli i przekazano kucharce. Ale ks. V. Aleksandravičius przekazał pieniądze do skarbca Towarzystwa. Podczas kolacji skarbnik, ks. S. Čepulevičius złożył raport skarbowy. W sumie dochód wynosił 380 rubli i 30 kopiejek. Wydatki składały się z: 48 rubli i 50 kopiejek wydanych na wynajem domu i naftę; 127 rubli i 65 kopiejek na założenie biblioteki i gazet; pomóc ubogim – 16 rubli; za wystawę w Wilnie – 20 rubli; Towarzystwa Krakowskiego „Rūta” w celu przygotowania księgi pamiątkowej poświęconej biskupowi Antanasowi Baranauskasowi, – 12 rubli; za zatwierdzenie umowy spółki – 30 rubli i 15 kopiejek; za wiolonczelę, fotografie, korespondencję – 21 rubli i 5 kopiejek. W sumie koszt wyniósł 275 rubli i 35 kopiejek. W kasie pozostały 104 ruble i 95 kopiejek. Po kolacji wystawiono komedię „Przybył wujek”, w której główną rolę zagrał K. Sakalauskas-Vanagėlis. Wieczór zakończył się zabawami z fantami i tańcami [fn: Ksaveras Sakalauskas, „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1907 m. vasario 3/17 d., s. 3.].
2 kwietnia 1907 r. (w nowym stylu), w trzeci dzień Świąt Wielkanocnych, odbył się wieczór Towarzystwa „Pomoc”, w którym wzięło udział około 50 osób. Przede wszystkim nie zabrakło programu muzycznego: chór zaśpiewał kilka pieśni na cztery głosy, odśpiewał hymn Litwy „Litwo ojczyzno nasza”, którego goście słuchali na stojąco; Kwartet zagrał cztery utwory; Kilka utworów zostało zagranych na fortepianie. Następnie odbyła się rozmowa, podczas której omówiono różne kwestie: wspomniano o zmarłej członkini stowarzyszenia Valeriji Filipavičiūtė; członkowie z radością przyjęli wiadomość, że w Suwałkach powstało Towarzystwo „Jedność”; ogłoszono, że w Wilnie powstało koło naukowe; Ogłoszono również wydanie „Narodu Litewskiego” i zaprenumerowano to czasopismo. Ponadto omówiono problematykę Towarzystwa: dyskutowano o tym, w jaki sposób Towarzystwo Stary Jastrząb było atakowane w prasie i jak było powielane przez prasę polską; o wynajmie nowych pomieszczeń dla Towarzystwa. Po wszystkich rozmowach odtworzono komedię „Diabeł w pułapce”. Autor korespondencji zaznaczył, że stroje artystów były narodowe i nadawały się do gry aktorskiej. Sztuka podobała się wszystkim i zasługiwała na głośny aplauz [fn: K. S. (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Lietuviai Lomžoje”, in: Vilniaus žinios, 1907 m. kovo 26 d. / balandžio 8 d., s. 3.].
W nocy z 9 na 21 listopada 1907 r. odbyło się posiedzenie zarządu Towarzystwa „Pomoc”. W trakcie posiedzenia podjęto kilka uchwał. 1. Członkowie Towarzystwa powinni spotykać się w czwartki i święta. 2. Po zapoznaniu się z listą członków Towarzystwa zauważono, że niektórzy z nich nie uiścili składki miesięcznej i w związku z tym wnioskuje się o spłatę długu. 3. Towarzystwo wyraziło szacunek członkom Towarzystwa, w tym Michałowi Krupavičiusowi, ponieważ wracają oni na Litwę, aby służyć swoim. 4. Po odejściu wielu członków Towarzystwa jego liczebność została zmniejszona, ale postanowiono utrzymać chór, nadal organizować czytania, recytacje, przedstawienia teatralne itp. Postanowiono również zwrócić szczególną uwagę na doskonalenie języka litewskiego przez członków Towarzystwa. 6. Postanowiono przeznaczyć 25 rubli zasiłku dla studenta Konserwatorium Petersburskiego i przesłać te pieniądze ks. Juozasowi Tumasowi 7. Pomysł mieszkańców Wilna budowy „Domu Narodu” został zaaprobowany [fn: K. V. (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1907 m. gruodžio 7/20 d., s. 2.+].
17 grudnia 1907 r. odbył się wieczór kulturalny Towarzystwa „Pomoc”. Zebrało się niewielu gości, bo wielu wyjechało na Litwę. Wystawiono komedię „Jeden z nas musi się ożenić”. W obsadzie znaleźli się M. Sakalauskienė, Stasys Šimkus (uczeń Konserwatorium Warszawskiego), Aldona Sakalauskaitė i Vytautas Aleksandravičius. Po występie odbyły się recytacje, czytania i część muzyczna. Zaśpiewano pieśni studenta kompozycji S. Šimkusa „Kur bakūžė samanota” i „Močiute, motinėle”. Zaśpiewała je A. Sakalauskaitė z towarzyszeniem A. Grinkevičiusa na wiolonczeli i S. Šimkusa na fortepianie. Wszystkim bardzo podobały się te piosenki. Chór Towarzystwa odśpiewał kilka kolęd i zaśpiewał wiele zharmonizowanych pieśni prezesa Towarzystwa V. Aleksandravičiusa [fn: X. V. (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1907 m. gruodžio 25 d. / 1908 m. sausio 7 d., s. 2.].
17 lutego 1908 Litewskie Towarzystwo „Pomoc” w Łomży zorganizowało wieczór, podczas którego śpiewał chór, odbywały się odczyty, grano na pianinie i kanklach, recytowano wiersze i wygłaszano monologi. Wystawiono komedię „Nepasisekė Marytei”. Wzięli w nim udział goście z Warszawy oraz czworo mieszkańców wsi z guberni suwalskiej. Wieczór poświęcony był obchodom 25-lecia „Aušry”. Według autora korespondencji brał w nim udział jeden ze współpracowników „Aušry”. Jest to autor korespondencji sam K. Sakalauskas-Vanagėlis. Przeczytał opowiadanie poświęcone pamięci „Aušry”. Podczas spotkania uhonorowano jej dawną sylwetkę i wręczono jej fotografię z I Litewskiego Kongresu Kobiet. Wieczór kończyły tańce, podczas których prym wiodły tańce litewskie [fn: X. V. (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1908 m. vasario 23 d. / kovo 7 d., s. 1–2.].
W swojej ostatniej korespondencji z Łomży K. Sakalauskas-Vanagėlis wskazuje najpierw, że połowa członków Litewskiego Towarzystwa „Pomoc” w Łomży wróciła na Litwę i tam pracuje. Reszta również obiecuje powrót do ojczyzny, ale powstrzymuje ich walka o byt i inne powody. Autor korespondencji stwierdzał dalej: Litwini mogą tu się słodko zdrzemnąć, może nie pracowaliby na rzecz aspektu narodowego, ale tak nie jest, bo mamy bardzo pracowitego prezesa – ks. Aleksandravičiusa, który budzi całe społeczeństwo do życia i działania. Członkowie Towarzystwa muszą edukować i robić wszystko, co w ich mocy, aby każdy pokazał swoją pracę na zorganizowanym wieczorze [fn: X. V. (Ksaveras Sakalauskas-Vanagėlis), „Lomža”, in: Vilniaus žinios, 1908 m. balandžio 18 d. / gegužės 1 d., s. 2.]. Wieczór wielkanocny Towarzystwa odbył się w nocy 8/21 kwietnia 1908 roku. W jej trakcie wystawiano farsę „Audra gėdroje”, odbywały się recytacje i czytania, prowadzono śpiew solowy i chóralny, grano na fortepianie, kanklach, skrzypcach i wiolonczeli. Wieczorem przybyli goście z Litwy i Warszawy. Jeden z gości – student Konserwatorium Warszawskiego S. Šimkus – w dużym stopniu przyczynił się do sukcesu wieczoru. Jego kompozycje „Kur bakūžė samanota”, „Močiutė, motinėlė” i „Pavasario dienos” wciąż dźwięczały w uszach słuchaczy. Wszystkim podobała się też jego pełna uczuć recytacja i artystycznie wykonana rola Kupetisa [fn: Ibid.].
Jak już wspomniano, w kolejnych latach nie było korespondencji w prasie na temat działalności Towarzystwa „Pomoc”. Zachował się jednak raport o działaniach z 1910 roku. Na terenie Towarzystwa zorganizowano kilka wieczorów dla jego członków, podczas których śpiewał chór i grano na fortepianie. Starano się udzielić pomocy medycznej członkom Towarzystwa i w tym celu skonsultowano się z jego członkiem, doktorem Antanasem Buivydasem. Ubogim członkom towarzystwa udzielano wsparcia pieniężnego, starym Litwinom, którzy nie byli członkami towarzystwa, dawano jałmużnę, a także składano datki na sprawy publiczne [fn: Algimantas Katilius, „Lomžos lietuvių draugija „Pagalba”, s. 271–272.].
Wnioski. Podsumowując, można powiedzieć, że powstanie w Łomży Litewskiego Towarzystwa „Pomoc” było ważnym wydarzeniem dla wszystkich Litwinów mieszkających w Łomży i okolicach. Dzięki staraniom jej przewodniczącego, ks. Vincentasa Aleksandravičiusa, członka zarządu, nauczyciela Ksaverasa Sakalauskasa, życie kulturalne Litwinów w Łomży było dość intensywne. Podczas wieczorów Towarzystwa organizowano przedstawienia (głównie wystawiano komedie), śpiewał chór Towarzystwa, grał kwartet smyczkowy, grano na fortepianie, odbywały się odczyty i recytacje. Dużo uwagi poświęcono nauczaniu języka litewskiego i rozwijaniu umiejętności posługiwania się nim. Funkcjonowała biblioteka Towarzystwa, prenumerowane były gazety litewskie. Towarzystwo zareagowało również na wydarzenia na Litwie, pomagało studentom, lekarz leczył członków Towarzystwa, pomagało ubogim członkom.